Սեպտեմբերի 26-ին՝ հայ մեծանուն կոմպոզիտոր, երաժշտագետ, բանահավաք և ազգային երաժշտական ինքնության ամենամեծ պահապաններից մեկի՝ Կոմիտասի ծննդյան օրը, Երևանի Կամերային երաժշտության ազգային կենտրոնում մեկնարկեց Վահագն Ստամբոլցյանի անվան IV միջազգային երգեհոնային փառատոնը։
Թվում էր՝ պատահական չէ, որ փառատոնի բացման օրը հենց Կոմիտասի ծննդյան օրն էր։ Երգեհոնի հզոր, բազմաձայն և երբեմն գրեթե տաճարային հնչողության մեջ այդ երեկո լսելի էր ոչ միայն դասական երաժշտության մեծ ավանդույթը, այլև հայկական երաժշտական հիշողությունը՝ Կոմիտասից մինչև մեր ժամանակակից կոմպոզիտորները։
Եվ հենց երգեհոնն էր այդ երաժշտական ճանապարհի գլխավոր ուղեկիցը։ Այն գործիքը, որի մեկ հնչյունը կարող է լցնել ամբողջ տարածությունը, որի ձայնում միաժամանակ կարող են միավորվել մետաղի փայլը, մարդկային ձայնի շունչը, զանգերի հեռավոր արձագանքը և խոր, գրեթե երկրային բասը, այդ երեկո դարձավ տարբեր ժամանակների և տարբեր հեղինակների երաժշտական լեզուների միավորող ուժը։
Փառատոն, որը երգեհոնի ձայնը դարձնում է շարունակական ավանդույթ
Վահագն Ստամբոլցյանի անվան երգեհոնային միջազգային փառատոնը հիմնադրվել է 2022 թվականին՝ Կամերային երաժշտության ազգային կենտրոնի նախաձեռնությամբ և ՀՀ ԿԳՄՍ նախարարության աջակցությամբ։ Փառատոնի հիմնադիրն է Կամերային երաժշտության ազգային կենտրոնի գեղարվեստական գծով փոխտնօրեն, երաժշտական բազմաթիվ կարևոր նախաձեռնությունների հեղինակ Արմեն Սուքիասյանը։
Փառատոնի բացման հանդիսավոր արարողության ժամանակ երաժշտասերներին դիմելիս Արմեն Սուքիասյանը խոսեց ոչ միայն անցած չորս տարիների, այլև այն արդյունքի մասին, որն արդեն տեսանելի է հենց երգեհոնային արվեստի ապագայի մեջ։ Եվ այդ արդյունքն իսկապես չափելի է։
Եթե 2022 թվականին, ինչպես նշեց Արմեն Սուքիասյանը, կարող էր տպավորություն ստեղծվել, թե հայ երգեհոնահարների շարքում սերնդափոխության խնդիրը դեռևս անհանգստացնող է, ապա այսօր այդ մտահոգությունն արդեն զգալիորեն նահանջել է։ Չորս տարի անց բեմում տեսանելի է երիտասարդ կատարողների ներկայությունը, և ամենակարևորը՝ ձևավորվում է նոր սերունդ, որը կարող է շարունակել Հայաստանում երգեհոնային արվեստի ավանդույթը։
Հենց սա էլ, ըստ էության, փառատոնի հիմնադրման կարևորագույն նպատակներից մեկն է։ Երգեհոնային երաժշտությունը չի կարող գոյատևել միայն հուշի կամ անցյալի մեծ անունների հաշվին։ Այն պահանջում է կատարողներ, դպրոց, բեմ, մասնագիտական միջավայր և, ամենակարևորը՝ գործիք։ Իսկ այդ ամբողջ շղթան ձևավորելու համար անհրաժեշտ է երկարաժամկետ մտածողություն։
