Ազգային ցավը քաղաքականապես ամենազգայուն նյութերից է։ Կորցրած հայրենիքի մասին հիշողությունը հանրային գիտակցության մեջ պահպանում է անցյալի հետ կենդանի կապը։
Խնդիրը ծագում է այն պահին, երբ այդ հիշողությունը սկսում է փոխարինել քաղաքական դատողությանը՝ ստվերելով ռիսկերի, հնարավորությունների և պետական շահի սթափ հաշվարկը։
Քաղաքացին կարող է ասել՝ «Սասունը մերն է», հիշել Մուշը, Վանը, Կարինը կամ իր ընտանիքի կորցրած տունը։ Այդ խոսքը նրա անձնական հիշողության, համոզմունքի և ցավի արտահայտությունն է։
Պետական պաշտոնյայի նույն խոսքը արդեն դառնում է պետության անունից հնչող քաղաքական ազդակ։ Այն կարող է փոխել բանակցային միջավայրը, ընկալվել որպես պաշտոնական դիրքորոշում, շահարկվել արտաքին քարոզչության մեջ և առաջացնել իրավական ու անվտանգային հետևանքներ։
Պաշտոնական խոսքը միջազգային իրավունքում երբեմն կարող է դառնալ ինքնուրույն իրավական փաստ։ 1974 թվականի Nuclear Tests գործերով Միջազգային դատարանը հաստատեց, որ պետության իրավասու ներկայացուցիչների հրապարակային հայտարարությունները որոշ հանգամանքներում կարող են պարտավորություններ ստեղծել հենց պետության համար։ Այս մոտեցումը հետագայում ամրագրվեց նաև ՄԱԿ-ի Միջազգային իրավունքի հանձնաժողովի ուղեցույցներում՝ պետական խոսքը կապելով ոչ միայն քաղաքական, այլև իրավական պատասխանատվության հետ։
Պաշտոնական խոսքը հենց այդ պատճառով պահանջում է բացառիկ ճշգրտություն․ յուրաքանչյուր ձևակերպում կարող է դուրս գալ ներքաղաքական համատեքստից և ազդել միջազգային հարաբերությունների, իրավական դիրքավորման ու անվտանգության հաշվարկների վրա։
Պաշտոնյան խոսում է պետության անունից։ Նրա յուրաքանչյուր ձևակերպման հետևում կանգնած են սահմանային պարտավորություններ, միջազգային պայմանագրեր, անվտանգության համակարգ, դիվանագիտական հարաբերություններ և քաղաքացիների կենսական շահերը։ Այդ պատճառով պաշտոնյայի խոսքը պահանջում է խիստ ճշգրտություն, հաշվարկ և զգուշություն։
Հայաստանյան քաղաքական խոսույթում պաշտոնյայի պատասխանատվությունը հաճախ գնահատվում է խորհրդանշական հայտարարություններով, ոչ թե նրա վարած քաղաքականության արդյունքներով։ Այդ մոտեցումը պետական մտածողությունը հեռացնում է իր բուն խնդրից՝ երկարաժամկետ շահերի, ռիսկերի և հետևանքների սթափ հաշվարկից։
Արդյունքում բովանդակային քննարկումը նահանջում է, իսկ առաջին պլան է գալիս ազգային զգացումները շոյող հայրենասիրական պաթոսը։ Պաշտոնյայից ակնկալվում է հնչեցնել տվյալ պահին հոգեհարազատ ու ականջահաճո ձևակերպումները, և հայրենասիրությունը սկսում է չափվել ոչ թե պետական շահի նկատմամբ պատասխանատու վերաբերմունքով, այլ հնչեցված բառերի հուզականության աստիճանով։
Այդ մոտեցումը հատկապես վտանգավոր է փոքր պետության համար։ Մեծ տերությունները հաճախ ունեն հռետորական սխալների գինը մեղմելու բավարար քաղաքական, ռազմական և տնտեսական պաշար։ Փոքր պետությունը նման շռայլություն չունի։ Նրա չկշռադատված յուրաքանչյուր ձևակերպում կարող է արագ դառնալ դիվանագիտական ճնշման, հակառակորդի քարոզչության կամ անվտանգային նոր ռիսկի աղբյուր։ Փոքր պետության քաղաքական խոսքը պահանջում է առավելագույն ճշգրտություն․ նրա յուրաքանչյուր բառ պետք է հաշվարկված լինի ուժերի հարաբերակցության, միջազգային իրավունքի և դրանցից բխող քաղաքական ու անվտանգային հետևանքների հաշվառմամբ։
