Դժգոհությունը կարող է մարդկանց համախմբել, իսկ իշխանության քննադատությունը՝ քաղաքական շարժում ձևավորել, բայց իշխանափոխության պահանջը դեռ ինքնին ապագայի ծրագիր չէ։
Քաղաքական այլընտրանքը սկսում է իմաստ ունենալ այն պահին, երբ հստակ է, թե գործող իշխանությունից հետո ինչպիսի՞ Հայաստան է առաջարկվում, ինչպե՞ս է այն պաշտպանելու իր անվտանգությունը, զարգացնելու տնտեսությունը և ամրացնելու պետությունը։
Այս հարցն այսօր հայկական քաղաքականության առանցքում է։ Երկար կառավարումը մաշեցնում է ցանկացած իշխանության՝ նույնիսկ այն դեպքում, երբ այն ժամանակին եկել է փոփոխությունների խոստումով։ Երկար տարիների կառավարումը նույնիսկ ամենաուժեղ քաղաքական ուժին փոխում է ներսից։ Սկզբում այն փորձում է փոխել համակարգը, հետո աստիճանաբար սկսում է հարմարվել նույն համակարգին։ Բարեփոխումների չլուծված խնդիրները ծանրանում են, սխալ որոշումները դառնում են բեռ, իսկ փոփոխության նախկին էներգիան՝ կառավարման սովորություն։
Հիմնական խնդիրը հենց այստեղ է։ Հասարակությունը կարող է փոփոխություն պահանջել, բայց դրանից դեռ համոզիչ այլընտրանք չի ծնվում։ Քաղաքական ընտրությունը ձևավորվում է միայն այն ժամանակ, երբ պարզ է՝ ինչ է առաջարկվում գործող իշխանությունից հետո, ինչ խնդիրներ են լուծվելու և ինչպիսի պետություն է կառուցվելու։
Հունիսի 7-ի ընտրությունները բացեցին հայկական քաղաքականության հիմնական խնդիրը՝ ընտրողը կանգնած էր քաղաքական ընտրության առաջ, այդ ընտրությունը կար, սակայն այն ձևավորվում էր անհավասար պայմաններում։
ԵԽԽՎ զեկույցը ցույց տվեց, որ ընտրական մրցակցությունը ձևավորվել է ոչ լիովին հավասար պայմաններում․ արձանագրվել են վարչական ռեսուրսի կիրառման, մեդիա անհավասարության, քարոզարշավի ֆինանսավորման վերահսկողության և ընտրակաշառքի հետ կապված խնդիրներ։
Միաժամանակ ընտրություններն անցել են աննախադեպ արտաքին ճնշման պայմաններում՝ տնտեսական սահմանափակումների, անվտանգային սպառնալիքների և քաղաքական ընտրության վրա ազդելու փորձերի ուղեկցությամբ։
Ընտրությունների գլխավոր հետևությունը թվերից ավելի խորն է։ Իշխանությունից դժգոհ լինելը դեռ չի նշանակում պատրաստ լինել անցյալի վերադարձին։ Հասարակության մի հատված ուզում է փոփոխություն, բայց չի ցանկանում փոխել ներկան նախկիններով։ Այդ պահանջը շատ ավելի բարդ է՝ պետք է նոր քաղաքական ուժ, նոր պետական պատկերացում և համոզիչ պատասխան այն հարցին, թե ինչպիսի Հայաստան պետք է կառուցվի հաջորդ փուլում։
Հայկական քաղաքականության գլխավոր խնդիրը սեփական օրակարգի բացակայությունն է։ Քաղաքական դաշտի զգալի մասը սեփական նախաձեռնությամբ չի առաջնորդվում։ Այն հիմնականում պատասխանում է իշխանության քայլերին, վիճարկում դրանք կամ փորձում չեղարկել դրանց ազդեցությունը։ Արդյունքում քաղաքական պայքարը փակվում է իշխանության օրակարգի շուրջ։ Ընդդիմությունը քննարկում է այն, ինչ իշխանությունն արդեն արել է, իսկ սեփական առաջարկը՝ ինչ պետք է անել հետո, մնում է չձևակերպված։
