Լրատվամիջոցի խմբագրական քաղաքականության եւ ներքին հարաբերությունների կանոնակարգի օրինակելի կառուցվածք

Հայաստանում գործող լրատվամիջոցների մեծամասնությունը չունի խմբագրական քաղաքականության եւ ներքին հարաբերությունների մասին գրավոր որեւէ փաստաթուղթ։

Բոլոր կարգավորումները հանգում են սեփականատերերի կամ գլխավոր խմբագրի պատկերացումներին, նախասիրություններին եւ կողմնորոշումներին, իսկ լրագրողներն ու խմբագրության ողջ անձնակազմը առաջնորդվում են առավելապես բանավոր ցուցումներով, որոնց էությունը, ուղղվածությունը, կողմնորոշումը կարող են փոխվել՝ կախված բազմաթիվ գործոններից։

Մի շարք լրատվամիջոցներ ունեն էթիկայի սեփական կանոնագիր կամ միացել են Ինքնակարգավորման նախաձեռնությանը՝ ստորագրելով Հայաստանի լրատվամիջոցների եւ լրագրողների էթիկական սկզբունքների կանոնագիրը։ Այս դեպքում կարգավորումները, թեպետ եւ շատ էական, սակայն վերաբերում են միայն էթիկական խնդիրներին։ Կան լրատվամիջոցներ, որոնք ունեն տեքստերի ոճի, մեջբերումների, լուսանկարների եւ տեսանյութերի օգտագործման, հարցազրույցների վերաբերյալ ներքին կանոնակարգ։

Այսուհանդերձ, խմբագրությունների գերակշիռ մասում ներքին հարաբերություններն ու խմբագրության աշխատանքի սկզբունքները մնում են չկարգավորված։

Շատ խմբագրություններում չկան անգամ լրագրողների եւ այլ աշխատակիցների հետ կնքված աշխատանքային պայմանագրեր, որոնք կսահմանեին ե՛ւ աշխատակիցների իրավունքներն ու պարտականությունները, ե՛ւ այլ աշխատակիցների ու ղեկավարության հետ հարաբերությունները։

Սույն փաստաթուղթը, որը մշակել է Երեւանի մամուլի ակումբը, խորհրդատվական ուղերձ է Հայաստանի լրատվամիջոցներին, որպեսզի նրանք մշակեն խմբագրական քաղաքականության եւ ներքին հարաբերությունների սեփական կանոնակարգերը՝ բոլոր հարցերում հստակեցնելով իրենց գործունեության սկզբունքները։

Այս փաստաթղթով Հայաստանի լրատվամիջոցներին առաջարկում են ներքին աշխատանքային կանոնակարգի մի նախագիծ, որն իրենք կարող են տեղայնացնել՝ շարադրելով սեփական սկզբունքները։

Եվս մի կարեւոր հանգամանք. նման փաստաթղթերը մշտական ու հավերժական չեն եւ ենթական են անընդհատ վերանայման ու կատարելագործման՝ փոփոխությունների եւ ժամանակի իրողությունների հաշվառմամբ։

Առաջարկվող կառուցվածքը

I. Ներածություն

Կանոնակարգի նպատակը.

– կարգավորել ներքին հարաբերությունները,
– սահմանել ենթակարգությունը եւ որոշումների ընդունման մակարդակները,
– սահմանել նյութերի պատրաստման, որակյալ ու պատասխանատու լրատվություն ապահովելու սկզբունքները՝ հանրային վստահությունը մեծացնելու համար,
– այլ (ավելացրեք ձերը)։

II. Ընդհանուր դրույթներ

1. Լրատվամիջոցի առաքելությունն ու արժեքները

Լրատվամիջոցի առաքելությունն է իր լսարանին տրամադրել՝

– հավաստի, ստուգված տեղեկություններ,
– հանրային կարեւորություն ունեցող խնդիրների վերաբերյալ հասարակության մեջ եղած հիմնական տեսակետները,
– անհրաժեշտության դեպքում՝ նաեւ խմբագրության տեսակետը` այդ մասին հստակ նշումով։
– հետաքրքիր ժամանցային նյութեր,
– գովազդային ծառայություններ։

