Երաժշտության հաղթանակը ժամանակի մեջ․ Սիմֆոնիկ նվագախմբի 20-ամյակին նվիրված գալա համերգը. Լուսանկարներ

Հայաստանի պետական սիմֆոնիկ նվագախմբի 20-ամյակին նվիրված գալա համերգը՝ աշխարահռչակ դաշնակահար Լանգ Լանգի մասնակցությամբ։

Երևանը երեկ շնչում էր հատկապես դասական երաժշտությամբ։ Գարնան նույնիսկ ցուտ երեկոյան քաղաքամայրը կարծես հավաքվել էր մի կետում՝ Կարեն Դեմիրճյանի անվան մարզահամերգային համալիրում, որտեղ լույսերի, սպասումների ու ներքին հանդիսավորության մեջ ծնվում էր մի երեկո, որ վաղուց էր հասունանում՝ Հայաստանի պետական սիմֆոնիկ նվագախմբի 20-ամյակի գալա համերգը։

Դահլիճը լցված էր ոչ միայն հանդիսատեսով, այլև հիշողություններով։ Քսան տարի՝ մի ամբողջ ժամանակաշրջան, որի ընթացքում նվագախումբը ոչ միայն կատարել է երաժշտություն, այլ ձևավորել է երաժշտական մտածողություն, լսողություն, ճաշակ։ Եվ այդ ճանապարհի կենտրոնում կանգնած է մի անուն՝ Սերգեյ Սմբատյան, որի ձեռքի շարժումով երաժշտությունը դառնում է ոչ թե պարզապես հնչյունների հաջորդականություն, այլ պատմություն, դիմանկար, խոստովանություն։

Երբ լռությունը վերջապես զիջեց իր տեղը առաջին հնչյուններին, դահլիճը միանգամից փոխվեց։ Ժամանակը կարծես դանդաղեց, և յուրաքանչյուր նոտա սկսեց ապրել իր առանձին կյանքը՝ միաժամանակ միահյուսվելով մեծ ամբողջության մեջ։ Նվագախումբը հնչում էր ոչ թե որպես գործիքների համադրություն, այլ որպես մի ամբողջ օրգանիզմ, որտեղ յուրաքանչյուր շնչառություն համահունչ էր մյուսին։

Տոնական երեկոյի գագաթնակետը, անշուշտ, այն պահն էր, երբ բեմ բարձրացավ համաշխարհային մեծության դաշնակահարն ու կոմպոզիտորը՝ չինա – ամերիկյան Լանգ Լանգը։ Նրա ներկայությունն արդեն իսկ փոխեց դահլիճի շնչառությունը․ սպասումը դարձավ ավելի խտացված, լռությունը՝ ավելի խոսուն։

Եվ հենց առաջին ակորդներից պարզ դարձավ, որ սա լինելու է ոչ թե պարզապես կատարում, այլ ներթափանցում մի երաժշտական աշխարհ, որտեղ զգացմունքն ու վարպետությունը միաձուլվում են։ Սերգեյ Ռախմանինովի Դաշնամուրային երկրորդ կոնցերտը նրա մատների տակ հնչեց որպես կենդանի պատմություն՝ լի ներքին դրամատիզմով, փափուկ քնարականությամբ և երբեմն՝ գրեթե կործանարար հզորությամբ։

Լանգ Լանգը պարզապես չէր նվագում․ նա ապրում էր յուրաքանչյուր նոտան։ Նրա դաշնամուրը երբեմն շշնջում էր՝ ինչպես անձնական խոստովանություն, երբեմն՝ ճեղքում տարածությունը՝ դառնալով մի ամբողջ օրկեստրի համարժեք ուժ։ Նրա և նվագախմբի միջև ստեղծվել էր հազվագյուտ ներդաշնակություն, որտեղ ոչ ոք չէր գերակշռում, այլ բոլորը միասին կառուցում էին մի ամբողջական երաժշտական տիեզերք։

Հատկապես երկրորդ մասում ժամանակը կարծես կանգ էր առնում։ Մեղմ, գրեթե անշոշափելի հնչյունները լցնում էին դահլիճը մի այնպիսի լռությամբ, որը սովորական լռություն չէր․ դա լսելու, ներս նայելու, զգալու լռություն էր։ Իսկ եզրափակիչում հնչող էներգիան վերածվեց իսկական տոնակատարության՝ հաղթանակի, վերածննդի, կյանքի։

Անշուշտ, այդ երեկոյի ամբողջական ընկալման համար անհնար է շրջանցել հենց ստեղծագործությունը՝ Սերգեյ Ռախմանինովի Դաշնամուրային երկրորդ կոնցերտը, որը դաշնամուրային գրականության ամենախոստովանական, ամենամարդկային էջերից մեկն է։

