Մարկ Քարնին այն «հերոսը» չէ, որի մասին կարծում են եվրոպացիները

Կանադայի վարչապետը ժամանակին էկո-ակտիվիստ էր, սակայն այժմ իրավիճակն այլ է։

Եթե Եվրամիության ղեկավարներին հարցնեք, թե ինչ են մտածում Մարկ Քարնիի՝ կլիմայի պաշտպանության ոլորտում ունեցած վաստակի մասին, ապա կլսեք խիստ գովասանական արձագանքներ։

«Մենք աշխարհին նայում ենք նույն աչքերով՝ սկսած արհեստական ​​բանականությունից մինչև կլիմայի փոփոխություն», — անցյալ ամիս «Միության դրության մասին» իր ելույթում հայտարարեց Եվրահանձնաժողովի նախագահ Ուրսուլա ֆոն դեր Լայենը (որի ելույթին որպես պատվավոր հյուր ներկա էր Կանադայի վարչապետը)։

«Կանադան և ԵՄ-ն ունեն շատ ու շատ նմանատիպ մոտեցումներ», — նշեց ԵՄ կլիմայական հարցերով պատասխանատու Վոպկե Հուկստրան՝ պատասխանելով այն հարցին, թե ինչ ակնկալիքներ ունի կլիմայի պաշտպանության ոլորտում երկու կողմերի համագործակցության վերաբերյալ՝ Մոնրեալում այս շաբաթ կայանալիք ԵՄ-Կանադա գագաթնաժողովի նախաշեմին։

Սակայն այս վարդագույն պատկերացումը շրջանցում է մի ավելի անհարմար իրողություն. Կանադան հանածո վառելիքի խոշոր արտադրող է, իսկ նրա կլիմայական հավակնությունները զգալիորեն զիջում են եվրոպականին։

Ընդ որում, Քարնիի օրոք այդ հավակնություններն ավելի են թուլանում։

Անցյալ տարի Կանադան արտադրել է ավելի շատ հում նավթ, քան աշխարհի ցանկացած այլ երկիր՝ բացառությամբ խոշորագույն արտադրողների եռյակի՝ Ռուսաստանի, Սաուդյան Արաբիայի և Միացյալ Նահանգների։ Նավթն ու գազը Կանադայի ամենախոշոր արտահանվող ապրանքներն են, իսկ այս ոլորտի լոբբին Օտտավայում ազդեցիկ ուժ է ներկայացնում։

Որպես կենտրոնական բանկի ղեկավար՝ Քարնին համարվում էր կլիմայի պաշտպանության ջատագով։ 2018 թվականին նրան նույնիսկ անվանել են «էկո-մարտիկ»։ Սակայն անցյալ տարի վարչապետի պաշտոնը ստանձնելուց ի վեր նա թուլացրել է Կանադայի կլիմայական քաղաքականությունը՝ այնպիսի տեմպերով, որ քչերն էին կանխատեսում․ նա չեղարկել է ածխածնի համազգային հարկը և էլեկտրական մեքենաների ներդրման պարտադիր պահանջը, ինչպես նաև կանաչ լույս է վառել նավթի և գազի նոր նախագծերի համար։

Կլիմայական այն օրենքների ցանկը, որոնք Քարնին թուլացրել, չեղարկել կամ հանել է գործածությունից, այնքան ընդգրկուն է, որ Եվրամիության կողմից վերջերս «կանաչ» օրենսդրության հարցում նահանջելու փաստը դրա ֆոնին աննշան է թվում։ Բնապահպաններից ոմանք նշում են, որ սա համեմատելի է ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի կողմից բնապահպանական պաշտպանության մեխանիզմների համատարած ապամոնտաժման հետ։

«Կլիմայի և շրջակա միջավայրի կարգավորման հարցում Քարնիի կառավարության որդեգրած ուղեգիծը վճռական քայլ է՝ ուղղված ԱՄՆ-ի օրինակին հետևելուն», — ասում է «Environment Defence» բնապահպանական ոչ առևտրային կազմակերպության գործադիր տնօրեն Թիմ Գրեյը։ Նրա խոսքով՝ թվում է, թե Քարնին «լիովին կողմնակից է հանածո վառելիքի օգտագործմանը»։

