Երբ թատրոնը դառնում է ճակատագիր․ Մեծերի անունից դեպի սեփական ճանապարհ՝ Հակոբ Ղազանչյանի ծննդյան օրն է

Բեմը երբեմն ժառանգություն է։ Բայց շատ ավելի հաճախ՝ պատասխանատվություն։ Այսօր ծննդյան օրն է թատրոնի նվիրյալ, բեմադրիչ, մշակութային գործիչ Հակոբ Ղազանչյանի։

Նա ծնվել է մի ընտանիքում, որտեղ արվեստը մասնագիտություն չէր, այլ կենսակերպ։ Մեծանուն ռեժիսոր Երվանդ Ղազանչյանի որդին և հայ թատրոնի ու կինոյի անկրկնելի դերասանուհի Գալյա Նովենցի զավակը՝ նա կրում է մի անուն, որի ետևում կանգնած են հայկական բեմարվեստի ամբողջ մի ժամանակաշրջան, հիշողություն և արժեհամակարգ։

Սակայն ամենածանր ժառանգությունը հայտնի ազգանունը չէ։ Ամենածանրը այն շարունակելն է՝ առանց կրկնելու, սեփական ճանապարհով, սեփական ձայնով ու սեփական պատասխանատվությամբ։

ՀԹԳՄ նախագահ Հակոբ Ղազանչյանն այսօր ոչ միայն շարունակում է իր հոր հիմնադրած ստեղծագործական ավանդույթները և շարունակում է իր մոր՝ Գալյա Նովենցի արվեստի հանդեպ հավատը՝ դասավանդելով նրա անունը կրող դերասանական դպրոցը։ Այդ երկու առաքելություններն ասես երկու տարբեր բեմեր լինեն, որոնց վրա մշտապես ներկայանում է նույն գաղափարը՝ արվեստը չի ավարտվում ներկայացման վերջին վարագույրով, այն փոխանցվում է սերունդներին։

Ռեժիսորի աշխատանքը հաճախ անտեսանելի է հանդիսատեսի համար։ Հանդիսատեսը տեսնում է դերասանին, զգում է ներկայացման հույզը, ապրում է պատմությունը, բայց հազվադեպ է նկատում այն մարդու ձեռագիրը, որն այդ ամենը միավորել է մեկ ամբողջության մեջ։ Իսկ իրական ռեժիսորն այն մարդն է, որը գիտի ոչ միայն ինչպես կառուցել բեմը, այլև ինչպես լսել դերասանի լռությունը, ինչպես խոսեցնել լույսը, ինչպես երաժշտությանը դարձնել կերպար և ինչպես ամեն ներկայացման մեջ նորից հավատալ, որ թատրոնը դեռ կարող է փոխել մարդուն։

Այսօր, երբ մշակույթն ամեն օր ստիպված է ապացուցել իր անհրաժեշտությունը, նման մարդկանց առաքելությունը կրկնակի կարևոր է։ Նրանք պահպանում են ոչ միայն թատրոնի շենքերը, այլև նրա ոգին, հիշողությունն ու արժանապատվությունը։

Եթե փորձենք գնահատել Հակոբ Ղազանչյանի գործունեությունը հնարավորինս հավասարակշռված՝ տարանջատելով ռեժիսորին, կառավարչին և հանրային գործչին, ապա կստացվի բավական հետաքրքիր պատկեր։

Որպես ռեժիսոր

Թատերագետների և մասնագիտական շրջանակների զգալի մասը Հակոբ Ղազանչյանին դասում է այն ռեժիսորների շարքին, որոնք ձևավորվել են դեռևս խորհրդային ռեժիսորական դպրոցի ազդեցության ներքո։ Նրա բեմադրություններին բնորոշ են խոշոր ձևերը, դասական դրամատուրգիայի նկատմամբ առանձնահատուկ վերաբերմունքը, դերասանական հոգեբանական խաղի առաջնահերթությունը և բավական պահպանողական բեմական մտածողությունը։

Նա հեղինակել է ավելի քան հարյուր բեմադրություն Հայաստանում և արտերկրում, աշխատել է Գյումրիի, Կապանի, Երևանի, ինչպես նաև Ռուսաստանի, Վրաստանի, Արևելյան Եվրոպյի և այլ երկրների բեմերում։

Միևնույն ժամանակ, երիտասարդ թատերագետների մի մասը վերջին տարիներին նշում է, որ նրա գեղարվեստական լեզուն ավելի շատ շարունակում է XX դարի երկրորդ կեսի ավանդույթները, քան արձագանքում XXI դարի փորձարարական թատրոնի նոր ուղղություններին։ Այն գեղագիտական ընտրություն է, որի շուրջ կարծիքները նաև տարբեր են։