Լրատվամիջոցի արժեքներն են՝

– անաչառություն եւ անկողմնակալություն,
– տեղեկությունների հավաստիություն,
– փաստերի եւ կարծիքների տարանջատում,
– հարգանք մարդկանց անձնական կյանքի նկատմամբ
– խմբագրության տեսակետը խոչընդոտ չէ այլ՝ հակադիր տեսակետներ ներկայացնելուն,
– այլ (ավելացրեք ձերը)։

2. Խմբագրական անկախությունը քաղաքական, տնտեսական, կրոնական կամ այլ ճնշումներից

– Խմբագրության դավանած արժեքների իրացումը, խմբագրական քաղաքականությունը, տեղեկությունների եւ գաղափարների տարածումը կախված չեն սեփականատերերի, քաղաքական, տնտեսական, կրոնական կամ այլ կազմակերպությունների շահերից։
– Գովազդատուները կամ հովանավորները տեղեկությունների այլ աղբյուրների կամ տեղեկությունների օբյեկտների նկատմամբ լուսաբանման որեւէ առավելություն չունեն։

3. Լսարանի առջեւ հաշվետվողականություն եւ հանրային պատասխանատվություն

– Հետեւելով օրենքի պահանջին՝ խմբագրությունն ամեն տարի հրապարակում է իր եկամուտների մասին հաշվետվությունը,
– լսարանի առջեւ բացահայտում է իր սեփականատերերին եւ նրանց բիզնես շահերը,
– շահերի բախում առաջանալու դեպքում խմբագրությունն իրազեկում է այդ մասին,
– խմբագրությունում սահմանվում է հանրային բողոքներին եւ հարցումներին արձագանքելու կարգը,
– խմբագրությունը հետեւում է սոցիալական ցանցերի իր էջերի մեկնաբանություններին, մոդերացնում է դրանք՝ բացառելու համար ատելության խոսքն ու վիրավորանքները, արձագանքում է քննադատություններին։

III. Խմբագրական գործունեություն

1. Խմբագրական որոշումների ընդունման մակարդակը

– Գլխավոր խմբագիրը պատասխանատու է ողջ բովանդակության համար, եթե այլ պատասխանատու չի նշանակվում,
– սահմանվում է, թե ովքեր են որոշում ընդունում այս կամ այն թեմայով (ոլորտին վերաբերող) նյութերի հրապարակման վերաբերյալ,
– սահմանվում է, թե որոշումների կայացման ինչ իրավասություններ ունեն բաժինների խմբագիրները, մեկնաբանները, լրագրողները, թողարկիչները, եւ որոնք են նրանց պատասխանատվության շրջանակները
– հրապարակման մեջ առկա փաստերի ստուգման պատասխանատուն նյութի հեղինակ լրագրողն է, եթե խմբագրությունը փաստերի ստուգման առանձին թիմ չունի։

2. Գովազդի եւ խմբագրական բովանդակության խիստ տարանջատում

– Խմբագրական բովանդակությունը պետք է տարանջատված լինի գովազդից,
– ցանկացած հրապարակում, որի դիմաց վճարվել է, պետք է այդ մասին հստակ նշում ունենա,
– գովազդատուների եւ հովանավորների գործունեության մասին, ինչպես նաեւ բիզնեսի թեմայով նյութերը պետք է ունենան բովանդակային սահմանափակումներ՝ այնպես, որ դրանք չկրեն գովազդային բնույթ կամ չընկալվեն իբրեւ գովազդ։