Այս իմաստով Վահագն Ստամբոլցյանի անվան փառատոնը պարզապես համերգների շարք չէ։ Այն մշակութային ծրագիր է, որի արդյունքը պետք է չափել ոչ միայն բեմում հնչած երաժշտությամբ, այլև այն հարցով, թե քանի նոր երգեհոնահար է այսօր կանգնում այդ բեմում և քանի երիտասարդ երաժիշտ է վաղը շարունակելու այս ճանապարհը։ Արմեն Սուքիասյանի նախաձեռնության կարևորությունն այստեղ հենց շարունակականության գաղափարի մեջ է։
Փառատոնը չի սահմանափակվում միայն Երևանով։ Այն ծավալվելու է նաև Չարենցավանում և Կապանում՝ այն քաղաքներում, որտեղ Վահագն Ստամբոլցյանի գործունեության և նախաձեռնությունների շնորհիվ տեղադրվել են տարածաշրջանի լավագույն երգեհոնները։ Այս փաստը ևս մեկ անգամ ցույց է տալիս, թե որքան մեծ և երկարաժամկետ էր երջանկահիշատակ Վահագն Ստամբոլցյանի ներդրումը Հայաստանում երգեհոնային արվեստի զարգացման գործում։
Մեծանուն երգեհոնահարը ոչ միայն իր կատարողական արվեստով էր ներկայանում հայկական և միջազգային երաժշտական կյանքում, այլև մտածում էր հենց գործիքի՝ երգեհոնի ապագայի մասին։ Որտեղ կա լավ գործիք, այնտեղ կարող է ծնվել լավ կատարում։ Իսկ որտեղ կա լավ կատարում, այնտեղ կարող է ձևավորվել դպրոց։ Այսօր այդ մտածողության արդյունքը տեսանելի է ոչ միայն Երևանի Կամերային երաժշտության ազգային կենտրոնում, որտեղ տեղադրված երգեհոնը փառատոնի հիմնական հնչյունային կենտրոններից է, այլև Չարենցավանում ու Կապանում։
Այդպիսով Վահագն Ստամբոլցյանի անունը ներկայումս հնչում է ոչ միայն որպես մեծանուն երգեհոնահարի հիշատակ, այլև որպես հայկական երգեհոնային մշակույթի զարգացման հետ կապված կենդանի ժառանգություն։
Եվ այստեղ առանձնահատուկ է Արմեն Սուքիասյանի դերը։ Նրա նախաձեռնությամբ և հետևողականությամբ Ստամբոլցյանի անունը վերածվել է ոչ միայն հիշատակի, այլև գործող մշակութային ծրագրի։ Նրա հիմնադրած փառատոնը փաստորեն շարունակում է այն գաղափարը, որի համար տարիներ շարունակ աշխատել է Վահագն Ստամբոլցյանը՝ Հայաստանում երգեհոնի համար ստեղծելով արժանի տարածք, լսարան և ապագա։
Իսկ միջազգային բաղադրիչը փառատոնին տալիս է ևս մեկ կարևոր չափում
Միջազգային երգեհոնային փառատոնների կարևորագույն առանձնահատկություններից մեկը տարբեր երկրների ճանաչված կատարողների ներկայությունն է։ Վահագն Ստամբոլցյանի անվան փառատոնը նույնպես այդ ճանապարհով է զարգանում։ Այս տարվա ծրագրում ընդգրկված են երգեհոնահարներ Սերբիայից, Նիդեռլանդներից, Շվեյցարիայից և Ճապոնիայից։
Նրանցից յուրաքանչյուրի առաջիկա համերգը կլինի ոչ միայն առանձին երաժշտական իրադարձություն, այլև հնարավորություն՝ Երևանում լսելու տարբեր երգեհոնային դպրոցների, կատարողական ավանդույթների և երաժշտական մտածողությունների ձայնը։ Եվ հենց այդտեղ է փառատոնի մեկ այլ կարևոր առաքելությունը․ հայկական երգեհոնային արվեստը չմեկուսացնել, այլ երկխոսության մեջ դնել աշխարհի հետ։