Որպես ղեկավար

Հենց այստեղ են առավել շատ քննարկումները։

2007 թվականից նա ղեկավարում է Հայաստանի Թատերական գործիչների միությունը և մի քանի անգամ վերընտրվել է այդ պաշտոնում, ինչը ցույց է տալիս, որ մասնագիտական համայնքի զգալի մասը շարունակում է վստահել նրան։

Նրա ղեկավարության շրջանում շարունակվել են և ընդլայնվել մի շարք միջազգային նախաձեռնություններ. «ԱՐՄՄՈՆՈ» միջազգային թատերական փառատոնը, Շեքսպիրյան միջազգային փառատոնը, միջազգային համագործակցությունները ռուսական, եվրոպական և այլ թատերական կառույցների հետ, Հայաստանի ներկայացվածությունը միջազգային թատերական կազմակերպություններում։

Աջակիցները հատկապես ընդգծում են, որ Հակոբ Ղազանչյանը լավ կազմակերպիչ է, ունի լայն միջազգային կապեր և կարողանում է հայկական թատրոնը պահել միջազգային մշակութային օրակարգում նույնիսկ սահմանափակ ֆինանսավորման պայմաններում։

Քննադատությունները

Մյուս կողմից, նրա հասցեին տարիներ շարունակ հնչել են նաև քննադատություններ։ Ամենահաճախ հանդիպող դիտարկումներն են.  հայկական թատրոնում նույն ղեկավարների երկարամյա ներկայությունը, սերնդափոխության դանդաղ ընթացքը, երիտասարդ ռեժիսորների համար բավարար հնարավորությունների բացակայությունը, մասնագիտական որոշումների ընդունման չափազանց կենտրոնացված համակարգը։

Սրանք հիմնականում հնչում են ոչ միայն անձամբ Հակոբ Ղազանչյանի, այլ ընդհանրապես հայկական պետական մշակութային համակարգի հասցեին։

2022 թվականին, օրինակ, «Արտավազդ» մրցանակաբաշխության շուրջ ծագած քննարկումների ժամանակ նույնպես նա ստիպված էր հրապարակային պարզաբանումներ տալ մրցանակաբաշխության կազմակերպման վերաբերյալ։

Հանրային դիրքորոշումները

Վերջին տարիներին նա բավական ակտիվ է հանդես գալիս մշակութային քաղաքականության թեմաներով։ 2023 թվականին, Արցախի ողբերգական իրադարձություններից հետո, նա պաշտպանեց այն գաղափարը, որ նույնիսկ ազգային վշտի պայմաններում թատրոնը պետք է շարունակի աշխատել, քանի որ արվեստը մարդկանց վերադարձնում է ապրելու ուժը։ Նա հիշեցրեց նաև Գյումրիում երկրաշարժից հետո ունեցած իր փորձը՝ նշելով, որ երբեմն հենց թատրոնն է օգնում հասարակությանը հաղթահարել կոլեկտիվ ցավը։

2025 թվականին նա նաև հրապարակայնորեն քննադատել է մշակութային ոլորտում իր գնահատմամբ քաղաքական կամ վարչական ճնշումների դրսևորումները՝ դրանք որակելով անընդունելի մշակութային կյանքի համար։

Ընդհանուր գնահատական

Եթե փորձենք ամփոփել տարբեր տեսակետները, ապա կարելի է ասել, որ Հակոբ Ղազանչյանը պատկանում է այն սերնդին, որը ձևավորել է անկախ Հայաստանի թատերական ինստիտուցիոնալ կյանքը։ Նրա վաստակը հատկապես նկատելի է թատրոնների կառավարման, միջազգային կապերի ստեղծման և փառատոնային շարժման զարգացման գործում։

Միևնույն ժամանակ, նրա գործունեության շուրջ բանավեճերը հիմնականում վերաբերում են ոչ այնքան մասնագիտական կարողություններին, որքան մշակութային կառավարման մոդելին. արդյոք երկար տարիներ նույն ղեկավարների ներկայությունը նպաստո՞ւմ է համակարգի կայունությանը, թե՞ սահմանափակում է նոր սերնդի և նոր գեղագիտական լեզուների մուտքը։ Այդ հարցի շուրջ հայ թատերական հանրությունում մինչև այսօր միասնական կարծիք չկա։

