Սյունիքի հանքարդյունաբերության շուրջ հերթական բնապահպանական վեճը կարելի էր սովորականի պես ավարտել երկու հակադիր հաղորդագրությամբ։ Չեխական «Առնիկան» ծանր մետաղներ է ուսումնասիրել հողում, փոշում, նստվածքներում և մարդկանց կենսաբանական նմուշներում։
Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային և Կապանի լեռնահարստացուցիչ կոմբինատները կասկածի տակ են դրել հետազոտության մեթոդաբանությունն ու եզրակացությունները։
Հայաստանը տասնամյակներ շարունակ հանքարդյունաբերող երկիր է, իսկ ԶՊՄԿ-ն միայն 2025-ին վերամշակել է 22.7 միլիոն տոննա հանքաքար։ Բայց յոթ տասնամյակի արդյունահանումից հետո երկրի հանքարդյունաբերական իրականությունը դեռ ուղեկցվում է պոչամբարների փոշու, ջրերի աղտոտման, հողում ծանր մետաղների և հարակից բնակավայրերի անվտանգության շուրջ շարունակվող վեճերով։ Այսպիսի ժամանակագրություն ունեցող արդյունաբերության համար խնդիրը վաղուց փորձի պակասը չէ․ խնդիրը այն է, թե ինչու այդ փորձը դեռ չի վերածվել մարդկանց և շրջակա միջավայրի պաշտպանության ժամանակակից չափանիշի։
Սա զարգացման մոդելի խնդիր է։ Ժամանակակից հանքարդյունաբերությունը պարզապես լեռը պայթեցնելը, հանքաքարը մանրացնելն ու խտանյութ արտահանելը չէ։ Այն նշանակում է փակ ջրաշրջանառություն, փոշու կառավարում, անվտանգ պոչամբարներ, վերականգնվող տարածքներ, իրական ժամանակում հանրային մոնիթորինգ և պատասխանատվություն հանքից դուրս յուրաքանչյուր ազդեցության համար։
Հենց այդպիսի միջոցներ է առաջարկում նաև «Առնիկան»՝ բնակավայրերի սահմաններին հանրությանը հասանելի օդի որակի մոնիտորներ, փոշու համակարգային ճնշում, պոչամբարների մակերեսների վերականգնում և Արծվանիկի ծածկույթի տեխնոլոգիայի վերագնահատում։ Ընկերությունները կարող են վիճարկել ուսումնասիրության մեթոդաբանությունը, բայց առաջարկված միջոցների անհրաժեշտությունը դրանից չի վերանում։
Հանքարդյունաբերողը չի կարող իր բնապահպանական քաղաքականությունը կառուցել միայն այն սկզբունքով, որ իրեն հասցեագրված քննադատությունը գիտականորեն անկատար է։ Լավ հանքարդյունաբերությունը չափվում է ոչ միայն արդյունահանված մետաղով, այլ հանքից դուրս մնացած կյանքի որակով։
Սյունիքում սա առավել քան բնապահպանական հարց է։ Հանքերը գտնվում են բնակավայրերի, ջրային համակարգերի, գյուղատնտեսական հողերի և Հայաստանի ամենազգայուն սահմանային աշխարհագրության կողքին։ Ծավի խմելու ջրում սնդիկի վերջին հայտնաբերումը դեռ չի ապացուցում որևէ հանքարդյունաբերողի պատասխանատվություն, և մինչև աղբյուրը չպարզվի՝ նման կապ հաստատելը անպատասխանատու կլինի։ Բայց հենց այդ դեպքն է ցույց տալիս, թե ինչու Հայաստանը այլևս չի կարող ապրել «նախ աղտոտումը, հետո՝ հետաքննությունը» տրամաբանությամբ։
Այստեղ պատասխանատվությունը միայն ընկերություններինը չէ։ Հայաստանի կառավարությունը տասնամյակներ շարունակ հանքարդյունաբերությունից ստացել է հարկեր, աշխատատեղեր և արտարժույթ, և չի կարող իրեն պահել որպես չեզոք դիտորդ հանքարդյունաբերողի և բնակչի միջև։ Պետության գործը միայն բնապահպանական թույլտվություն տալը չէ, նրա գործն է սահմանել այնպիսի կանոններ, որոնց դեպքում մարդու առողջությունը չի դառնում հանքաքարի ինքնարժեքի թաքնված բաղադրիչը։
Սեփականատերերն ու իրական շահառուները նույնպես չեն կարող մնալ հաշվեկշիռների հետևում։ Անկախ նրանց քաղաքացիությունից կամ կապիտալի ծագումից՝ Հայաստանի ընդերքից հարստություն ստացող յուրաքանչյուր սեփականատեր պետք է Հայաստանում կրի նույն չափի բնապահպանական և ֆինանսական պատասխանատվություն, իսկ եթե վնասը հաստատվում է, պատասխանատվությունը պետք է ունենա ոչ միայն վարչական, այլև իրական նյութական հետևանք։
Հայաստանը կարող է և պետք է զարգացնի հանքարդյունաբերությունը։ Պղինձն ու մոլիբդենը նոր արդյունաբերական և էներգետիկ աշխարհակարգում ավելի ռազմավարական են դառնում, բայց հենց դրա համար այլևս բավարար չէ պարզապես շատ հանքաքար արդյունահանել։ Հայաստանին անհրաժեշտ է հանքարդյունաբերություն, որի որակը չափվում է ոչ միայն արտահանված մետաղով, այլև այն միջավայրով, որը մնում է դրանից հետո, այլապես շահույթն ու մետաղը դուրս են գալիս երկրից, իսկ իրական ծախսի մի մասը մնում է այստեղ՝ պոչամբարներում, հողում, ջրում և մարդկանց օրգանիզմում։ Այդպիսի հանքարդյունաբերությունը եկամուտ է ստեղծում այսօր՝ վաղվա Հայաստանին թողնելով դրա իրական հաշիվը։
Բաց մի թողեք
ԵՄ-ն բացում է շուկան, բայց այնտեղ հաստատվելու գործը Հայաստանինն է
Հայաստանի արտաքին առևտուրն ու միջազգային հարաբերությունների նոր ռիսկերը. Տեսանյութ
… եթե Հայաստանը դառնում է էներգետիկ հանգույց