Այսօր՝ 2026 թվականի օգոստոսի 20-ին, Նիկոլ Փաշինյանը Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2026–2031 թվականների ծրագիրը ներկայացնելիս մի արտահայտություն արեց, որը, եթե այն իսկապես ընկալենք իր ամբողջ քաղաքական և պատմական ծանրությամբ, պետք է դառնա ոչ թե հերթական օրվա լրահոս, այլ ազգային մակարդակի ամենալուրջ քննարկման առարկա։
Փաշինյանն ասաց, որ Հայաստանի Հանրապետությունը մտնում է իր պատմության այն փուլը, որն անվանում են «Չորրորդ Հանրապետություն»։ Նա նաև հայտարարեց, որ ընտրությունների արդյունքներով «Իրական Հայաստանի» գաղափարախոսությունը դարձել է Հայաստանի պաշտոնական գաղափարախոսությունը, և հենց այդ տրամաբանության վրա է հիմնված կառավարության նոր ծրագիրը։
Սա սովորական կառավարության ծրագիր չէ։ Սա արդեն պետության ինքնության, պատմական շարունակականության և պետական գաղափարախոսության մասին հայտարարություն է։
Եվ հենց այստեղ է սկսվում ամենակարևոր հարցը՝ ո՞ր Հայաստանի Հանրապետությունն է մտնում «Չորրորդ Հանրապետություն» և ի՞նչ է մնում այն Հայաստանից, որը մենք ճանաչել ենք որպես մեր անկախ պետություն։
Պատմական շրջադարձը՝ սոցիալական ծրագրերի քողի տակ
Կառավարության ծրագրերում, իհարկե, պետք է լինեն տնտեսություն, գյուղատնտեսություն, ենթակառուցվածքներ, սոցիալական քաղաքականություն, սպորտ, կրթություն, առողջապահություն, գյուղմթերքի արտադրություն և հազարավոր այլ ոլորտներ։
Բայց երբ նույն փաստաթղթի քաղաքական առանցքում առաջին անգամ դրվում է «Չորրորդ Հանրապետության» գաղափարը, հասարակությունը պարտավոր է այդ հայտարարությունը քննարկել ոչ թե ճանապարհաշինության, գյուղատնտեսական ծրագրերի կամ սոցիալական աջակցության թվերի կողքին, այլ՝ որպես պետականության վերաբերյալ առանձին և հիմնարար քաղաքական որոշում։ Հակառակ դեպքում ստացվում է մի պարզունակ, բայց շատ արդյունավետ քաղաքական տեխնոլոգիա․ պատմական նշանակության հարցը խառնվում է առօրյա խնդիրների հսկայական զանգվածի մեջ, և հասարակությանը հնարավորություն չի տրվում կանգ առնել ու հարցնել՝ իսկ ի՞նչ է իրականում փոխվում։
Սա հենց այն հարցն է, որը պետք է այսօր բարձրաձայնել
Որովհետև եթե խոսքը պարզապես կառավարության հերթական հնգամյա ծրագրի մասին լիներ, «Չորրորդ Հանրապետություն» հասկացությունը չէր կարող լինել դրա քաղաքական առանցքային ուղերձներից մեկը։
Այստեղ արդեն խոսքը ոչ թե կառավարության աշխատանքի արդյունավետության մասին է, այլ պետության նոր քաղաքական ինքնության ձևակերպման։
Իսկ ի՞նչ է «Չորրորդ Հանրապետությունը»
Սա է այն հարցը, որ իշխանությունը պարտավոր է հստակ պատասխանել։ Ո՞րն է Երրորդ Հանրապետությունը։ Ո՞ր իրադարձությամբ է այն ավարտվում։ Ի՞նչ իրավական ակտով է սկսվում Չորրորդը։ Ի՞նչ է փոխվում Հայաստանի Հանրապետության սահմանադրական ինքնության մեջ։ Ի՞նչ է փոխվում Հայաստանի պետականության պատմական ժառանգության նկատմամբ վերաբերմունքում։
Ի՞նչ է փոխվում Անկախության հռչակագրի նկատմամբ
Ի՞նչ է փոխվում ազգային նպատակների, պատմական հիշողության, Արցախի, Հայոց ցեղասպանության, Սփյուռքի և Հայաստանի՝ որպես համահայկական պետության ընկալման մեջ։
Եվ ամենակարևորը՝ ո՞վ է այդ փոփոխության համար ժողովրդից ստացել մանդատ։
Որովհետև ընտրություններում որևէ քաղաքական ուժի հաղթանակը դեռ ինքնաբերաբար չի նշանակում, որ ժողովուրդը քվեարկել է իր պետությունը պատմականորեն նոր Հանրապետություն վերանվանելու կամ վերաիմաստավորելու օգտին։