Կանադայի շրջակա միջավայրի հարցերով նախարար Ջուլի Դաբրուսինի խոսնակ Քիան Նեմբհարդը հայտնել է, որ Քարնիի կառավարությունը «հանձնառու է պայքարել կլիմայի փոփոխության դեմ և մինչև 2050 թվականը հասնել զուտ զրոյական արտանետումների՝ որդեգրելով պրագմատիկ և կայուն մոտեցում»։

«Սա ներառում է երկրի տարածքում մաքուր էներգիայի խոշոր նախագծերի իրականացումը, համատարած էլեկտրիֆիկացման խթանումը և զգալի ներդրումների կատարումը ցածր ածխածնային տնտեսության մեջ», — նշել է նա։

Սակայն Գրեյը պնդում է, որ հանածո վառելիքին Քարնիի ցուցաբերած աջակցությունը և բնապահպանական չափանիշների թուլացումը կարող են բարդացնել Կանադայի ջանքերը՝ սերտացնելու կապերը Եվրոպայի հետ, որտեղ գործում են աշխարհի ամենախիստ «կանաչ» օրենքներից մի քանիսը։

Այնուամենայնիվ, Եվրոպայում Քարնիի՝ որպես «կանաչ» գործչի կերպարը շարունակում է պահպանվել։

Անցյալ շաբաթ Եվրախորհրդարանի բելգիացի պատգամավոր Սասկիա Բրիկմոնտը վերահաստատեց իր վստահությունը կլիմայական խնդիրների նկատմամբ Քարնիի նվիրվածության հանդեպ՝ կոչ անելով նրան գլխավորել միջազգային նախաձեռնությունը՝ ՄԱԿ-ի՝ հաջորդ ամիս կայանալիք կլիմայական գագաթնաժողովին ընդառաջ կլիմայական օրակարգը կրկին առաջնային դարձնելու համար։

«Պարո՛ն Քարնի… վերսկսե՛ք պայքարը կլիմայական կարգավորումների թուլացման դեմ և հանուն կենսաբազմազանության վերականգնման, ինչպես նաև կրկին համախմբե՛ք միջազգային հանրությանը՝ կոնկրետ և համակարգված միջոցառումների շուրջ», — ասաց նա։

Քարնիի «կանաչ» հեղինակությունը

Կլիմայի պաշտպանի համբավը Քարնին վաստակել է արդարացիորեն։ Որպես Անգլիայի բանկի կառավարիչ՝ նա կենտրոնական բանկերի ղեկավարների շրջանում նախաձեռնեց կլիմայի փոփոխության հետ կապված տնտեսական ռիսկերի լուրջ ընկալումը։ Այս մոտեցումը վառ կերպով արտացոլվեց նրա 2015 թվականի «Հորիզոնի ողբերգությունը» (Tragedy of the Horizon) խորագրով ելույթում, որտեղ նա զգուշացնում էր. «Կլիմայի փոփոխության աղետալի հետևանքները կզգացվեն շատ ավելի հեռու, քան այն ավանդական հորիզոններն են, որոնցով սովորաբար առաջնորդվում են գործընթացների մասնակիցների մեծ մասը»։

2021 թվականին՝ Անգլիայի բանկից հեռանալուց հետո, նա ստանձնեց ՄԱԿ-ի՝ կլիմայական գործողությունների և ֆինանսավորման հարցերով հատուկ բանագնացի պաշտոնը և աշխարհի խոշորագույն բանկերից մի քանիսի հետ հիմնեց «զուտ զրոյական» (net-zero) ֆինանսական դաշինք։

Սակայն իրավիճակը կտրուկ փոխվեց, երբ Դոնալդ Թրամփը վերադարձավ Սպիտակ տուն, իսկ Քարնին 2025 թվականին փոխարինեց իր կուսակից Ջասթին Թրյուդոյին՝ ստանձնելով Կանադայի վարչապետի պաշտոնը։ Այդ ժամանակ Թրյուդոն և նրա ղեկավարած Լիբերալ կուսակցությունը հարցումներում զգալիորեն հետ էին մնում՝ տուժելով Պահպանողական կուսակցության առաջնորդ Պիեռ Պուալիևրի՝ կլիմայական քաղաքականությանն ուղղված քննադատություններից, մասնավորապես՝ սպառողների համար նախատեսված ածխածնային հարկից, որը մեծ ժողովրդականություն չէր վայելում։