Այս կոնցերտը ծնվել է ոչ միայն որպես երաժշտություն, այլ որպես վերածնունդ։ Այն գրվել է այն բանից հետո, երբ Ռախմանինովը հաղթահարեց ստեղծագործական ծանր ճգնաժամը՝ վերագտնելով հավատը ինքն իր հանդեպ։ Եվ թերևս հենց այդ պատճառով է, որ կոնցերտի յուրաքանչյուր հատված կրում է ներսից հաղթանակած մարդու լույսն ու ցավը միաժամանակ։

Առաջին մասի ծանր, զանգակային ակորդները կարծես բացում են ներքին պայքարի դուռը․ դրանք մութ են, խորը, բայց արդեն իրենց մեջ կրում են շարժում՝ դեպի լույս։ Երկրորդ մասը՝ իր քնարական, գրեթե աներկրային մեղեդայնությամբ, դառնում է մի նուրբ տարածք, որտեղ ժամանակը դադարում է շտապել։ Իսկ եզրափակիչը՝ հզոր ու լուսավոր, վերածվում է ինքնահաստատման, կյանքի և ստեղծագործական հաղթանակի երաժշտական հայտարարության։

Ռախմանինովի այս կոնցերտը միշտ էլ եղել է մի յուրահատուկ կամուրջ՝ անձնականի և համընդհանուրի միջև։ Այն միաժամանակ շատ ինտիմ է և մեծահունչ, շատ անձնական՝ բայց նաև հասկանալի յուրաքանչյուրին, ով երբևէ անցել է կասկածի, ցավի և վերածննդի միջով։

Եվ հենց այդ պատճառով էլ երեկ, վիրտուոզ դաշնակահար Լանգ Լանգի կատարմամբ, այն հնչեց ոչ միայն որպես գլուխգործոց, այլ որպես կենդանի հիշեցում՝ որ մեծ երաժշտությունը ծնվում է այնտեղ, որտեղ մարդը հաղթահարում է ինքն իրեն։

Այդ կատարումը դարձավ երեկոյի ոչ միայն գեղարվեստական, այլև հոգևոր գագաթնակետը։ Այն ամբողջացրեց տոնը՝ նրան տալով համաշխարհային շնչառություն և հիշեցնելով, որ մեծ երաժշտությունը սահմաններ չի ճանաչում, իսկ մեծ կատարողները կարողանում են մի ակնթարթում միավորել հազարավոր սրտեր մեկ ռիթմի մեջ։

Երեկոյի կախարդանքը, սակայն, այստեղով չէր ավարտվում։ Բուռն ու երկարատև ծափահարություններից հետո, որպես բիս, Լանգ Լանգը վերադարձավ բեմ՝ այս անգամ մի առանձնահատուկ նվերով։

Հնչեց հայ մեծանուն կոմպոզիտորի՝ Արամ Խաչատրյանի հանրահայտ «Անդանտինոն»՝ կատարված Հայաստանի պետական սիմֆոնիկ նվագախմբի հետ։ Եվ այդ պահը կարծես վերածվեց ոչ միայն երաժշտական, այլև խորապես խորհրդանշական իրադարձության։

«Անդանտինոն» իր էությամբ լարվածության և լռության նուրբ հավասարակշռություն է։ Այն միաժամանակ ցավ է և գեղեցկություն, մենակություն և վեհություն։ Լանգ Լանգի մատների տակ այդ երաժշտությունը ստացավ նոր շունչ՝ պահպանելով իր դրամատիզմը, բայց նաև ձեռք բերելով մի յուրահատուկ թափանցիկություն, որը կարծես բացում էր ստեղծագործության ներքին լույսը։

Նվագախմբի և մենակատարի միջև այստեղ ձևավորվեց առանձնահատուկ միություն։ Եթե Ռախմանինովի կոնցերտում նրանց երկխոսությունը կառուցում էր դրամատիկ մի մեծ պատմություն, ապա այստեղ նրանք միասին ստեղծում էին մի հուզական տարածք, որտեղ յուրաքանչյուր հնչյուն հնչում էր որպես հիշողություն։

Այս բիսը դարձավ ոչ միայն երաժշտական գեղեցիկ ավարտ, այլև հարգանքի տուրք հայկական մեծ արվեստին։ Եվ այդ պահին դահլիճում զգացվում էր մի պարզ, բայց կարևոր ճշմարտություն՝ երբ համաշխարհային մեծությունը խոնարհվում է ազգայինի առաջ, ծնվում է արվեստի ամենամաքուր ձևերից մեկը։

