Աբովյանի վերադարձը հիշողության մեջ՝ կենդանի թանգարանի շնչով. Լուսանկարներ

Խորհրդանշական վերադարձ. Խաչատուր Աբովյանի «Վերք Հայաստանի» ձեռագիրը, 185 տարի անց, Եղիշե Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանից վերադառնում է իր ստեղծողի տուն՝ դառնալով ոչ միայն մշակութային իրադարձություն, այլ նաև լուռ ու խորքային երկխոսություն ժամանակների միջև։

Երեկ Խաչատուր Աբովյանի տուն-թանգարանում օդը կարծես չէր շարժվում սովորական ձևով․ այն ծանրացած էր հիշողությամբ, լռությամբ ու մի անբացատրելի ցավով, որը տարիների միջով չի թուլանում, այլ՝ խորանում։

Այստեղ, որտեղ ժամանակը սովորաբար կանգ է առնում, այս անգամ այն կարծես հետ էր գնում՝ դեպի այն օրը, երբ Խաչատուր Աբովյանը անհետացավ՝ թողնելով ոչ միայն դատարկություն, այլ մի ամբողջ ժողովրդի չլուծված հարցը՝ ո՞ւր կորավ լուսավորության իր քայլը, և ինչու լռեց այն ձայնը, որը պիտի շարունակեր խոսել մեզ հետ։

178 տարի անց այդ անհետացումը դեռ մնում է որպես բաց վերք՝ ոչ միայն գրականության, այլ նաև ազգային հիշողության մեջ։ Երեկվա միջոցառումը այդ վերքի վրա հնչող մեղմ, բայց ցավոտ շնչառություն էր՝ հիշեցում, որ մեծերը չեն անհետանում ամբողջությամբ, նրանք պարզապես փոխում են իրենց ներկայության ձևը։

Խաչատուր Աբովյանի տուն-թանգարանի տնօրեն Արևիկ Ստամբոլցյանի գործունեությունը վաղուց դուրս է եկել սովորական թանգարանային կառավարման շրջանակներից․ այն դարձել է առաքելություն՝ ուղղված ոչ միայն պահպանելու, այլ նաև կենդանացնելու մեծ լուսավորչի տուն-թանգարանը և այնտեղ ապրող պատմական հիշողությունը։

Նրա ձեռքում այս տուն-թանգարանը այլևս պարզապես ցուցադրական տարածք չէ․ այն շնչող միջավայր է, որտեղ Խաչատուր Աբովյանի կերպարը մշտապես ներկա է ոչ միայն որպես անցյալի հիշատակ, այլ որպես մշակութային ընթացք, որը շարունակվում է այսօր էլ՝ կրթական ծրագրերով, գիտական քննարկումներով, ստեղծագործական բեմականացումներով ու երիտասարդների ներգրավմամբ։

Ստամբոլցյանի աշխատանքի առանցքում զգացվում է մի կարևոր սկզբունք՝ թանգարանը պետք է լինի ոչ թե լուռ պահոց, այլ խոսող տարածք։ Այդ խոսքը նա ձևավորում է մանրակրկիտ հոգատարությամբ՝ ամեն ցուցադրություն, ամեն միջոցառում, ամեն հիշատակի երեկո դարձնելով կենդանի երկխոսություն ժամանակների միջև։

Նրա նախաձեռնություններով Խաչատուր Աբովյանի տունը վերածվել է ոչ միայն գրական հիշողության կենտրոնի, այլ նաև կրթական ու մտավոր շարժման վայրի, որտեղ երիտասարդությունը առաջին անգամ չի հանդիպում Աբովյանին որպես անուն դասագրքում, այլ՝ որպես ապրող գաղափար, որպես հարց ու պատասխան, որպես ազգային ինքնության ձևավորող ուժ։

Այս ամենի մեջ առանձնահատուկ է նրա նվիրվածությունը՝ գրեթե անտեսանելի, բայց խորքային աշխատանք, որը չի ձգտում արտաքին աղմուկի, այլ կառուցում է երկարատև մշակութային դիմացկունություն։ Նրա համար այս տունը ոչ թե կառույց է, այլ պատասխանատվություն, և ոչ թե պաշտոն, այլ շարունակվող հոգևոր ներկայություն։

Եվ հենց այդ նվիրվածության շնորհիվ է, որ Խաչատուր Աբովյանի տուն-թանգարանը այսօր ընկալվում է որպես կենդանի օրգանիզմ՝ հիշողությամբ շնչող, գիտությամբ խոսող և սերունդներ միավորող մշակութային տարածք, որտեղ անցյալը ոչ թե ավարտվում է, այլ շարունակվում է ներկայով։

Թանգարանի պատերի ներսում, որտեղ պահվում է ժամանակի շունչը, յուրաքանչյուր խոսք, յուրաքանչյուր ընթերցված տող դառնում էր մի փոքրիկ փորձ՝ մոտենալու անհասանելին։ Եվ թվում էր՝ հենց այդ լռության մեջ է կանգնած ինքը՝ Աբովյանը, անտես, բայց զգալի, ինչպես անավարտ մի միտք, որը դեռ սպասում է շարունակությանը։