Որպես վարչապետ՝ Քարնիի առաջին քայլը այդ հարկի չեղարկումն էր։

Ապրիլին տեղի ունեցած ընտրություններում իր անակնկալ հաղթանակից հետո Քարնին սկսեց Կանադան որպես «էներգետիկ գերտերություն» ներկայացնել։ Բնապահպանական խմբերի հիասթափությանը նա աջակցեց «Խաղաղօվկիանոսյան կապ» նախագծին, որը տասնյակ միլիարդավոր դոլարներ արժեցող նավթատար էր, որը նախատեսված էր Ալբերտայի հում նավթը Կանադայի Խաղաղօվկիանոսյան ափ տեղափոխելու և Ասիա արտահանելու համար։

Այնուհետև նա հունվարին պնդեց Պեկինի հետ հարաբերությունների կարգավորման վրա՝ ոչ այնքան նուրբ առաջարկ՝ գտնելու նոր հում նավթի հաճախորդ, որը ԱՄՆ-ն չէ։ Գերմանիան, շտապելով փոխարինել իր կախվածությունը ռուսական էներգիայից, հուլիսին երկարաժամկետ պայմանագիր կնքեց Բրիտանական Կոլումբիայի առաջարկվող նավահանգստից կանադական հեղուկացված բնական գազ գնելու համար՝ չնայած բնապահպանական և բնիկ խմբերի բացասական արձագանքին։

Նա նաև չեղարկեց էլեկտրական մեքենաների ներդրման վերաբերյալ օրենքները, հրաժարվեց նավթի և գազի ընկերությունների համար արտանետումների սահմանափակման ծրագրերից, նվազեցրեց արդյունաբերական ածխածնի գործող գինը և ներկայացրեց օրենսդրություն՝ խոշոր ենթակառուցվածքային նախագծերի համար շրջակա միջավայրի թույլտվության կանոնները թուլացնելու համար, որը քննադատները անվանեցին «բնության դեմ պայքարի օրինագիծ»։

Գրեյի խոսքով՝ կարևորագույն պահը տեղի ունեցավ 2025 թվականի նոյեմբերին, երբ Քարնին փոխըմբռնման հուշագիր ստորագրեց Ալբերտայի՝ Կանադայի ամենամեծ նավթարդյունահանող նահանգի կառավարության հետ։ Այդ փաստաթուղթը, որը խոստանում էր Կանադան վերածել «գլոբալ էներգետիկ գերտերության», պարունակում էր նավթի և գազի արդյունաբերության խթանման և դաշնային կլիմայական օրենքների մեղմացման մի շարք խոստումներ։

Ուրեմն ինչո՞ւ տեղի ունեցավ այս կտրուկ շրջադարձը

Քարնին, ով բազմիցս էներգետիկ ինքնիշխանությունը ներկայացրել է որպես վահան՝ ընդդեմ Թրամփի տնտեսական ագրեսիայի, իր՝ իրատեսական քաղաքականությանը (realpolitik) բնորոշ մոտեցումը ներկայացրեց այս ամսվա սկզբին՝ Ալբերտայի նավթարդյունահանող շրջանի սրտում կայացած միջոցառման ժամանակ։

«Գոյություն ունի էներգետիկ անվտանգության կառուցվածքային մարտահրավեր և կլիմայի փոփոխության հետ կապված գոյաբանական մարտահրավեր։ Այս մարտահրավերները ստիպում են երկրներին վերանայել իրենց մոտեցումները՝ կապված էներգիայի աղբյուրների և այն գործընկերների հետ, որոնց վրա նրանք կարող են հենվել էներգիայի մատակարարման հարցում», — հայտարարեց Քարնին հոկտեմբերի 1-ին Ալբերտա նահանգի Ֆորտ ՄաքՄյուրեյ քաղաքում։