Երեկոյի ընթացքում կատարված ստեղծագործությունները պարզապես չէին ներկայացվում․ դրանք վերապրվում էին։ Լարայինների նուրբ, երբեմն գրեթե շշուկ հիշեցնող հնչյունները հանկարծ վերածվում էին ուժգին ալիքի, փողայինները՝ հպարտ ու անխախտ, բարձրացնում էին տարածությունը, իսկ հարվածայինները՝ հստակ ու անողոք, հիշեցնում էին ժամանակի ընթացքի մասին։

Սերգեյ Սմբատյանի դիրիժորական լեզուն երեկ հատկապես խոսուն էր։ Նրա յուրաքանչյուր շարժում ուներ ոչ միայն տեխնիկական, այլև զգացմունքային նշանակություն։ Նա չէր պարզապես ղեկավարում նվագախումբը՝ նա խոսում էր նրանց հետ, և այդ խոսակցությունը լսելի էր բոլորին։ Երբեմն՝ խիստ, երբեմն՝ մեղմ, երբեմն՝ գրեթե անտեսանելի ժեստերով, նա կառուցում էր մի կամուրջ՝ բեմի և դահլիճի միջև։

Երեկոն նաև երախտագիտության մասին էր։ Այն բոլոր երաժիշտների, ովքեր տարիների ընթացքում կերտել են այս նվագախմբի դիմագիծը։ Այն հանդիսատեսի, որը հավատացել է, հետևել ու վերադարձել է։ Եվ այն ճանապարհի, որը դեռ շարունակվելու է։

Հոբելյանական համերգները հաճախ ունենում են հաշվետվության բնույթ, բայց այս երեկոն դրա սահմաններից դուրս էր։ Այն ավելի շատ հիշեցնում էր մի նոր սկիզբ, քան ամփոփում։ Քսան տարին այստեղ ներկայացված էր ոչ թե որպես ավարտված շրջան, այլ որպես հիմք՝ ավելի մեծի, ավելի խորքի, ավելի համարձակ երաժշտության համար։

Ինձ համար, սակայն, այդ հոյակերտ երեկոյի ամենանուրբ ու խորքային ավարտը վերապահված էր Հայաստանի պետական սիմֆոնիկ նվագախմբին։

Համերգի վերջնամասում նրանք դիմեցին մեր ժամանակի հայ ամենահնչեղ ու ինքնատիպ ձայներից մեկին՝ Տիգրան Մանսուրյանին՝ ներկայացնելով նրա կինոերաժշտությունից երկու գոհարներ։ Եվ հենց այստեղ տոնականության շքեղությունը կամաց – կամաց զիջեց իր տեղը ներքին լռությանը, մտորումին, այն հազվագյուտ զգացողությանը, երբ երաժշտությունը այլևս չի ձգտում զարմացնել, այլ պարզապես դառնում է ապրում։

Մանսուրյանի երաժշտությունը միշտ էլ առանձնանում է իր զսպվածությամբ, իր ներքին ազնվությամբ։ Այն երբեմն ճչում, երբեմն էլ չի ճչում, չի պարտադրում, այլ՝ մոտենում է զգուշությամբ, գրեթե շշուկով, բայց հենց այդ շշուկի մեջ է նրա ուժը։ Նվագախումբը այս ստեղծագործություններում բացահայտեց ոչ թե արտաքին էֆեկտ, այլ խորք՝ յուրաքանչյուր հնչյուն դարձնելով մտածված, կշռված, ապրած։

Կինոերաժշտությանը բնորոշ պատկերավորությունն այստեղ վերածվել էր զգացմունքային տարածության․ թվում էր՝ հնչյունների հետ միասին շարժվում են նաև ստվերներ, հիշողություններ, չասված խոսքեր։ Եվ դահլիճը, որ քիչ առաջ ապրում էր մեծ հանդիսավորության մեջ, այժմ լուռ լսում էր՝ ներսից։

Այս երկու «գոհարները» դարձան մի տեսակ եզրափակիչ շունչ՝ ոչ թե բարձրաձայն, այլ խորությամբ։ Եվ այդպես երեկոն փակվեց ոչ թե փառահեղ ակորդով, այլ երկար մնացող արձագանքով՝ այնպիսի երաժշտությամբ, որը չի ավարտվում բեմում, այլ շարունակվում է մարդու ներսում։

Երբ վերջին ակորդները մարեցին, և դահլիճը մի պահ մնաց լռության մեջ, պարզ դարձավ՝ տեղի ունեցածը պարզապես համերգ չէր։ Դա մի հանդիպում էր՝ ժամանակի, հիշողության ու երաժշտության միջև։ Եվ այդ հանդիպման մեջ Երևանը կրկին ապացուցեց՝ երաժշտությունը այստեղ ոչ թե հնչում է, այլ ապրում։

