Այսօր, երբ օրացույցը մի պահ դադարում է լինել պարզապես թվերի դասավորություն և վերածվում է հիշողության նուրբ թղթի, մենք կանգ ենք առնում մի անվան առաջ՝ Վլադիմիր Նաբոկով։ Այսօր մեծ գրողի ծննդյան օրն է։
Նա այն գրողներից էր, ով երբեք ամբողջությամբ չէր պատկանում ոչ մի աշխարհին։ Նրա ներսում Ռուսաստանը մշտապես ապրում էր՝ ինչպես մանկության այգու ստվեր, որտեղ թիթեռները թռչում են ոչ թե օդում, այլ հիշողության մեջ։ Իսկ Արևմուտքը՝ իր կարգավորված փողոցներով, սառը տրամաբանությամբ ու լեզվական ճշգրտությամբ, դարձավ նրա երկրորդ իրականությունը՝ ընտրված, բայց երբեք ամբողջովին յուրացված։
Նաբոկովյան աշխարհում իրականությունը երբեք չի ավարտվում այնտեղ, որտեղ այն սկսվում է։ Այն միշտ ունի երկրորդ շերտ՝ թաքնված, շողացող, երբեմն էլ՝ հեգնական։ Ռուսական իրականությունը նրա մոտ լցված է կարոտի նուրբ թույնով․ կորցրած հայրենիք, որը վերածվել է գեղարվեստական առասպելի։ Այնտեղ ձյունը ավելի սպիտակ է, ծառերը՝ ավելի լուռ, և անցյալը՝ ավելի կենդանի, քան ներկան։ Իսկ արևմտյան իրականությունը՝ հակառակը, կառուցված է հստակության, կարգի ու օտարության վրա․ մի աշխարհ, որտեղ լեզուն դառնում է ապաստան, բայց երբեք՝ տուն։
Եվ հենց այս երկու բևեռների միջև է ծնվում Նաբոկովի գրական կախարդանքը։ Նա գրում է այնպես, կարծես բառերը պարզապես նշաններ չեն, այլ միջատներ՝ հավաքված մի անհավանական հավաքածուում։ Յուրաքանչյուր նախադասություն մանրակրկիտ է, ինչպես թիթեռի թևը, և նույնքան փխրուն։ Նա կարողանում է ստեղծել մի իրականություն, որտեղ գեղեցկությունն ու դաժանությունը քայլում են կողք կողքի՝ առանց իրար հակասելու։
Նրա հերոսները հաճախ մոլորված են՝ ոչ միայն աշխարհագրական իմաստով, այլև ներքին։ Նրանք ապրում են հիշողության և ցանկության սահմանագծին, որտեղ սերը կարող է լինել և՛ լուսավորություն, և՛ կործանում։ Այդ աշխարհում պատահականությունը երբեք պատահական չէ, իսկ ճակատագիրը՝ երբեմն խաղ է, երբեմն էլ՝ անողոք հեգնանք։
Ռուս – եվրոպական այդ երկակիությունը Նաբոկովի մոտ չի բախվում՝ այն պարում է։ Դա մի լուռ տանգո է անցյալի և ներկայի միջև, լեզվի և լռության, արմատների և թռիչքի միջև։ Եվ այդ պարը երբեմն այնքան նուրբ է, որ թվում է՝ այն գոյություն ունի միայն բառերի արանքում։
Այսօր, հիշելով Նաբոկովին, մենք հիշում ենք ոչ միայն գրողին, այլև մի ամբողջ աշխարհ՝ կիսով չափ իրական, կիսով չափ երազ։ Մի աշխարհ, որտեղ հայրենիքը կարող է տեղավորվել մեկ նախադասության մեջ, իսկ սերը՝ դառնալ լեզվական խաղի ամենավտանգավոր ձևը։
Եվ գուցե հենց դա է նրա ամենամեծ գաղտնիքը․ նա մեզ սովորեցրեց, որ իրականությունը միշտ ունի երկրորդ երեսը – և որ ամենագեղեցիկ ճշմարտությունները հաճախ թաքնված են բառերի ամենանուրբ խաղերում։