«Նույնիսկ «զուտ զրոյական» (net zero) արտանետումների հասնելու ցանկացած իրատեսական սցենարի դեպքում, Էներգետիկայի միջազգային գործակալությունը (IEA) կանխատեսում է, որ աշխարհին դեռևս անհրաժեշտ կլինի օրական տասնյակ միլիոնավոր բարել հում նավթ։ Ուստի հարց է առաջանում՝ ո՞վ կդառնա աշխարհի համար վստահելի մատակարարը։ Դա պետք է լինենք մենք։ Դա պետք է լինի Կանադան»։

Ոչ միանշանակ իրավիճակ

Հարկ է նշել, որ Քարնին Թրամփը չէ։ Ի տարբերություն ԱՄՆ նախագահի՝ նա պահպանել է կլիմայի պահպանմանն ուղղված իր հռետորաբանությունը և խոստացել զարգացնել երկրում այնպիսի կարևորագույն հանքանյութերի արդյունահանումը, որոնք անհրաժեշտ են մաքուր էներգիայի անցման համար։

Մայիսին նա ներկայացրեց էլեկտրաէներգիայի ազգային ռազմավարություն, որի նպատակն է մինչև 2050 թվականը կրկնապատկել Կանադայի՝ հիմնականում մաքուր էներգիայի վրա հիմնված էլեկտրացանցի հզորությունը՝ բավարարելու աճող պահանջարկը։ «Դեպի «զուտ զրոյական» արտանետումներ տանող ճանապարհը էլեկտրիֆիկացումն է», — ասել էր Քարնին այդ ժամանակ։

Օգոստոսին նա հայտարարեց Նյուֆաունդլենդում և Լաբրադորում Չերչիլ Ֆոլսի հիդրոէլեկտրակայանի նախագծի համար դաշնային աջակցության 10 միլիարդ կանադական դոլարի մասին՝ ասելով, որ այն կլինի Հյուսիսային Ամերիկայի ամենամեծ մաքուր էներգիայի նախագիծը, որը կկարողանա արտադրել բավարար էլեկտրաէներգիա՝ Կանադայի երեք խոշորագույն քաղաքների լուսավորության համար։

Շրջակա միջավայրի նախարար Դաբրուսինի խոսնակ Նեմբհարդը նաև նշեց նոր էլեկտրաէներգիայի փոխանցման գծերը, էլեկտրական մեքենաների սուբսիդիաները և տները ջերմային պոմպերով վերակառուցելու 2 միլիարդ կանադական դոլարի ծրագիրը։

Կանադացի կլիմայական ակտիվիստ Ալեքս Քուլ-Ֆերգյուսը նշել է, որ, իր կարծիքով, Քարնին «չի հավատում, թե նավթն ու գազն են ապագան», այլ պարզապես պրագմատիկ մոտեցում է ցուցաբերում Կանադայի տնտեսական իրողությունների նկատմամբ։

«Մայիսին հրապարակված էլեկտրաէներգիայի ռազմավարությունը չափազանց կարևոր էր. այն ավելի հստակ պատկերացում է տալիս այն մասին, թե ինչպես է նա տեսնում ապագան», — ասել է նա։

Քուլ-Ֆերգյուսի խոսքով՝ Թրյուդոյի մոտեցումը կլիմայի փոփոխության հարցում «հիմնականում արժեքների վրա էր խարսխված և ենթադրում էր ճիշտ քայլեր կատարել»։ «Կարծում եմ՝ այդ մոտեցումն արդեն սպառել է իր հնարավորությունները։ Քարնիի մոտեցումն ավելի տրամաբանական է 2025-2026 թվականների աշխարհի համար», — նշել է նա։

Գործընկերության սահմանները

ԵՄ կլիմայի հարցերով հանձնակատար Հուկստրան հայտարարել է, որ ցանկանում է խորացնել կապերը Կանադայի հետ։ «Հաշվի առնելով այն բոլոր բարդությունները, որոնց բախվում է աշխարհը, հրամայական է դառնում ավելի սերտ համագործակցել ամենամոտ գործընկերների հետ», — ասել է նա։ Սակայն նա իրատեսորեն է գնահատում այդ հարաբերությունների հնարավոր խորացման սահմանները։