Գրականության և արվեստի թանգարանի ու Աբովյանի տան խորհրդավոր սահմանագծում երեկ բեմը վերածվել էր ոչ թե պարզապես միջոցառման հարթակի, այլ՝ ժամանակի դատարանի։

Այստեղ անցկացվեց մի յուրահատուկ «գրական դատ»՝ նվիրված Խաչատուր Աբովյան-ի անհետացման շուրջ ձևավորված վարկածներին, որտեղ փաստերն ու ենթադրությունները, պատմությունը և երևակայությունը կանգնած էին նույն դատական սրահում՝ նույն լռության մեջ։

Դահլիճը չէր բաժանվում հանդիսատեսի և մասնակիցների․ բոլորը դառնում էին վկաներ մի անհետացման, որը 178 տարի շարունակ չի ստացել իր վերջնական դատավճիռը։ Յուրաքանչյուր խոսք այստեղ ոչ միայն փաստարկ էր, այլ նաև փորձ՝ մոտենալու այն դատարկությանը, որտեղ ավարտվում է կենսագրությունը և սկսվում է առեղծվածը։

Դատական այս բեմադրությունը իրականացվել էր համագործակցությամբ Երևանի պետական համալսարան-ի հայ բանասիրության ֆակուլտետի Ուսանողական գիտական ընկերության հետ, որտեղ երիտասարդ մտքերը ստանձնել էին պատմության հարցաքննության ծանր, բայց պատվաբեր դերը։

Նրանք հարցաքննում էին ժամանակը՝ ոչ թե մեղադրելու, այլ հասկանալու համար․ արդյո՞ք Աբովյանը զոհ դարձավ իր ժամանակի անհանդուրժող իրականությանը, թե՞ պարզապես անցավ այն սահմանը, որտեղից վերադարձ այլևս չկա։

Բեմում հնչող վկայությունները, հակասական վարկածները և գրական վերարտադրությունները ստեղծում էին մի մթնոլորտ, որտեղ ճշմարտությունը չէր տրվում պատրաստի ձևով, այլ ծնվում էր լարված լռությունների ու կիսատ նախադասությունների արանքում։

Եվ երբ «դատը» մոտենում էր ավարտին, պարզ էր մի բան․ այս գործը փակված չէ և չի էլ կարող փակվել։ Որովհետև այստեղ դատվում էր ոչ թե մարդը, այլ նրա անհետացման շուրջ ստեղծված հավերժական հարցը՝ մի հարց, որը նույնքան կենդանի է, որքան հենց ինքը՝ հիշողությունը։

Եվ հենց այդ պահին, երբ բեմական լարվածությունը հասել էր իր առավել նուրբ ու վտանգավոր լռությանը, «դատը» մոտեցավ իր ավարտին։

Դատավորի դերակատարումը ստանձնած ուսանողուհին՝ երիտասարդ, բայց ներքին համոզվածությամբ լի, բարձրաձայնեց այն վճիռը, որը ոչ թե վերջ էր դնում քննարկմանը, այլ նոր շերտ էր բացում հիշողության մեջ․ «Հայտարարում եմ Խաչատուր Աբովյանին մշտապես ներկա»։

Այդ բառերը հնչեցին ոչ որպես իրավական եզրակացություն, այլ որպես գրական-փիլիսոփայական դատավճիռ՝ դուրս օրենքի շրջանակից և մոտ՝ հավերժության սահմանին։ Մի պահ թվում էր՝ դահլիճը շունչը պահեց․ ոչ ոք չէր շարժվում, որովհետև շարժվելը կխախտեր այն փխրուն պահը, երբ առեղծվածը վերածվում է ներկայության։

Հանդիսատեսի մեջ հուզմունքը չէր արտահայտվում աղմուկով․ այն նստած էր աչքերում, ձեռքերի անշարժության մեջ, և այն ծանր լռության մեջ, որը միայն մեծ հիշողություններն են կարող ստեղծել։

Եվ այդ հնչած վճիռը՝ «մշտապես ներկա», կարծես փակեց ոչ թե գործը, այլ բացեց նոր դուռ։ Դուռ, որտեղ Աբովյանը այլևս չի որոնվում որպես կորած, այլ ընդունվում է որպես շարունակվող ներկայություն՝ լեզվի, մտքի և ազգային հիշողության մեջ։

Այդ պահից հետո դահլիճում ոչ թե ավարտ էր զգացվում, այլ ինչ-որ ավելի խոր բան՝ գիտակցում, որ որոշ մարդիկ չեն անհետանում, նրանք պարզապես դառնում են այն միջավայրը, որտեղ մենք շարունակում ենք ապրել։

Ցերեկույթի ավարտը ոչ թե հանգչող եզրափակում էր, այլ՝ մտքերի դանդաղ, ծանր ու խորքային արձագանքների տարածում թանգարանի ներսում։ Խաչատուր Աբովյանի անհետացման շուրջ ձևավորված վարկածների մասին իրենց անդրադարձը կատարեցին գրականագետներ Արծրուն Ավագյանն ու Սամվել Մուրադյանը՝ յուրաքանչյուրն իր դիտանկյունից նորից բացելով այն նույն պատմական առեղծվածը, որը 178 տարի շարունակ չի դադարում խոսեցնել հետազոտողներին։ Այս մասին թերևս անդրադառնամ առանձին ծավալուն հրապարակմամբ։