Կոմիտասի ծննդյան օրը մեկնարկած այս փառատոնը, հետևաբար, ունի ոչ միայն գեղեցիկ խորհրդաբանություն, այլև շատ կոնկրետ մշակութային նպատակ՝ պահպանել, զարգացնել և փոխանցել երգեհոնային արվեստը։ Այն սկսվել է 2022-ին, այսօր արդեն չորրորդ անգամ է հնչում և, ինչպես ընդգծվեց բացման արարողության ժամանակ, շարունակական է լինելու։ Որովհետև երգեհոնի համար ամենակարևորն, ի վերջո, ոչ միայն նրա հզոր ձայնն է։
Ամենակարևորը՝ լինի մեկը, շատերը, ովքեր այդ ձայնը կշարունակեն հնչեցնել վաղը
Եվ հենց այդ «վաղվա» երգեհոնահարի համար է այսօր հնչում Վահագն Ստամբոլցյանի անունը, աշխատում Արմեն Սուքիասյանի նախաձեռնությունը և շարունակում ապրել այս փառատոնը։
Փառատոնի ավանդական բացումը վստահված էր երգեհոնահար Հարություն Թագվորյանին։ Նա իր կատարմամբ հնչեցրեց Կոմիտասի «Ամեն», «Հայր Սուրբ» և «Յարս Յարկ» ստեղծագործությունները։
Կոմիտասի երաժշտությունը երգեհոնի միջոցով լսելն ինքնին առանձնահատուկ փորձառություն է։ Այնտեղ, որտեղ Կոմիտասի մեղեդին սովորաբար ասոցացվում է մարդկային ձայնի, ժողովրդական երգի և հայկական խոսքի բնական շնչի հետ, երգեհոնը նրան տալիս է մեկ այլ տարածություն՝ ավելի ընդգրկուն, խոր և խորհրդավոր։
Հարություն Թագվորյանի կատարմամբ կոմիտասյան մեղեդիները կարծես բարձրացան համերգասրահի առօրյա սահմաններից վեր։ Երգեհոնի ձայնը երբեմն հնչում էր որպես երգող աղոթք, երբեմն՝ որպես հեռվից եկող զանգերի արձագանք, իսկ երբեմն էլ՝ որպես հայկական հողի խորքից բարձրացող ձայն։
Այնուհետև Թագվորյանին միացավ սրինգահար Հասմիկ Հարությունյանը։ Կոմիտասի «Ալագյազ» և «Խնկի ծառ» ստեղծագործություններում երգեհոնի և սրինգի երկխոսությունը ստեղծեց միանգամայն այլ գունապնակ։
Սրինգի մարդկային շնչին մոտ, թափանցիկ հնչերանգը և երգեհոնի բազմաշերտ ձայնային զանգվածը կարծես հանդիպեցին երկու տարբեր աշխարհներ՝ բնության անմիջական ձայնն ու տաճարային տարածության արձագանքը։ «Ալագյազ»-ի մեղեդային պատկերն այդ համադրությամբ ստացավ լայն հորիզոն, իսկ «Խնկի ծառ»-ում հնչողությունը դարձավ ավելի ներքին և խորհրդավոր։
Կոմիտասից հետո երեկոյի երաժշտական պատկերը տեղափոխվեց դեպի ժամանակակից հայ կոմպոզիտորական մտածողություն։ Երգեհոնահար Կարինե Հովհաննիսյանի կատարմամբ հնչեց Արթուր Ավանեսովի «Չինար ես» ստեղծագործությունը՝ կոմիտասյան վարիացիաներով։ Այստեղ Կոմիտասի ճանաչելի երաժշտական նյութը պարզապես մեջբերում չէր. այն վերաիմաստավորվում էր ժամանակակից կոմպոզիտորական լեզվով՝ նոր հնչյունային հարաբերությունների, գունային փոփոխությունների և երգեհոնի լայն հնարավորությունների միջոցով։