Հուկստրան նպատակ ունի ԵՄ-ն ներառել տնտեսությունների այնպիսի գլոբալ ցանցում, որտեղ գործում են ածխածնի գնագոյացման մեխանիզմներ։ Թեև նա նշել է, որ ոչ մի տարբերակ բացառված չէ, միաժամանակ ընդունել է, որ ԵՄ-ի՝ արտանետումների առևտրի համակարգը (EU ETS) Կանադայի համակարգի հետ կապակցելը բարդ խնդիր է, քանի որ վերջինս «բավականին տարբերվում է» և փոփոխվում է՝ կախված նահանգից։ «Խոսքը բոլորովին այլ հեռանկարի մասին է, և դա այնպիսի քայլ չէ, որին մենք կդիմենք մոտ ապագայում», — ասել է նա։

Այնուամենայնիվ, ըստ Հուկստրայի, կան այլ ոլորտներ, որոնցում ԵՄ-ն և Կանադան կարող են սերտորեն համագործակցել բնապահպանական խնդիրների շուրջ։

«Անհրաժեշտ է կրկնապատկել կամ եռապատկել ջանքերը էլեկտրիֆիկացման, արևային և հողմային էներգետիկայի, ատոմային էներգիայի և մարտկոցների արտադրության ուղղությամբ», — ասել է նա՝ հավելելով, որ «սա այն ոլորտներից է, որը, կարծում եմ, կարող է շատ արդյունավետ լինել իմ պատասխանատվության շրջանակում»։

Մ Լիթիումը, պղինձը, նիկելը և էլեկտրական մեքենաների մարտկոցների և Եվրոպայի ածխածնազերծման համար անհրաժեշտ մաքուր էներգիայի տեխնոլոգիաների այլ հիմնական բաղադրիչները առատ են, բայց հաճախ թերզարգացած են ամբողջ Կանադայում։

Այս շաբաթ կայանալիք գագաթնաժողովում կքննարկվի նաև Կանադայի արևելյան ափին ենթակառուցվածքների ստեղծման հարցը՝ կանադական գազը հեղուկացնելու և Եվրոպա արտահանելու նպատակով։ Այս քայլը կարող է օգնել ԵՄ-ին դիվերսիֆիկացնել մատակարարման աղբյուրները՝ նվազեցնելով կախվածությունը ԱՄՆ-ից։ Վերջինս, Նորվեգիայի հետ միասին, դարձել է Եվրոպայի հիմնական մատակարարը այն բանից հետո, երբ Ուկրաինա լայնամասշտաբ ներխուժումից հետո դադարեցվեց ռուսական գազի ներկրումը։

ԵՄ անդամ շատ երկրներ կողջունեն այս նպատակների իրագործումը։ Սակայն Գրեյը զգուշացնում է, որ Կանադայի հետ սերտ կապերը կարող են հանգեցնել այդ երկրի՝ հանածո վառելիքի ոլորտում գործող հզոր լոբբիի ավելի խորը ներթափանցմանը. նա այն բնորոշել է որպես «չափազանց մեծ ուժ»։

«Նրանք ջանքեր կգործադրեն ապահովելու, որ ԵՄ-ի հետ համագործակցությունն ընթանա իրենց համար շահավետ ուղղությամբ», — ասաց նա։

Քանի որ ԵՄ-ն չունի նավթի և գազի պաշարներ (և, հետևաբար, չունի հանածո վառելիքի ոլորտի հզոր լոբբի), կլիմայական քաղաքականությունը ԵՄ-ում մնացել է համեմատաբար կոնսենսուսային՝ վայելելով քաղաքական տարբեր ուժերի աջակցությունը։ Արդյո՞ք հանածո վառելիքի ոլորտում «գերտերություն» հանդիսացող երկրի ներգրավումը որպես «ասոցացված անդամ» կարող է փոխել այս իրավիճակը։

«Դա մեծապես կախված կլինի նրանից, թե կոնկրետ ինչ է ենթադրում «ասոցացված անդամ» կարգավիճակը», — նշեց Նիդերլանդների կլիմայի հարցերով նախարար Ստինտյե վան Վելդհովեն-վան դեր Մերը։