Հենց այս հակադրությունն էլ, թերևս, դարձնում է Հակոբ Ղազանչյանին ոչ միայն ճանաչված բեմադրիչ, այլև ժամանակակից հայկական թատրոնի ամենաքննարկվող մշակութային ղեկավարներից մեկը։

Հարգելի՛ Հակոբ Ղազանչյան,

Թող յուրաքանչյուր նոր բեմադրություն լինի նոր ճանապարհ դեպի հանդիսատեսի հոգին, յուրաքանչյուր երիտասարդ դերասան՝ ձեր փոխանցած արվեստի շարունակությունը, իսկ յուրաքանչյուր բացվող վարագույր՝ նոր հավատ, որ թատրոնը դեռևս մարդու մասին ամենաճշմարիտ պատմությունն է պատմում։

Մաղթում ենք Ձեզ առողջություն, ստեղծագործական անսպառ եռանդ, նոր համարձակ մտահղացումներ, հավատարիմ գործընկերներ, երախտագետ հանդիսատես և այն ներքին կրակը, որը երբեք չի մարում իսկական արվեստագետի հոգում։

Ծնունդդ շնորհավոր, Վարպե՛տ։ Թող բեմի լույսերը միշտ լուսավորեն Ձեր ճանապարհը, իսկ Ձեր ստեղծած արվեստը շարունակի ապրել յուրաքանչյուր ներկայացման ավարտից շատ հետո՝ հանդիսատեսի հիշողության և սրտի մեջ։

Ժառանգելով բեմը

Թատրոնը, թերևս, միակ արվեստն է, որտեղ ոչինչ չի ժառանգվում միայն արյան իրավունքով։

Կարելի է ժառանգել ազգանունը, լուսանկարները, ձեռագրերը, նույնիսկ բեմադրական նշումները, բայց երբ բարձրանում է վարագույրը, բոլոր ժառանգությունները լռում են։ Այնտեղ մնում է միայն արվեստագետը՝ իր ճշմարտությամբ կամ իր անկարողությամբ։ Բեմն անողոք է. այն չի ճանաչում տոհմածառ, չի խոնարհվում հեղինակությունների առաջ և չի ներում ձևականությունը։

Գուցե հենց այդ պատճառով են ամենածանր ճակատագրերը բաժին ընկնում նրանց, ովքեր ծնվում են մեծերի ընտանիքում։ Նրանցից մշտապես սպասում են շարունակություն, բայց չեն ներում նմանությունը։ Սպասում են ինքնատիպություն, բայց համեմատում են նախորդների հետ։ Եվ այդ հակասության մեջ է ձևավորվում սեփական ճանապարհը։ Հակոբ Ղազանչյանի ստեղծագործական կենսագրությունը հենց այդ ճանապարհի մասին է։

Երվանդ Ղազանչյանի անունը վաղուց է դարձել հայկական ռեժիսորական արվեստի պատմության մի ամբողջ էջ։ Գալյա Նովենցի անունը վաղուց դուրս է եկել դերասանի կենսագրության սահմաններից՝ վերածվելով հոգևոր ներկայության, մարդկային ազնվության և դերասանական ճշմարտության խորհրդանիշի։ Բայց որդու ճանապարհը երբեք չի կարող լինել ծնողների կրկնությունը։

Իր տարիների աշխատանքի ընթացքում Հակոբ Ղազանչյանը կառուցել է սեփական ստեղծագործական դիմագիծը՝ աշխատելով տարբեր թատրոններում, տարբեր դերասանների հետ, տարբեր ժամանակներում։ Նրա բեմադրություններում հաճախ առաջնային է եղել ոչ թե արտաքին էֆեկտը, այլ դերասանի և հանդիսատեսի միջև այն հազվադեպ ծնվող լռությունը, որտեղ բառերը կորցնում են իրենց առօրյա նշանակությունը և վերածվում բեմական ճշմարտության։ Սակայն արվեստագետի ճանապարհը միայն ներկայացումները չեն։

Կան մարդիկ, ովքեր ստեղծում են ներկայացումներ։ Եվ կան մարդիկ, ովքեր ստեղծում են այն միջավայրը, որտեղ այդ ներկայացումները կարող են ծնվել։

Տարիներ շարունակ ղեկավարելով Հայաստանի թատերական գործիչների միությունը Հակոբ Ղազանչյանը, փաստորեն, ստանձնել է ոչ միայն բեմադրիչի, այլև մշակութային հիշողության պահապանի առաքելությունը։ Իսկ մշակութային հիշողությունը ամենափխրուն արժեքներից մեկն է։