Հատկանշական էր, որ Արթուր Ավանեսովը ներկա էր համերգին՝ որպես հանդիսատես։ Իր ստեղծագործության կենդանի հնչողությանը հետևող հեղինակի ներկայությունը երեկոյին հաղորդում էր առանձնահատուկ ներքին լարում։
Կարինե Հովհաննիսյանը կատարեց նաև Գրիգոր Պահլավունու և Կոմիտասի «Ով զարմանալի» ստեղծագործությունը։ Այսպիսով, մեկ ծրագրի շրջանակում անցում կատարվեց ոչ միայն դարերի միջով, այլև հայկական հոգևոր երաժշտության տարբեր շերտերի միջև։
Հաջորդը բեմ բարձրացավ երգեհոնահար Արմեն Աղաջանյանը։ Նրա կատարմամբ հնչեց Գրիգոր Նարեկացու «Հավուն, Հավուն»-ը` ձայնազատումը՝ Սերգեյ Աղաջանյանի։ Նարեկացու բառի և երաժշտության այս հանդիպման մեջ երգեհոնը ստացավ գրեթե աղոթքի տարածություն ստեղծող դեր։ Նրա երկար շնչով հնչյունները կարծես պահում էին լռությունը, իսկ մեղեդային գիծը՝ խոսքի և աղոթքի սահմանագիծը։
Արմեն Աղաջանյանի ելույթը շարունակվեց որդու՝ թավջութակահար Անդրանիկ Աղաջանյանի հետ։ Նրանք միասին հրաշալի կատարեցին Էդուարդ Բաղդասարյանի «Հատված հայկական պատարագից» ստեղծագործությունը։ Երգեհոնի և թավջութակի համադրությունը հատկապես հետաքրքիր էր իր հնչերանգային հակադրությամբ։ Թավջութակի մարդկային ձայնին մոտ, խորը և երբեմն գրեթե խոսող հնչյունը հանդիպում էր երգեհոնի հսկայական ձայնային տարածությանը։ Այդ հանդիպման մեջ «հայկական պատարագը» ստանում էր ոչ միայն ազգային, այլև ժամանակից դուրս հնչողություն։
Երեկոյի կարևոր դրվագներից էր հանրահայտ երգեհոնահար Թերեզա Ոսկանյանի ելույթը։ Նա պրեմիերայի կարգավիճակում կատարեց կոմպոզիտոր և երգեհոնահար Գարի Քյոսայանի «Պրելյուդը»՝ երգեհոնի համար, ինչպես նաև նույն հեղինակի «Ավե Մարիա»-ն։ Այստեղ կարևոր է նշել, որ Քյոսայանի «Ավե Մարիա»-ն չպետք է շփոթել դասական երաժշտության պատմության մեջ հայտնի այլ համանուն ստեղծագործությունների հետ։ Այս երեկո հնչեց հենց Գարի Քյոսայանի հեղինակային «Ավե Մարիա»-ն՝ սոպրանո, ՀՀ վաստակավոր արտիստ Իրինա Զաքյանի և երգեհոնահար Թերեզա Ոսկանյանի կատարմամբ։
Իրինա Զաքյանի ձայնը երգեհոնի հնչողության մեջ հայտնվեց ոչ թե որպես պարզապես մեներգային հակադրություն, այլ որպես մարդկային շունչ՝ շրջապատված երգեհոնի բազմաշերտ տարածությամբ։ Երգչուհու ձայնի լուսավոր վերին գրանցումները և երգեհոնի խորքային հնչերանգները ստեղծեցին այնպիսի երկխոսություն, որտեղ մարդկային ձայնը մի պահ կարծես բարձրանում էր գործիքի հսկայական ձայնային ճարտարապետության միջից։
Հատկանշական էր նաև հեղինակի՝ Գարի Քյոսայանի ներկայությունը դահլիճում։ Կատարումից հետո կոմպոզիտորը բեմ բարձրացավ և ջերմորեն ողջագուրվեց Իրինա Զաքյանի և Թերեզա Ոսկանյանի հետ։ Այդ կարճ տեսարանը ևս դարձավ երեկոյի կենդանի ու մարդկային դրվագներից մեկը՝ երաժշտության հեղինակին, կատարողներին և հանդիսատեսին միավորելով նույն տարածության մեջ։