Հակադարձումը ինքնուրույն քաղաքականություն չէ։ Օրակարգը երկրի մասին ամբողջական պատկերացումն է՝ ինչպես է Հայաստանը պաշտպանվելու, զարգացնելու տնտեսությունը, բարեփոխելու բանակը, կրթությունն ու արդարադատությունը, լուծելու ժողովրդագրական խնդիրները և կառուցելու արտաքին հարաբերությունները։
Քաղաքական ծրագիրը պետք է ինքնուրույն արժեք ունենա՝ անկախ նրանից, թե ով է այդ պահին իշխանության ղեկին։ Եթե ուժի ամբողջ իմաստը մեկ առաջնորդի դեմ պայքարն է, նրա հեռանալուց հետո բացվում է ամենակարևոր բացը՝ ինչի՞ համար է այդ ուժը, ինչպիսի՞ պետություն է ուզում կառուցել և ի՞նչ է առաջարկում հասարակությանը։
Հայաստանին այսօր հատկապես անհրաժեշտ է հասկանալ այս տարբերությունը, որովհետև փոխվել է նաև այն միջավայրը, որի մեջ պետությունը պետք է որոշումներ ընդունի։ Տասնամյակներ շարունակ անվտանգության հիմնական հաշվարկը կառուցված էր Ռուսաստանի ռազմական ներկայության, ՀԱՊԿ-ի և արտաքին անվտանգության երաշխիքների վրա։ 2020-ից հետո այդ անվտանգության համակարգի անկարողությունը այլևս տեսական խնդիր չէր, այլ Հայաստանի առջև կանգնած քաղաքական իրողություն։
Միաժամանակ Հայաստանը սկսել է ավելի խոր հարաբերություններ կառուցել Եվրամիության և Միացյալ Նահանգների հետ։ Արդյունքում արտաքին քաղաքական ընտրությունն այլևս միայն դիվանագիտական ընտրության հարց չէ։ Այն անմիջապես առնչվում է երկրի անվտանգության կառուցվածքին, տնտեսական կապերին և ինքնուրույն որոշումներ ընդունելու կարողությանը։ 2026-ի ընտրություններն էլ ցույց տվեցին, որ Հայաստանի արտաքին կողմնորոշումը դարձել է ներքին քաղաքական պայքարի կարևոր բաժանարար գծերից մեկը։
Այս փոփոխություններից հետո անցյալի անվտանգության մոդելին վերադառնալը լուծում չէ։ Հայաստանը չի կարող իր ապագան կառուցել հին ռուսական կախվածությունների վերականգնման վրա, ինչպես նաև չի կարող արևմտյան ընտրությունը ընկալել որպես պարզապես մի տիրոջ կամ հովանավորի փոխարինում մյուսով։
Փոքր պետության հիմնական խնդիրը հովանավոր գտնելը չէ, այլ սեփական ուժը ճիշտ հասկանալն ու կազմակերպելը։ Պաշտպանությունը, տնտեսությունը, ինստիտուտները և դիվանագիտությունը պետք է աշխատեն նույն ռազմավարական նպատակի համար։ Ֆինլանդիայի փորձը հենց սա է ցույց տալիս՝ փոքրությունը ինքնին թուլություն չէ։ Թուլությունը սկսվում է այն ժամանակ, երբ պետությունը չի կարողանում իր սահմանափակ ռեսուրսները վերածել կազմակերպված կարողության։
Հայաստանի առաջ այսօր կանգնած է շատ ավելի խորը հարց, քան իշխանության հերթափոխը։ Հարավային Կովկասում փոխվում են ճանապարհները, տնտեսական կապերը և ուժերի դասավորությունը, իսկ դրա հետ փոխվում է նաև Հայաստանի հնարավորությունների սահմանը։