Եթե նման փոփոխություն է նախատեսվում, հասարակությանը պետք է ներկայացվի ոչ թե քաղաքական կարգախոս, այլ՝ հստակ հայեցակարգ, իրավական հիմնավորում և պետականության նոր մոդելի ամբողջական նկարագրություն։
Մինչդեռ այսօր մենք լսում ենք «Չորրորդ Հանրապետություն» ձևակերպումը և միաժամանակ տեսնում ենք նույն ծրագրային փաստաթղթի մեջ սոցիալական, տնտեսական և ոլորտային հսկայական օրակարգ։ Արդյունքում ամենակարևոր հարցը կարող է կորչել մանրուքների մեջ։
«Իրական Հայաստանը»՝ որպես նոր պետական գաղափարախոսությո՞ւն
Փաշինյանի հայտարարության մյուս առանցքային հատվածը «Իրական Հայաստանի» գաղափարախոսության մասին էր։
Այստեղ ևս հարցը ոչ թե բառերի գեղեցկությունն է, այլ դրանց քաղաքական բովանդակությունը։
Ի՞նչ է «Իրական Հայաստանը»
Եթե դա պարզապես նշանակում է Հայաստանի Հանրապետության միջազգային ճանաչված տարածքում խաղաղ, ինքնիշխան և ժողովրդավարական պետություն կառուցելու գաղափար, ապա դա պետք է բացատրել հենց այդպես։
Բայց եթե «Իրական Հայաստանը» ենթադրում է Հայաստանի պատմական, ազգային և քաղաքակրթական ընկալման վերանայում, ապա հասարակությունն իրավունք ունի իմանալ՝ ո՞ր պատմությունն է մերժվում, ո՞ր ինքնությունն է վերաձևակերպվում և ինչի՞ փոխարեն է առաջարկվում նոր ինքնությունը։
Պետությունները միայն տարածք, ճանապարհ և ՀՆԱ չեն։ Պետությունը նաև պատմական հիշողություն է։ Պետությունը ինքնություն է։ Պետությունը իրավական շարունակականություն է։ Պետությունը սերունդների միջև կնքված պայմանագիր է։
Եվ երբ իշխանությունը հայտարարում է, որ սկսվում է «Չորրորդ Հանրապետությունը», նա չի կարող ակնկալել, որ քաղաքացին այդ հայտարարությանը վերաբերվելու է այնպես, ինչպես հերթական ճանապարհաշինական ծրագրին։
Անկախության հռչակագիրը՝ խնդրի կենտրոնում
Հայաստանի Հանրապետության Անկախության հռչակագիրը պետության պատմական և իրավաքաղաքական հիմնարար փաստաթղթերից է։
Հռչակագրի 12-րդ կետն ուղղակիորեն սահմանում է, որ այն հիմք է Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության մշակման, գործող Սահմանադրության փոփոխությունների և լրացումների, պետական մարմինների գործունեության և նոր օրենսդրության մշակման համար։ Այդ դրույթը հենց Հայաստանի կառավարության պաշտոնական կայքում հրապարակված Հռչակագրի տեքստում առկա է։
Հետևաբար, երբ իշխանությունը խոսում է ոչ թե հերթական քաղաքական շրջափուլի, այլ «Չորրորդ Հանրապետության» մասին, բնականաբար առաջանում է հաջորդ հարցը․ արդյո՞ք հաջորդ քայլը նոր Սահմանադրությունն է։ Եթե այո, ապա հասարակությունը պետք է դա իմանա։
Եվ եթե նոր Սահմանադրության նախագծում նախատեսվում է վերանայել Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության և Անկախության հռչակագրի փոխհարաբերությունը, ապա դա արդեն պարզապես սահմանադրական տեխնիկայի հարց չէ։
Դա Հայաստանի Հանրապետության հիմնադրման քաղաքական և իրավական տրամաբանության հարցն է։ Այստեղ է, որ ամենամեծ վտանգը կարող է լինել ոչ թե որևէ մեկ նախադասության մեջ, այլ փոփոխությունների շղթայի մեջ։ Այսօր՝ «Չորրորդ Հանրապետություն»։ Վաղը՝ նոր Սահմանադրություն։ Հետո՝ Անկախության հռչակագրի նկատմամբ սահմանադրական հղման վերանայում։
