Եվ այդ կառուցվածքը ցույց է տալիս մի պարզ բան․ TRIPP-ը ճանապարհ չէ

Այսօր պաշտոնապես հրապարակվել է Հայաստանի և ԱՄՆ-ի միջև TRIPP-ի վերաբերյալ ռազմավարական համագործակցության շրջանակային համաձայնագրի ամբողջական տեքստը։ Այն հստակեցնում է մի շարք՝ մինչ այժմ ընդհանուր ձևակերպված դրույթներ։

Համաձայնագրի ամբողջական տեքստի հրապարակումը վերջապես թույլ է տալիս այս նախագիծը գնահատել իրավական կառուցվածքով։ Եվ այդ կառուցվածքը ցույց է տալիս մի պարզ բան․ TRIPP-ը ճանապարհ չէ։

Այն երկարաժամկետ հայ-ամերիկյան ենթակառուցվածքային համակարգ է, որի մեջ կարող են մտնել երկաթուղի, ավտոճանապարհ, նավթի և գազի խողովակաշարեր, էլեկտրահաղորդման գծեր և օպտիկամանրաթելային կապ։ Յուրաքանչյուր ուղղության համար կարող են ստեղծվել առանձին ընկերություններ։

Հենց սա է փաստաթղթի աշխարհաքաղաքական նշանակությունը։ Ստեղծվելիք TRIPP Development Company-ում ամերիկյան կողմը կունենա 74 տոկոս վերահսկիչ մասնակցություն, Հայաստանը՝ 26 տոկոս։

Ամերիկյան բաժնետերը լինելու է ԱՄՆ կառավարության International Development Finance Corporation-ի ամբողջությամբ պատկանող, Դելավերում գրանցվող ընկերությունը։ TRIPP Development Company-ն ինքնին գրանցվելու է Հայաստանում։ 49 տարվա սկզբնական ժամկետի հնարավոր ևս 50 տարվա երկարաձգման դեպքում Հայաստանի բաժնեմասը նախատեսվում է հասցնել 49 տոկոսի։

Սա կարևոր տարբերություն է։ ԱՄՆ-ն այստեղ այլևս միայն քաղաքական աջակից չէ․ ամերիկյան պետական կառույցը դառնում է նախագծի տնտեսական շահագրգիռ կողմ։ Այսպիսով, Հայաստանի տարածքով ստեղծվող ենթակառուցվածքի հաջողությունը կապվում է նաև ԱՄՆ-ի պետական տնտեսական շահի հետ։

Փոքր պետության համար մեծ տերության ներգրավվածության ամենակայուն ձևը ոչ թե հայտարարությունն է, այլ շահը։ Քաղաքական խոսքը կարող է փոխվել իշխանության հետ, մինչդեռ ներդրումը, ընկերությունը, պայմանագիրը և կառուցված ենթակառուցվածքը ստեղծում են շատ ավելի երկարատև կապ։

Սակայն փաստաթղթի մյուս կեսը նույնքան կարևոր է։ Հայաստանը պահպանում է ամբողջական ինքնիշխանությունն ու իրավազորությունը TRIPP-ի ամբողջ տարածքում։ Սահմանային վերահսկողությունը, մաքսային վարչարարությունը, ներգաղթը, անվտանգությունը, իրավապահ գործառույթները, պետական տեղեկատվական համակարգերը, հարկերի և տուրքերի գանձումը մնում են Հայաստանի պետական մարմինների իրավասության ներքո։ Հայաստանը նաև պահպանում է սահմանային անցակետերում ֆիզիկական ներկայության իրավունքը։

Այս դրույթները սկզբունքորեն հերքում են այն պատկերացումը, թե ստեղծվում է Հայաստանի իրավազորությունից դուրս «միջանցք»։ Մասնավոր օպերատորները կարող են իրականացնել հաճախորդների սպասարկման որոշ գործառույթներ, բայց միայն Հայաստանի և TRIPP Development Company-ի համաձայնությամբ՝ պետական լիազորությունը չի փոխանցվում նրանց։

Այստեղ, սակայն, սկսվում են այն հարցերը, որոնց նկատմամբ Հայաստանն առաջիկա տասնամյակներին պետք է առավել ուշադիր լինի։ Պետությունը պարտավորվում է նախագծի համար անհրաժեշտ հողերը պահել կամ դարձնել պետական սեփականություն, ազատել երրորդ անձանց իրավունքներից և TRIPP Development Company-ին տրամադրել մինչև 49 տարվա բացառիկ հողօգտագործման և զարգացման իրավունքներ։ Միաժամանակ կոնցեսիաները շարունակում է տրամադրել Հայաստանը, իսկ ժամկետի ավարտին մնացած իրավունքները Հայաստանին վերադարձվում են առանց վճարի։

Այսինքն՝ ինքնիշխանությունը պահպանված է, բայց տնտեսական կառավարման կառուցվածքը լինելու է երկարաժամկետ և բարդ։ Հենց այստեղ պետք է լինի մեր պետության հաջորդ խնդիրը՝ 26 տոկոս բաժնեմասով չդառնալ պարզապես ձևական բաժնետեր։ Հայաստանը պետք է առավելագույն ազդեցություն ունենա առանցքային որոշումների, սակագների, ենթակառուցվածքի հասանելիության, երրորդ կողմերի ընտրության, շրջակա միջավայրի, մրցակցության և ազգային անվտանգության հարցերում։

TRIPP-ի հաջողությունը չի չափվելու նրանով, թե քանի կիլոմետր երկաթուղի կառուցվեց։ Այն չափվելու է նրանով, թե որքան հայկական բիզնես մտավ այդ համակարգ, որքան ապրանք արտահանվեց, որքան էներգիա փոխանցվեց, որքան ներդրում եկավ Սյունիք, և որքան մեծացավ Հայաստանի սեփական տնտեսական կարողությունը։

Այստեղ է նաև նախագծի ավելի լայն իմաստը։ Եթե TRIPP-ին միանում են էլեկտրահաղորդման գծեր, խողովակաշարեր և թվային կապ, Հայաստանը կարող է Ադրբեջանի հիմնական տարածքի և Նախիջևանի միջև ճանապարհ տրամադրող երկրից վերածվել Կասպից ծովը, Թուրքիան, Եվրոպան, Իրանը և Վրաստանը կապող բազմակողմ ենթակառուցվածքային հանգույցի։

Տարբերությունը հիմնարար է։ Տարանցիկ տարածքը կարող են շրջանցել։ Ռազմավարական հանգույցը շրջանցելը շատ ավելի դժվար է։ TRIPP-ի ամբողջական փաստաթուղթը հենց այդ հնարավորությունն է բացում Հայաստանի առաջ։ Բայց դրա արժեքը որոշելու է ոչ ամերիկյան 74 տոկոսը և ոչ էլ հայկական 26 տոկոսը։ Գլխավոր հարցն այն է, թե Հայաստանը որքան պետական, տնտեսական և ռազմավարական արժեք կկարողանա ստեղծել իր 26 տոկոսի և իր 100 տոկոս ինքնիշխանության միջև։