3. Անանուն աղբյուրների օգտագործման կանոններ եւ աղբյուրների պաշտպանություն

– Բոլոր հնարավոր դեպքերում հղում կատարել աղբյուրներին,
– հնարավորինս խուսափել անանուն (խորհրդապահական) աղբյուրներ օգտագործելուց,
– պահպանել աղբյուրներին տված խոստումներն ու նրանց առջեւ ստանձնած պարտավորությունները,
– ըստ այդմ՝ գաղտնիության պայմանավորվածության դեպքում աղբյուրի մասին տեղյակ պահել միայն գլխավոր խմբագրին, եւ/կամ կանոնակարգով սահմանված այլ իրավասու աշխատակցի (օրինակ՝ բաժնի խմբագրին),
– հրապարակման համար չնախատեսված (off the record) տեղեկությունները հայտնել միայն գլխավոր խմբագրին։ Վերջինս կարող է, հանրային գերակա շահ տեսնելու դեպքում, որոշում կայացնել նման տեղեկությունը ամբողջական կամ մասնակի հրապարակելու մասին։
– ընդունելով եւ հարգելով հարցազրույցի նկատմամբ կողմերի համահեղինակությունը, տեղեկությունը, սակայն, չի կարող հեռացվել զրուցակցի կամայական պահանջի դեպքում, եթե խմբագրությունը դրա հրապարակումը դիտարկում է որպես հանրային գերակա շահ, հասարակության տեղեկացած լինելու իրավունք։

4. Փաստերի ստուգման ներքին ընթացակարգ

– Նյութը հրապարակման հանձնելուց առաջ լրագրողները պետք է փաստերը ստուգեն առնվազն երկու աղբյուրից, այդ թվում՝ նույնականացվող տեղեկատվության աղբյուրից՝ չաթ բոթերից տարածվող ապատեղեկատվությունը եւս կանխելու համար․․․․ ։ Եթե խմբագրությունն ունի փաստեր ստուգողի հաստիք, այս գործառույթը կարելի է պատվիրակել նրան։
– Անհրաժեշտ է ստուգել ոչ միայն ինքնին փաստերը, այլեւ դրանց առնչվող ժամանակային, բովանդակային եւ այլն հանգամանքները, համատեքստը։
– Խմբագիրները լրագրողների նյութերում առկա փաստերին կասկածելու դեպքում պարտավոր են մինչ հրապարակումը ստուգել դրանց հավաստիությունը։
– Ստուգել, ստուգել, ստուգել նույնիսկ այն դեպքում, երբ համոզված եք, որ ճիշտ գիտեք, օրինակ, մարդու անունն ու պաշտոնի անվանումը։
– Պատմական, նաեւ՝ ոչ վաղ անցյալում տեղի ունեցած իրադարձություններին վերաբերող փաստերը, օրենքների ու փաստաթղթերի անվանումների, մարդկանց անունների, պաշտոնների համացանցային (ցանկալի է՝ պաշտոնական) հասանելի աղբյուրներից ճշտելը պարտադիր է լրագրողների եւ խմբագիրների համար։
– Փաստաթղթերից, համացանցային կամ տպագիր գրավոր աղբյուրներից մեջբերումները պետք է կատարել՝ պահպանելով բնագրի տեքստը (անգամ տառասխալներն ու ոճական անհարթությունները)։
– Ստուգված փաստերը պետք է հղում ունենան աղբյուրներին։

IV. Աշխատանքային հարաբերություններ

Խմբագրությունը բոլոր աշխատակիցների հետ կնքում է պայմանագրեր, սահմանելով՝
– աշխատակիցների իրավունքները եւ պարտականությունները,
– ենթակագրությունը (սուբորդինացիան),
– իրավունքները գերազանցելու կամ պարտավորությունները չկատարելու դեպքում՝ պատասխանատվությունը,
– պայմանագիրը լուծարելու պայմանները։

ա) լրագրողների իրավունքները

– Լրագրողներն իրավունք ունեն հրաժարվելու իրենց հանձնարարված թեման լուսաբանելուց, եթե տվյալ թեման հակասում է իրենց քաղաքական, կրոնական կամ այլ հայացքներին, վերաբերում է իրենց մերձավորներին կամ ընկերներին, եթե առկա են շահերի բախման այլ վտանգներ,
– լրագրողներն իրավունք ունեն պարզաբանում ստանալու՝ իրենց չհրապարակված նյութերի մերժման պատճառների վերաբերյալ,
– եթե նյութը մերժել է անմիջական ղեկավարը, ապա լրագրողներն իրավունք ունեն մերժումը բողոքարկելու գլխավոր խմբագրին,
– բաժինների խմբագիրներն իրավունք ունեն մերժելու լրագրողի նյութը՝ պարզաբանելով մերժման պատճառները,
– այլ (ավելացրեք ձերը)։