Փառատոնի երգեհոնահարների շարքում ամենաերիտասարդը՝ Դավիթ Հովհաննիսյանը, ներկայացրեց Միքայել Թարիվերդիևի «Փոքրիկ Իշխանը»՝ Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերիի համանուն ստեղծագործության հիման վրա։ Թարիվերդիևի երաժշտական աշխարհը, որտեղ կա մանկության, երազի, մենության և անսահման տարածության զգացողություն, երգեհոնի միջոցով ստացավ նոր չափում։ «Փոքրիկ Իշխանը» այստեղ այլևս միայն գրական հերոս չէր. նա կարծես հայտնվեց երաժշտական տարածության մեջ՝ իր փոքրիկ մոլորակից դուրս, մեծ աշխարհի և մեծ երգեհոնի հնչյունների մեջ։ Դավիթ Հովհաննիսյանի ելույթը նաև խորհրդանշական էր. երիտասարդ երաժշտի ներկայությունը միջազգային փառատոնի ծրագրում ցույց էր տալիս, որ երգեհոնային արվեստի հայկական դպրոցը ոչ միայն պահպանում է իր ավանդույթը, այլև փոխանցում է այն հաջորդ սերնդին։
Փառատոնի բացման երեկոն եզրափակեց երգեհոնահար Աննա Առուստամյանը՝ կատարելով Էդուարդ Հայրապետյանի «Շարականներ 3»-ը՝ երգեհոնի համար, ըստ Ներսես Շնորհալու։ Սա ևս մեկ պրեմիերա էր՝ ստեղծագործությունը Հայաստանում առաջին անգամ էր հնչում։
Եվ պատահական չէր, որ հենց այս ստեղծագործությամբ ավարտվեց երեկոն։ Ներսես Շնորհալու հոգևոր տեքստային և երաժշտական աշխարհը, անցնելով ժամանակակից կոմպոզիտորի ստեղծագործական մտածողության միջով, կրկին վերադարձավ երգեհոնի հնչյունային տարածություն։
Այստեղ արդեն կարելի էր զգալ երեկոյի ամբողջ տրամաբանությունը։ Կոմիտասը՝ որպես սկիզբ։ Հայկական հոգևոր երաժշտությունը՝ որպես խորքային հիմք։ Ժամանակակից հայ կոմպոզիտորները՝ որպես շարունակություն։ Եվ երգեհոնը՝ որպես այն գործիքը, որի միջոցով այս տարբեր ժամանակներն ու երաժշտական լեզուները կարող են միավորվել մեկ համերգային տարածության մեջ։
Վահագն Ստամբոլցյանի անվան IV միջազգային երգեհոնային փառատոնի բացումը փաստորեն դարձավ ոչ միայն հերթական փառատոնային համերգը, այլև հայ երաժշտության ժամանակային շերտերի հանդիպում։ Կոմիտասի ծննդյան օրը հնչած այդ երաժշտական երեկոն սկսվեց «Ամեն»-ով և ավարտվեց նոր ժամանակների հեղինակային երաժշտությամբ։ Իսկ այդ երկու կետերի միջև երգեհոնը կատարեց իր ամենակարևոր գործը՝ միավորեց անցյալն ու ներկան։
Երգեհոնի ձայնը երբեմն թվում է՝ գալիս է հեռվից։ Բայց այդ երեկո այն հնչում էր շատ մոտ։ Կարծես Կոմիտասի ծննդյան օրը հայ երաժշտության անցյալը պարզապես չէր հիշվում․ այն շարունակում էր ապրել, վերածնվել և նոր ձայնով խոսել։
Բաց մի թողեք
Մահացել է Վիսոցկու մեծ սերը` Մարինա Վլադին. Լուսանկար
Երկու ներկայացում, երկու տարբեր բեմական աշխարհներ՝ մի նոր թատրոնի ծննդյան ճանապարհին․ Լուսանկարներ
Հակոբ Ղազանչյանը հերոսական գործ է ձեռնարկել. Գուրգեն Խանջյան