Այն չի պահպանվում միայն շենքերով, պետական ծրագրերով կամ հանդիսավոր ելույթներով։ Այն ապրում է այնքան ժամանակ, քանի դեռ մի ռեժիսոր կարողանում է երիտասարդ դերասանին փոխանցել ոչ միայն մասնագիտության գաղտնիքները, այլև բեմի հանդեպ պատասխանատվության զգացումը։ Քանի դեռ մի ուսուցիչ կարողանում է սովորեցնել, որ թատրոնը մասնագիտություն չէ, այլ մարդկային արժանապատվության ձև։

Այսօր աշխարհն ապրում է արագության մեջ։ Ներկայացումներն ավարտվում են, տեսանյութերը մոռացվում են, նոր անունները ծնվում ու անհետանում են անսովոր արագությամբ։ Այդ աղմուկի մեջ առավել արժեքավոր են դառնում այն մարդիկ, որոնք շարունակում են հավատալ, որ արվեստը ժամանակից երկար կյանք ունի։

Որ թատրոնը միայն ժամանց չէ։ Որ ներկայացումը միայն երեկոյի իրադարձություն չէ։ Որ դերասանի խոսքն ավարտվում է ոչ թե վերջին ծափահարությամբ, այլ հանդիսատեսի ներքին լռության մեջ, երբ նա տուն է վերադառնում արդեն մի փոքր ուրիշ մարդ։ Թերևս հենց սա է իսկական արվեստագետի հաղթանակը։ Ոչ թե մրցանակները։ Ոչ պաշտոնները։ Ոչ էլ հանդիսավոր կոչումները։ Այլ այն անտեսանելի հետքը, որ մնում է մարդկանց հիշողության մեջ, երբ վարագույրն արդեն փակվել է։

Այսօր, շնորհավորելով Հակոբ Ղազանչյանի ծննդյան օրը, արժե շնորհավորել նաև այն հավատը, որ հայկական թատրոնը շարունակում է ապրել իր մարդկանց միջոցով։ Այն մարդկանց, որոնք հասկանում են, որ բեմը պատկանում է ոչ թե մեկ սերնդի, այլ ժամանակին, իսկ արվեստը՝ միայն նրան, ով ամեն օր պատրաստ է նորից ծառայել նրան։

Թող այդ ծառայությունը շարունակի մնալ նույնքան ազնիվ, որքան բեմի առաջին լույսը, նույնքան պատասխանատու, որքան վարագույրի առաջին բացվելը, և նույնքան մարդկային, որքան այն ծափահարությունը, որը հնչում է ոչ թե պարտականությունից, այլ հուզմունքից։

Ծննդյան շնորհավորանքները սովորաբար ավարտվում են բարեմաղթանքով։ Սակայն արվեստի մարդկանց դեպքում ամենաճիշտ մաղթանքը, թերևս, մեկն է. Թող երբեք չմարի այն ներքին լույսը, որի շնորհիվ բեմը շարունակում է լինել ոչ միայն ներկայացման վայր, այլ մարդու մասին ամենաանկեղծ խոստովանությունը։

Սիմոն Սարգսյան

Հ․Գ․ Այսօր Գալյա Նովենցի անվան դերասանական դպրոցի շրջանավարտներն իրենց ավարտական խոսքը կասեն բեմից՝ «Ապրիր, քանի դեռ ապրում ես» ներկայացմամբ։ Մարո Մադոյան – Ալաջաջյանի համանուն պիեսը, Հակոբ Ղազանչյանի բեմադրությամբ, թերևս վերածվելու է ոչ միայն թատերական իրադարձության, այլև սերունդների խորհրդանշական երկխոսության. դպրոցի հիմնադիր գաղափարների շարունակությունն այսօր փոխանցվեց նոր դերասաններին, որոնց համար սա ոչ թե ավարտ է, այլ առաջին քայլ դեպի մեծ բեմ։ Այս ներկայացման ամենակարևոր ձեռքբերումը, թերևս, այն է, որ այն հիշեցնում է պարզ, բայց հաճախ մոռացվող ճշմարտությունը. ապրելը կենսաբանական փաստ չէ, այլ ներքին ընտրություն։ Իսկ թատրոնն այն վայրն է, որտեղ այդ ընտրությունը ամեն երեկո նորից է ծնվում՝ դերասանի և հանդիսատեսի միջև։ Թող այս պրեմիերան էլ լինի երկար ստեղծագործական ճանապարհի առաջին հաջողված վարագույրը։