բ) լրագրողների պարտականությունները

– Լրագրողները պարտավոր են ժամանակին եւ որակով կատարել ղեկավարների հանձնարարությունները,
– նյութերը պատրաստել, նկարները եւ տեսանյութերը ընտրել խմբագրության ներքին կանոնակարգով սահմանված չափանիշներին համապատասխան,
– ճշտել փաստերը (ապահովել փաստերի ճշտումը ինքնուրույն կամ հաստիքային փաստեր ստուգողները միջոցով) եւ ներկայացնել միայն հավաստի տեղեկություններ,
– շահերի բախում առաջանալու դեպքում անպայման այդ մասին տեղեկացնել գլխավոր խմբագրին եւ/կամ բաժնի պատասխանատուին,
– այլ (ավելացրեք ձերը)։

Իրենց պարտականությունները ժամանակին եւ որակով չկատարելու դեպքում լրագրողները կարող են պատասխանտվության ենթարկվել ՀՀ օրենսդրության շրջանակներում։

V. Լրատվական տեքստերին, վերնագրերին, լուսանկարներին, տեսանյութերին, հարցազրույցներին ներկայացվող պահանջները

– Խմբագրությունը սահմանում է լրատվական տեքստերի միասնական ոճ՝ առաջնային համարելով ի՞նչ, ո՞վ, ե՞րբ, ինչո՞ւ, որտե՞ղ հարցերին պատասխանելու սկզբունքը,
– լրատվական նյութի վերնագիրը եւ լիդը պետք է բացահայտեն նյութի էությունը՝ մանրամասները թողնելով հետագա շարադրանքին,
– խորհուրդ է տրվում վերնագրում ունենալ բայ՝ գործողություն, որով կբացահայտվի տեղի ունեցածը,
– լուսանկարները պետք է անմիջական կապ ունենան լրատվական տեքստի հետ, ավելի լավ է, որ դրանք լինեն հենց իրադարձությունների վայրից,
– տեսանյութերը պետք է լրացնեն տեքստը եւ ոչ թե կրկնեն այն,
– լուսանկարների եւ տեսանյութերի մոնտաժի կամ այլ տեխնիկական միջամտության մասին պետք է հստակ իրազեկել լսարանին,
– ոչ սեփական լուսանկարների եւ տեսանյութերի օգտագործման դեպքում պետք է պահպանել հեղինակային իրավունքը՝ դրանց օգտագործման համար ստանալ հեղինակների թույլտվությունը, օգտագործելիս նշել լուսանկարների եւ տեսանյութերի աղբյուրները,
– իրադարձային նյութերում ուրիշի ուղղակի խոսքի մեջբերումները պետք է հնարավորինս համապատասխանեն բանավոր խոսքում հնչածին․ թույլատրվում է խմբագրում՝ լեզվական անհարթությունները, ենթակայի եւ ստորոգյալի անհամաձայնությունները շտկելու համար, սակայն դրանք որեւէ կերպ չպետք է խեղաթյուրեն բանավոր հնչած խոսքի միտքը,
– խմբագրությունը դավանում է տերմինների, անունների, անվանումների գրության միասնականության սկզբունքին, ըստ այդմ՝ մշակում է դրանց ցանկը, որը բաժանվում է բոլոր լրագրողներին եւ խմբագիրներին,
– տեսաձայնագրված հարցազրույցները հեռարձակվում են առանց խմբագրման, եթե դրանցում առկա չէ ատելության խոսք կամ որեւէ ապօրինի գործողություն կատարելու կոչ,
– տեքստային հարցազրույց ներկայացնելիս հնարավորինս պահպանել զրուցակցի ոճն ու բառապաշարը․ թույլատրվում է խմբագրում լեզվական անհարթությունները, ենթակայի եւ ստորոգյալի անհամաձայնությունները շտկելու համար, սակայն դրանք որեւէ կերպ չպետք է խեղաթյուրեն զրուցակցի մտքերը,
– այլ (ավելացրեք ձերը)։