Եվ վերջում՝ Հայաստանի Հանրապետության պատմական ինքնության այնպիսի վերաձևակերպում, որի արդյունքում նույն պետությունը կարող է պահպանել անունը, դրոշը և պետական ինստիտուտները, բայց փոխել այն գաղափարական հիմքը, որի վրա այդ պետությունը ստեղծվել է։
Սա արդեն պետք է անհանգստացնի յուրաքանչյուր քաղաքացու՝ անկախ քաղաքական պատկանելությունից։
Իսկ որտե՞ղ է այս ամենի մեջ Ադրբեջանը
Այստեղ հարցը դառնում է առավել ծանր։ Հայաստանի իշխանությունների վերջին տարիների խաղաղության օրակարգը կառուցվում է Ադրբեջանի հետ հարաբերությունների կարգավորման, տարածքային ամբողջականության փոխադարձ ճանաչման և խաղաղության ինստիտուցիոնալացման տրամաբանության շուրջ։ Կառավարության հրապարակված նոր ծրագրի վերաբերյալ հրապարակումներում ևս նշվում է Ադրբեջանի հետ խաղաղության ինստիտուցիոնալացման և Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կարգավորման ուղղությունը։
Խաղաղությունը ինքնին ոչ միայն ցանկալի, այլև անհրաժեշտ նպատակ է։
Բայց խաղաղությունը չի կարող պահանջել պետության պատմական հիշողության, ինքնության կամ հիմնադիր փաստաթղթերի հրաժարում։
Եվ այստեղ պետք է հատկապես զգույշ լինել
Եթե Հայաստանի նոր պետական գաղափարախոսությունը կառուցվում է բացառապես այնպիսի Հայաստանի շուրջ, որը պետք է լինի առավելագույնս «չեզոք», «պատմությունից ազատված», «անցյալից հրաժարված» և հարևանների համար առավել ընդունելի, ապա հարց է առաջանում՝ ինչո՞ւ պիտի այդ խաղաղության գինը վճարի հենց Հայաստանի պետական ինքնությունը։
Ավելին՝ Հայաստանի պատմական և ազգային օրակարգի հետևողական նահանջը կարող է ստեղծել մի իրավիճակ, երբ Ադրբեջանի քաղաքական օրակարգի որոշ պահանջներ այլևս չընկալվեն որպես արտաքին ճնշում, այլ աստիճանաբար վերածվեն Հայաստանի ներսում ընդունելի քաղաքական նորմի։
Սա դեռ չի նշանակում, որ «Չորրորդ Հանրապետությունը» իրավականորեն կամ փաստացի նշանակում է այսպես կոչված «Արևմտյան Ադրբեջանի Հանրապետության» ստեղծում։
Բայց եթե Հայաստանի պետական ինքնության վերաձևակերպումը զուգորդվում է Ադրբեջանի հետ հարաբերությունների այնպիսի կարգավորմամբ, որտեղ հայկական պատմական, իրավական և ազգային օրակարգի մեծ մասը միակողմանիորեն հետ է մղվում, ապա հասարակությունն իրավունք ունի հարցնել՝ այդ վերաձևակերպումն ի վերջո ո՞ւմ շահերին է ավելի շատ ծառայում։
Սա արդեն ոչ թե դավադրության տեսություն է, այլ պետական քաղաքականության հետևանքների մասին լեգիտիմ հարցադրում։՛
Եվ ամենավտանգավորն այն է, որ հարցեր չտրվեցին
Այսօր ամենացավալին նույնիսկ Փաշինյանի հայտարարությունը չէ։ Ամենացավալին այն է, եթե իշխանական համակարգում չկա մեկը, ով կանգնում է և ասում․ «Մի րոպե։ Դուք ասում եք՝ Չորրորդ Հանրապետությո՞ւն։ Բացատրեք՝ ինչ է սա նշանակում Հայաստանի Հանրապետության համար»։ Որտե՞ղ է այդ հարցը։ Որտե՞ղ է իրավական հիմնավորումը։ Որտե՞ղ է հանրային քննարկումը։ Որտե՞ղ է քաղաքական ընդդիմախոսությունը։ Որտե՞ղ է պետականության պատմական շարունակականության մասին բանավեճը։ Որտե՞ղ է այն սահմանը, որից այն կողմ կառավարությունը չի կարող անցնել առանց ժողովրդի հետ բաց և ազնիվ խոսակցության։ Պետության անվան տակ կարելի է ընդունել հազարավոր որոշումներ։ Բայց պետության ինքնությունը չի կարելի փոխել վարչական ընթացակարգով։
Եթե սա իսկապես նոր Հանրապետություն է, ապա ժողովուրդը պետք է իմանա