Նաբոկովն իր հանրահայտ Լոլիտա վեպում միտումնավոր մեզ դնում է մի պատմողի՝ Համբերտ Համբերտի գիտակցության մեջ, որտեղ բառերը գեղեցիկ են, լեզուն՝ հմայիչ, իսկ արդարացումները՝ նուրբ ու խաբուսիկ։ Նա փորձում է ներկայացնել իր մոլուցքը որպես «սեր», բայց իրականում ընթերցողը աստիճանաբար սկսում է տեսնել՝ դա մոլորեցնող ինքնարդարացում է, ոչ թե հավասար հարաբերություն։
Իսկ Լոլիտան՝ Դոլորես Հեյզը, հենց այդտեղ է դառնում ամենաողբերգական կերպարը։ Նրա ձայնը հաճախ խլացված է, նրա մանկությունը՝ կիսատ, իսկ նրա ներկայությունը՝ պատմողի կողմից ձևափոխված։ Նա ոչ թե «սիրո» լիիրավ մասնակից է, այլ մի իրական մարդ, որի վրա գրված է ուրիշի պատմությունը։
Այս վեպի մեծ ուժը հենց այստեղ է․ Նաբոկովը չի պատմում սիրո մասին, այլ ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող է լեզուն գեղեցկացնել և աղավաղել իրականությունը։ Նա ստիպում է մեզ զգալ այդ վտանգավոր հմայքը և միաժամանակ կասկածել դրան։ Ընթերցողը հայտնվում է մի երկակի վիճակում՝ գրավված լեզվով, բայց անհանգիստ բովանդակությամբ։
Ուստի, «Լոլիտա»-ն ավելի շուտ պատմություն է մոլուցքի, ինքնախաբեության, իշխանության և կորցրած մանկության մասին, քան սիրո։ Այն գրականության այն հազվագյուտ գործերից է, որտեղ գեղեցկությունը չի փրկում, այլ ավելի է սրում ցավը։
Վլադիմիր Նաբոկովը կառուցում է մի աշխարհ, որտեղ մենք դատում ենք ոչ թե իրականությունը, այլ այն տարբերակը, որը մեզ ներկայացվում է։ Եվ այդ ներկայացնողը՝ Համբերտ Համբերտը, գրականության ամենահմայիչ ու ամենավտանգավոր պատմողներից է։ Նա մեզ գերում է իր լեզվով, իր ինտելեկտով, իր «ինքնագիտակցությամբ», և հենց այդտեղ է թաքնված վտանգը․ մենք գրեթե սկսում ենք հավատալ նրան։
Նաբոկովի հանճարեղությունն այն է, որ այդ հավատը երկար չի դիմանում։ Համբերտի խոսքի մեջ միշտ կա մի փոքր ճեղք, մի աննկատ սայթաքում, որտեղից դուրս է գալիս իրականությունը՝ սառը, անհարմար, անողոք։ Եվ այդ իրականության կենտրոնում կանգնած է Դոլորես Հեյզ-ը՝ ոչ թե որպես գրական «նիմֆետկա», այլ որպես լուռ տառապող երեխա, որի պատմությունը մենք լսում ենք միայն ուրիշի աղավաղված ձայնով։
Այս վեպը կարելի է կարդալ որպես լեզվի մասին մեծ փորձարկում․ ինչպես կարելի է գեղեցիկ նախադասություններով ծածկել դաժանությունը, ինչպես կարելի է էսթետիկացնել անընդունելին,
և ինչպես է ընթերցողը դառնում այդ խաղի մասնակից։
«Լոլիտա»-ն նաև իշխանության մասին վեպ է։ Ով է պատմում պատմությունը՝ նա է ձևավորում ճշմարտությունը։ Համբերտը փորձում է տնօրինել ոչ միայն Լոլիտայի կյանքը, այլ նաև նրա իմաստը։ Եվ հենց այստեղ է, որ Նաբոկովը մեզ ստիպում է զգալ՝ որքան հեշտ է իրական մարդուն վերածել «գրական կերպարի», եթե դու ունես լեզու և իշխանություն։
Միևնույն ժամանակ, վեպը լցված է մի խոր, գրեթե անտեսանելի տխրությամբ։ Դա կորցրած մանկության, ուշացած գիտակցության և անդառնալիության ցավն է։ Վերջում, երբ դիմակները քիչ-քիչ ընկնում են, մնում է ոչ թե սկանդալային պատմություն, այլ մի շատ մարդկային դատարկություն։