VI. Սոցիալական մեդիայում ներկայություն եւ սոցցանցային անձնական էջերում լրագրողների վարքի կանոններ

1. Թափանցիկություն

– Հստակ պետք է նշել՝ տվյալ օգտահաշիվը պաշտոնակա՞ն է, թե՞ անձնական,
– լրատվամիջոցի պաշտոնական օգտահաշիվը պետք է հստակ նշում ունենա այդ մասին, այն վարելու իրավունք պետք է ունենան միայն լիազորված անձինք,
– լրագրողի կամ խմբագրության այլ աշխատակցի անհատական օգտահաշվի դեպքում գործածել միայն ամբողջական անուն, ազգանուն, պաշտոն,
– արգելվում է ստեղծել եւ վարել կեղծ ինքնությամբ օգտահաշիվներ։

2. Օգտահաշիվների բովանդակությանը ներկայացվող պահանջներ

– Սոցիալական մեդիայի հրապարակումներում պետք է պահպանել խմբագրության կանոնակարգով սահմանված չափանիշներն ու նյութերին ներկայացվող պահանջները,
– ստուգել հրապարակվող փաստերը, դրանք առանձնացնել կարծիքներից եւ մեկնաբանություններից,
– հարգել հեղինակային իրավունքը նաեւ սոցցանցային հրապարակումներում,
– սոցիալական մեդիայում հրապարակվող լուսանկարներն ու տեսանյութերը պետք է համապատասխանեն խմբագրության կանոնակարգով սահմանված չափանիշներին,
– անհատական օգտահաշիվներով չպետք է տարածել հայտարարություն կամ կատարել գրառումներ, որոնք կարող են ընկալվել որպես քաղաքական հայացքների, ռասայական, սեռական, կրոնական կամ այլ հիմքով խտրականության դրսեւորում, դա վերաբերում է նաեւ տեղադրվող լուսանկարին եւ տեսանյութին:

3. Խուսափել շահերի բախումից նաեւ սոցիալական մեդիայում

– Խորհուրդ չի տրվում անհատական եւ պաշտոնական օգտահաշիվներում տեղադրել քաղաքական կամ կուսակցական նշաններ կամ դրոշմներ,
– հատկապես ուշադիր պետք է լինել որեւէ խմբի անդամագրվելիս կամ որեւէ անձի հետեւորդ դառնալիս,
– նման խմբերին անդամակցումը կարող է հետապնդել միայն անցուդարձին տեղյակ լինելու նպատակ, եւ երբեք՝ ակտիվ մասնակցություն ակցիաներին, ինչը եւս կարող է շահերի բախում առաջացնել:
– այլ (ավելացրեք ձերը)։

VII. Արհեստական բանականության (ԱԲ) օգտագործման կանոններ

– Անպայման պետք է նշել, որ տվյալ բովանդակությունը, լուսանկարը, պատկերը, տեսանյութը ստեղծվել է՝ օգտագործելով արհեստական բանականությունը,
– ԱԲ-ն կարող է հաճախ անտեսել հեղինակային իրավունքները՝ օգտագործելով նկարներ, երաժշտություն, տեքստ՝ առանց հեղինակի նշման եւ առանց նրանց համաձայնության, հետեւաբար հարկ է ստուգել՝ չե՞ն խախտվել արդյոք հեղինակային իրավունքները,
– ԱԲ որոշ գործիքներ երբեմն չեն կարող երաշխավորել անձնական տվյալների պաշտպանությունը, հետեւաբար հարկ է այդ գործիքներն օգտագործել զգուշորեն, շտկել անձնական տվյալների անիրավաչափ օգտագործման ցանկացած դրսեւորում,
– պետք է զգույշ լինել ԱԲ-ի ստեղծած տեղեկությունները տարածելիս, դրանք կարող են լինել կեղծ կամ կեղծված՝ այսպես կոչված դիփֆեյքերի (deepfakes) օգտագործմամբ,
– բոլոր նման դեպքերում հարկ է ԱԲ-ի ստեղծած եւ առաջարկած տեղեկությունների հավաստիությունը ստուգել այլ՝ վստահելի աղբյուրներից։
– ԱԲ օգնությամբ նյութեր պատրաստելու հնարավորությանը զուգահեռ՝ խրախուսել լրագրողների քննադատական մտածողությունն ու աշխատանքի նկատմամբ հարգանքը։
– այլ (ավելացրեք ձերը)։