Նրանց խոսքում չկար վերջնականություն․ կար գիտական կշռադատվածություն, հարգանք փաստի հանդեպ և միաժամանակ այն ներքին գիտակցումը, որ Աբովյանի անհետացումը վաղուց արդեն դուրս է եկել միայն պատմական իրադարձության սահմաններից և դարձել է մշակութային-հոգևոր հարց։

Գրականագետները նաև շնորհակալություն հայտնեցին ուսանող երիտասարդությանը՝ այն կենդանի, զգացական ու մտավոր մասնակցության համար, որը բեմականացրել էր ոչ թե պարզապես դատ, այլ մի ամբողջ ժամանակի հարցաքննություն՝ վերածելով այն արվեստի և մտածողության համադրման։

Հատուկ ընդգծվեց նաև Խաչատուր Աբովյհանի տուն թանգարանի տնօրեն Արևիկ Ստամբոլցյանի դերը՝ որպես տուն-թանգարանը «սրբության սրբոց» պահող, կենդանի մշակութային օրգանիզմի պես զարգացնող և նման միջոցառումների համար բաց, շնչող ու ստեղծարար միջավայր ապահովող ղեկավարի։

Աբովյանի տանը, միջոցառմանը ներկա էին Խաչատուր Աբովյանի ծոռնուհիները։ Նրանց ներկայությունը միջոցառմանը տալիս էր ոչ միայն պատմական շարունակականության զգացում, այլ նաև անձնական հիշողության լուռ, բայց խորապես հուզական ներկայություն՝ կարծես անցյալն ու ներկան մի պահ նստել էին նույն սեղանի շուրջ։

Եվ երբ ավարտվում էին խոսքերը, մնում էր մի ընդհանուր զգացողություն՝ որ այս երեկոն ոչ միայն գիտական կամ մշակութային իրադարձություն էր, այլ նաև հիշողության վերականգնման փորձ՝ մի վայրում, որտեղ Աբովյանը այլևս չի որոնվում որպես կորած, այլ ապրում է որպես շարունակվող ներկայություն։

Եղիշե Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի ու Աբովյանի տուն-թանգարանի այս հանդիպումը ոչ միայն մշակութային իրադարձություն էր, այլ նաև ժամանակների միաձուլում՝ որտեղ պատմությունը դառնում է ներկայություն, իսկ հիշողությունը՝ ապրող իրականություն։

Ցերեկույթի ավարտական արարողությունը ստացավ առանձնահատուկ ջերմ ու խորհրդանշական երանգ, երբ Արևիկ Ստամբոլցյանի կողմից շնորհակալագրեր և անհատական նվերներ հանձնվեցին բեմական «գրական դատի» ուսանող դերակատարներին։

Այդ պահը դուրս էր պարզապես արարողակարգային բնույթից․ այն դարձավ գնահատանքի ու փոխանցման մի նուրբ ակտ, որտեղ սերունդների միջև ձևավորվեց անտեսանելի, բայց շատ իրական կապ՝ գիտության, արվեստի և հիշողության շուրջ։

Երևանի պետական համալսարանի հայ բանասիրական ֆակուլտետի Ուսանողական գիտական ընկերության երիտասարդները, ովքեր իրենց մասնակցությամբ կենդանացրել էին Խաչատուր Աբովյանի շուրջ ծավալվող մտավոր դատը, այս անգամ ստանում էին ոչ միայն շնորհակալություն, այլ նաև վստահության նշան՝ որպես մշակութային հիշողության ապագա կրողներ։

Նվերների ու շնորհակալագրերի հանձնման արարողությունը վերածվեց փոքրիկ, բայց խորքային խորհրդանշական պահի․ այն ընդգծում էր, որ նման նախաձեռնությունները միայն մեկ միջոցառում չեն, այլ շարունակական մշակութային աշխատանքի մաս, որտեղ երիտասարդների ներգրավվածությունը դիտվում է որպես արժեք և ներդրում։

Դահլիճում տիրող մթնոլորտը կրկին լցված էր ջերմությամբ ու ներքին հուզմունքով․ այն զգացողությամբ, որ այս հանդիպումը ոչ թե ավարտվում է, այլ իր մեջ կրում է շարունակության խոստում։ Եվ այդ շարունակության մեջ, կարծես անտեսանելիորեն, կրկին ներկա էր ինքը՝ Խաչատուր Աբովյանը՝ որպես գաղափար, հիշողություն և պարտավորություն։

Եվ երբ երեկոն կամաց փակվում էր, մնում էր միայն մեկ զգացում․ որ Խաչատուր Աբովյանը չի ավարտվել ու չի էլ կարող երբևէ ավարտվել։ Նա պարզապես դարձել է հարց, որին ամեն սերունդ նորից է փորձում պատասխանել։

Սիմոն Սարգսյան