Եթե Նիկոլ Փաշինյանն ասում է, որ Հայաստանը մտնում է «Չորրորդ Հանրապետություն», ապա նա պարտավոր է Հայաստանի ժողովրդին պատասխանել առնվազն հինգ հարցի։
Առաջին․ ե՞րբ և ինչո՞ւ ավարտվեց Երրորդ Հանրապետությունը։
Երկրորդ․ ո՞ր իրավական ակտով է հիմնադրվում Չորրորդ Հանրապետությունը։
Երրորդ․ ի՞նչ փոփոխություններ են նախատեսվում Սահմանադրության մեջ։
Չորրորդ․ ի՞նչ կարգավիճակ է ունենալու Անկախության հռչակագիրը նոր սահմանադրական համակարգում։
Հինգերորդ․ ո՞րն է լինելու նոր Հայաստանի ազգային, պատմական և քաղաքակրթական ինքնությունը։
Մինչև այս հարցերի պատասխանները չկան, «Չորրորդ Հանրապետություն» արտահայտությունը մնում է ոչ թե հստակ պետական հայեցակարգ, այլ քաղաքական կարգախոս, որի տակ կարելի է տեղավորել գրեթե ամեն ինչ։ Եվ հենց դա է վտանգավորը։
Հայաստանը բրենդ չէ, որ վերանվանենք
Հայաստանի Հանրապետությունը քաղաքական իշխանության սեփականությունը չէ։ Ոչ Նիկոլ Փաշինյանինն է։ Ոչ նախկին իշխանություններինը։ Ոչ ներկա իշխանություններինը։ Ոչ ընդդիմությանը։ Հայաստանը սերունդների ստեղծած և սերունդներին փոխանցվող պետություն է։
1990 թվականի օգոստոսի 23-ի Անկախության հռչակագիրը հենց այդ պետականության հաստատման գործընթացի սկիզբն էր։ Նույնիսկ Փաշինյանի 2025 թվականի պաշտոնական ուղերձում արձանագրված է, որ Հռչակագրով սկիզբ դրվեց Հայաստանի Հանրապետության անկախ պետականության հաստատման գործընթացին։
Ուստի այսօր մենք իրավունք չունենք «Չորրորդ Հանրապետություն» արտահայտությունը լսել ու անցնել առաջ՝ քննարկելու լոլիկի բերքը, մարզական հաջողությունները, ճանապարհները կամ սոցիալական ծրագրերը։
Ոչ այն պատճառով, որ այդ հարցերը կարևոր չեն։ Այլ որովհետև պետության գոյաբանական հարցը դրանցից անհամեմատ ավելի կարևոր է։ Սոցիալական ծրագիրը կարելի է փոխել։ Բյուջեն կարելի է վերանայել։ Նախարարը կարելի է փոխել։ Կառավարությունը կարելի է փոխել։ Նույնիսկ Սահմանադրությունը կարելի է փոփոխել։
Բայց եթե փոխվում է պետության պատմական և ազգային ինքնության ընկալումը, դրա հետևանքը կարող է լինել մի բան, որը հետագայում այլևս հնարավոր չի լինի պարզապես չեղարկել հաջորդ ընտրություններով։
Եվ այստեղ է, որ այսօր պետք է հնչի ամենապարզ ու ամենադժվար հարցը․
Ի՞նչ է ուզում փոխել Նիկոլ Փաշինյանը՝ Հայաստանի կառավարության ծրագի՞րը, թե՞ Հայաստանի Հանրապետությունը։ Եթե առաջինը՝ թող ներկայացնի ծրագիրը։ Եթե երկրորդը՝ թող դա ասի բաց, առանց տնտեսական, սոցիալական և մարզական «աջաբսանդալի» մեջ թաքցնելու։ Որովհետև ժողովուրդը կարող է համաձայնել կամ չհամաձայնել իշխանության քաղաքականությանը։
Բայց ժողովուրդը պետք է իմանա՝ ինչի օգտին է համաձայնում
Եվ եթե այսօր իսկապես սկսվում է «Չորրորդ Հանրապետությունը», ապա Հայաստանի քաղաքացիների առջև այլևս ոչ թե կառավարության հերթական ծրագիրն է դրված, այլ շատ ավելի մեծ հարց. մենք նոր Հայաստան կառուցո՞ւմ ենք, թե՞ քայլ առ քայլ հրաժարվում ենք այն Հայաստանից, որի անկախության համար սերունդները պայքարել են։
Այս հարցի պատասխանը ոչ մի կառավարություն իրավունք չունի թաքցնել գեղեցիկ բառերի, խաղաղության կարգախոսների և առօրյա խնդիրների հսկայական ցանկի տակ։
Բաց մի թողեք
Ինչպիսին է նոր` 9-րդ գումարման խորհրդարանը
ԱԺ «բարեկիրթ զոնը»․ օրենքը փոխարինվում է «ասողի» քմահաճույքով
Ամերիկացի «հետաքրքիր» հետախույզը Նիկոլ Փաշինյանի մոտ. Լուսանկար