Եթե մեկ նախադասությամբ՝ «Լոլիտա»-ն վեպ է այն մասին, թե ինչպես է գեղեցիկ լեզուն կարողանում ժամանակավորապես կուրացնել մեզ, բայց ոչ երբեք փրկել ճշմարտությունից։ Եվ գուցե հենց դրա համար է այն այդքան անհանգիստ ու անմոռանալի։
Վլադիմիր Նաբոկովի կյանքի ամենախոր և ամենահավատարիմ պատմությունը կապված է մեկ կնոջ հետ՝ Վերա Նաբոկով։ Եթե նրա գրական աշխարհը լի է խաբկանքով, խաղերով ու բազմաշերտ իրականություններով, ապա այս սերը՝ զարմանալիորեն պարզ, հաստատուն և գրեթե լուռ էր։
Նրանք հանդիպեցին 1920-ականների Բեռլինում՝ ռուսական էմիգրանտների այն խառնաշփոթ, կարոտով ու կորուստով լեցուն միջավայրում։ Ասում են՝ Վերան առաջին հանդիպման ժամանակ դիմակով էր՝ մի փոքր թատերական, մի փոքր խորհրդավոր, ինչպես Նաբոկովի ապագա հերոսուհիներից մեկը։ Բայց այդ դիմակի հետևում կար մի բնավորություն, որը ոչ միայն սիրեց Նաբոկովին, այլև դարձավ նրա կյանքի հենասյունը։
Վերան նրա համար պարզապես կին չէր։ Նա նրա առաջին ընթերցողն էր, խիստ խմբագիրը, երբեմն՝ թարգմանիչը, երբեմն էլ՝ բառացիորեն պաշտպանողը արտաքին աշխարհից։ Երբ Նաբոկովը դասախոսում էր կամ գրում, Վերան հաճախ նստում էր դահլիճում՝ ատրճանակով պայուսակի մեջ՝ պատրաստ պաշտպանել նրան ցանկացած վտանգից։ Այս մանրուքը կարծես չափազանցված լինի, բայց հենց այդպիսի մանրուքներում է նրանց սիրո բնույթը՝ նվիրվածություն մինչև ծայրահեղություն։
Նաբոկովը, ով իր գրականության մեջ հաճախ խաղում էր սիրո մութ և բարդ կողմերի հետ (ինչպես Լոլիտաում), իրական կյանքում ընտրել էր մեկ, անխախտ ուղղություն։ Նրա և Վերայի հարաբերությունը զերծ էր սկանդալներից, բացահայտ դրամաներից։ Դա երկար ճանապարհ էր՝ լի գաղթով, նյութական դժվարություններով, լեզվական փոփոխություններով, բայց նաև՝ փոխադարձ հավատարմությամբ։
Վերան ոչ միայն ուղեկցեց նրան Ռուսաստանից Եվրոպա, ապա Ամերիկա, այլև դարձավ նրա գրական ճակատագրի անբաժան մասը։ Շատերը համոզված են, որ առանց Վերայի Նաբոկովը չէր դառնա այն Նաբոկովը, որին մենք գիտենք։ Նա էր, որ պահում էր նրա ձեռագրերը, մեքենագրում, խմբագրում, կազմակերպում կյանքը, որպեսզի նա կարողանա ստեղծել։
Այս սիրո մեջ չկա բարձրաձայն պաթոս։ Այն ավելի շատ նման է ստվերի, որը միշտ քեզ հետ է, բայց երբեք չի պահանջում ուշադրություն։ Եվ գուցե հենց այդ պատճառով է այն այդքան ուժեղ։
Եթե Նաբոկովի գրականությունը հաճախ պատմում է մոլուցքների, պատրանքների ու կորստի մասին, ապա նրա կյանքը Վերայի հետ մի հազվադեպ հակադարձ օրինակ է՝ սեր, որը չի քանդում, չի խաբում, չի խաղում, այլ պարզապես մնում է։
Եվ երբ կարդում ենք նրա ամենաբարդ ու խաբուսիկ էջերը, ինչ-որ տեղ խորքում կարելի է զգալ՝ այդ ամենի հետևում կանգնած էր մի իրական, անխախտ լռություն։ Նրա անունը Վերա է։
Բաց մի թողեք
Երբ աղջիկս դառնում է մեծ․ Նամակ՝ կյանքի բեմ մտնելուց առաջ, Չապլինի ծննդին՝ նրա ոճով
Եվրոպական կինոարդյունաբերությունը մեղմ ուժ է, որը արժե սուբսիդավորել. Օսկարակիր պրոդյուսեր
Աբովյանի վերադարձը հիշողության մեջ՝ կենդանի թանգարանի շնչով. Լուսանկարներ