Թույլ տվեք այսքանով ավարտել այս հրաշալի դասական տոնական համերգի մասին իմ պատմությունը։ Այն, ինչ հաջորդեց դրանից հետո, արդեն իմը չէր։ Եվ գուցե հենց այդպես էլ պետք էր։ Որովհետև լինում են պահեր, երբ երաժշտությունը պետք է մնա անխաթար՝ առանց հավելումների, առանց նման շարունակության, ինչպես մի ամբողջական, փակված շնչառություն։

Ես դուրս եկա դահլիճից՝ թողնելով ներսում դեռ հնչող արձագանքները, և քայլեցի գարնան սառը, թափանցիկ գիշերվա մեջ։ Քաղաքը կարծես հանդարտվել էր, բայց իմ ներսում շարունակվում էր այն, ինչ տեղի էր ունեցել բեմում։ Յուրաքանչյուր հնչյուն դեռ ապրում էր, դեռ խոսում էր, դեռ վերադառնում էր՝ արդեն այլ կերպ, ավելի անձնական, ավելի ներսից։

Եվ գուցե հենց այդպես էլ պետք է ավարտվեն իսկական համերգները․ ոչ թե վերջին ակորդով, այլ այն պահով, երբ դու մնում ես մենակ՝ քո լսածի, զգացածի ու վերապրածի հետ։

Շնորհավորանքներս՝ այս գեղեցիկ երաժշտական տոնի առիթով, Հայաստանի պետական սիմֆոնիկ նվագախմբին։ Առանձնահատուկ խոնարհում և երախտագիտություն՝ նվագախմբի գեղարվեստական ղեկավարին և գլխավոր դիրիժորին՝ Սերգեյ Սմբատյանին, ում նվիրումով ու հետևողականությամբ այս կառույցը դարձել է ոչ միայն կատարողական բարձր մակարդակի խորհրդանիշ, այլև մշակութային մտածողություն ձևավորող ուժ։

Եվ, իհարկե, շնորհավորանքներ նաև տնօրեն՝ Սարգիս Բալբաբյանին, որի կազմակերպչական և տեսլական աշխատանքը նպաստել է այս ճանապարհի կայացմանն ու շարունակականությանը։ Թող այս 20 տարին լինի միայն սկիզբ՝ նոր բարձրունքների, նոր բացահայտումների և նոր հաղթանակների համար։

Սիմոն Սարգսյան

Հայաստանի պետական սիմֆոնիկ նվագախմբի հիմնադրման 20-ամյակի կապակցությամբ կայացել է աշխարհահռչակ դաշնակահար Լանգ Լանգի համերգը, որի մեկնարկից առաջ ՀՀ ԿԳՄՍ նախարար Ժաննա Անդրեասյանը պարգևատրել է ոլորտի միջազգային անվանի ներկայացուցիչների:

Երաժշտարվեստի ոլորտում ունեցած նշանակալի ավանդի, միջազգային գործընկերային կապերն ու ձեռքբերումներն ամրապնդելու համար, ինչպես նաև Հայաստանի պետական սիմֆոնիկ նվագախմբի հիմնադրման 20-ամյա հոբելյանի կապակցությամբ ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարության մեդալով են պարգևատրվել՝

Մերձավոր Արևելքի առաջատար կատարողական արվեստի կենտրոնի՝ Dubai Opera-ի ղեկավար, մշակութային հեղինակավոր գործիչ, գիտնական Պաոլո Պետրոչելլին,

Royal Opera House Muscat օպերային թատրոնի գլխավոր տնօրեն և գեղարվեստական ղեկավար Ումբերտո Ֆաննին,

Բազմակի Գրեմմի մրցանակակիր, դասական երաժշտության ձայնային ռեժիսոր և պրոդյուսեր Քրիստոֆեր Ալդերը,

Ջութակահար, Jingse International Culture and Education կազմակերպության նախագահ Յուան Յուանը,

Միջազգային երաժշտական փառատոնների և մրցույթների նախագահ, մշակութային գործիչ և բարերար Կոնստանտին Իշխանովը:

Անվանի արվեստագետներն իրենց գործունեությամբ մեծ ներդրում են ունեցել հայ կատարողական արվեստի և հայ դասական երաժշտարվեստի տարածման գործում։ Նրանց աջակցությամբ իրականացվել են նաև Հայաստանի պետական սիմֆոնիկ նվագախմբի մի շարք կարևոր նախագծեր, որոնք նպաստել են հայկական երաժշտարվեստի ներկայացմանը միջազգային բեմերում և Հայաստանի ու արտերկրի միջև մշակութային կապերի ամրապնդմանը։