Գլխավոր հարցը երկրի դերն է այս նոր միջավայրում։ Հայաստանը կարող է շարունակել ապավինել արտաքին հենարաններին և ապրել մշտական անորոշության պայմաններում։ Կարող է նաև մեծացնել սեփական ուժը՝ զարգացնել պաշտպանությունը, տնտեսությունը, կրթությունը, պետական ինստիտուտները և արտաքին կապերի բազմազանությունը։
Այս ընտրությունն արդեն վերաբերում է ոչ միայն քաղաքական իշխանությանը, այլ Հայաստանի ապագային։ Ուստի հաջորդ քաղաքական առաջարկի արժեքը որոշվելու է ծրագրով։ Ի՞նչ տնտեսական կառուցվածք է առաջարկվում։ Ինչպե՞ս է բարձրացվելու աշխատանքի արտադրողականությունը։
Ինչպիսի՞ բանակ է անհրաժեշտ նոր անվտանգային միջավայրում։ Իրական քաղաքական օրակարգը հենց այս հարցերից է կազմվում։ Ինչպե՞ս նվազեցնել կախվածությունը մեկ շուկայից կամ էներգիայի մատակարարման մեկ աղբյուրից։ Ի՞նչ հարաբերություններ կառուցել Վրաստանի, Իրանի, Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ։
Ինչպիսի՞ նոր հիմքի վրա ձևավորել հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ։ Եվ որքանո՞վ խորացնել եվրոպական ինտեգրումը, որպեսզի այն դառնա ոչ միայն արտաքին քաղաքական ընտրություն, այլ նաև պետության դիմադրունակության և ինստիտուցիոնալ վերափոխման գործիք։
Հայկական քաղաքականությունը երկար ժամանակ կառուցվել է անձերի շուրջ՝ ով պետք է մնա, ով պետք է հեռանա, ով ում պետք է փոխարինի, բայց Հայաստանի հաջորդ փուլը ավելի լուրջ ընտրություն է պահանջում՝ ոչ թե մարդկանց, այլ պետական նախագծերի միջև։
Իշխանությունից դժգոհությունը կարող է հասունացնել փոփոխության պահանջ, բայց քաղաքական իմաստ է ստանում միայն այն ժամանակ, երբ կա հստակ պատասխան՝ ինչ պետք է փոխվի և ինչ պետք է կառուցվի դրա փոխարեն։ Անցյալը վերականգնելու խոստումը ապագայի ծրագիր չէ։ Մշտական հակադրությունն էլ պետության ընտրություն չի ձևավորում։ Քաղաքական առաջարկը պետք է պատասխանի հիմնական հարցերին՝ ինչպե՞ս է Հայաստանը դառնալու ավելի անվտանգ, տնտեսապես ավելի կենսունակ, ինստիտուցիոնալ իմաստով ավելի ուժեղ և արտաքին հարաբերություններում ավելի ինքնուրույն։
Հայկական քաղաքականության գլխավոր խնդիրը նոր դեմքերի բացակայությունը չէ։ Պակասում է հաջորդ փուլի հստակ պատկերացումը՝ ինչպիսի պետություն պետք է դառնա Հայաստանը, ինչ խնդիրներ պետք է լուծի առաջին հերթին և ինչ ճանապարհով։ Քաղաքական մրցակցությունը իմաստ է ստանում, երբ պայքարը տեղափոխվում է անձերից դեպի ծրագրեր, գաղափարներ և պետության զարգացման տարբեր պատկերացումներ։ Այդ դեպքում իշխանության փոփոխությունը դառնում է ոչ թե վերջնական նպատակ, այլ ավելի մեծ ընտրության արդյունք։ Իսկ հիմնական հարցը մնում է նույնը՝ ինչպիսի՞ Հայաստան ենք ուզում կառուցել և ո՞ր ճանապարհն է տանում այնտեղ։
Բաց մի թողեք
Ուժեղացել է պայքարը նոր տարածաշրջանային կարգի ձևավորման շուրջ
Զենքը սկսում է ընկալվել որպես վեճերն ու խնդիրները լուծելու սովորական միջոց
Պերմյակովից Մուսաև. Ինչ է կատարվում, ինչու ու մինչև երբ