Հայաստանի փորձը պահանջում է հիշողության և ռազմավարության հստակ տարանջատում։ Պատմական հիշողությունը պահպանում է ինքնությունը, իսկ պետական որոշումները ձևավորվում են ուժերի հարաբերակցության, իրավական հնարավորությունների, տնտեսական կարողությունների և անվտանգության շահերի հաշվարկով։ Ազգային զգացումը կարող է իմաստ տալ քաղաքականությանը, բայց դրա գործնական բովանդակությունը որոշում է սթափ պետական հաշվարկը։
Այն կարող է ծառայել որպես արժեքային կողմնացույց, բայց պետական որոշումը պահանջում է այլ կարգապահություն՝ հստակ նպատակ, իրատեսական ռեսուրս, ռիսկերի հաշվարկ և արդյունքի համար պատասխանատվություն։
Պատմությունը բազմիցս ցույց է տվել, թե ինչ է տեղի ունենում, երբ ազգային երազանքը կտրվում է պետության իրական հնարավորություններից։ XIX և XX դարերում բազմաթիվ երկրներ իրենց քաղաքականությունը կառուցեցին պատմական պահանջների ու ռոմանտիկ հավակնությունների վրա՝ չհաշվարկելով ուժերի հարաբերակցությունը, դաշնակիցների պատրաստակամության և կարողությունների սահմանները և ժամանակի գործոնը։
Հասուն պետականությունը պահանջում է պատմական հիշողությունը պահել ինքնության ներսում, իսկ քաղաքական որոշումները կառուցել ուժի, հնարավորությունների և հետևանքների սթափ գնահատման վրա։
Ազգային հիշողությունը քաղաքական արժեք ունի այնքան ժամանակ, քանի դեռ չի ծառայում կարճաժամկետ, ամբոխահաճո նպատակների։ Պետության հասունությունը պահանջում է հարգանքով պահել այդ հիշողությունը, իսկ որոշումներն ընդունել ուժերի հարաբերակցության, հնարավորությունների և երկարաժամկետ շահերի հաշվարկով։
Լրագրողը կարող է կոշտ հարց տալ, քաղաքացին՝ պահանջել հստակ պատասխան, քաղաքական գործիչը՝ վիճարկել իշխանության քայլերը։ Սակայն պաշտոնյայից պատասխանատու խոսքի փոխարեն «հայրենասիրական» կենաց պահանջելը հանրային վերահսկողություն չէ։
Դա պաշտոնական խոսքը ներքաղաքական նպատակներին ծառայեցնելու փորձ է։ Ավելի վտանգավոր է հաջորդ փուլը։ Պաշտոնյայի զուսպ և հաշվարկված խոսքը ներկայացվում է որպես վախկոտություն, իսկ իրավական ու քաղաքական զգուշությունը՝ որպես թուլակամություն։
Այդ պահին պետության շահը կորցնում է առաջնահերթությունը, իսկ ներքաղաքական պայքարը կառուցվում է հանրային զգացմունքը սրելու և այդ ալիքից արագ քաղաքական դիվիդենտ ստանալու հաշվարկի վրա։
Պետությունը բաժակաճառով չի կառավարվում։ Նրա հասունությունը չափվում է զգացմունքն ու որոշումը միմյանցից տարբերելու կարողությամբ՝ հիշողությունը պահել որպես ինքնության մաս, իսկ որոշումները կայացնել պետության շահի, ուժերի հարաբերակցության և հետևանքների հաշվարկով։
Այն պահանջում է զգացմունքն ու հույզը պահել քաղաքական պատասխանատվության սահմաններում և յուրաքանչյուր քայլ գնահատել ոչ պահի ազդեցությամբ, այլ դրա երկարաժամկետ հետևանքներով։ Պետական խոհեմությունը հենց այդ կարողությունն է, որ ՀՀ իշխանությունները չունեն՝ հարգել հանրային զգացմունքը՝ առանց դրա թելադրանքով կորցնելու երկարաժամկետ պետական շահի առաջնահերթությունը։
Բաց մի թողեք
Հուշարձանը միայն մշակութային արժեք չէ, խնդրի էությունը դրանից չի փոքրանում
Ռուսաստանը արցախյան պատերազմը առանձնացրեց դաշնակցային պաշտպանությունից
Բայրամովի ելույթում Հայաստանի համար առարկության ենթակա դրույթներ շատ կան