Ռուսական թոքաբորբից մահը բացահայտում է միջազգային առողջապահական կանոնների սահմանները

Ռուսաստանի արձագանքը ժանտախտի կասկածելի դեպքին բացահայտում է վարակիչ հիվանդությունների բռնկումների տարածումը կանխելու համար նախատեսված համակարգի թերությունները։

Ռուսաստանում ժանտախտի դեմ պայքարի ինստիտուտի լաբորատորիայի աշխատակցի մահվան պատճառ դարձած թոքաբորբի դեպքը բացահայտել է միջազգային կանոնների ճաքեր, որոնք նախատեսված են աշխարհը համավարակներից և առողջապահական սպառնալիքներից պաշտպանելու համար։

Բանավեճի կենտրոնում է միջազգային առողջապահական կանոնակարգերի իրավաբանորեն պարտադիր փաթեթը, որը սահմանում է երկրների իրավունքներն ու պարտականությունները հանրային առողջապահական արտակարգ իրավիճակներում, որոնք կարող են հատել սահմանները։ Այն ստորագրել են 196 երկրներ, այդ թվում՝ Ռուսաստանը, Չինաստանը և ԱՄՆ-ն։

Սակայն կան հարցեր այն մասին, թե արդյոք Ռուսաստանը պատշաճ կերպով հետևել է այս կանոններին, մասնավորապես՝ պոտենցիալ սպառնալիքի վերաբերյալ ժամանակին և թափանցիկ տեղեկատվության փոխանակմանը։

Դեպքը ոչ միայն միջազգային մտահոգություն առաջացրեց Ռուսաստանի թափանցիկության վերաբերյալ, այլև կասկածներ առաջացրեց առողջապահական սպառնալիքները, այդ թվում՝ պոտենցիալ համավարակները, հայտնաբերելու և դրանց արագ արձագանքելու միջազգային համակարգի արդյունավետության վերաբերյալ։

«Եթե երկրները չհամապատասխանեն Միջազգային առողջապահական կանոնակարգին, ավելի հավանական է դառնում, որ նոր վարակիչ հիվանդությունները դուրս գան վերահսկողությունից, ինչը կարող է հանգեցնել հաջորդ համավարակի», – ասել է Ջորջթաունի համալսարանի իրավագիտության պրոֆեսոր և Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության ազգային և գլոբալ առողջապահական իրավունքի համագործակցային կենտրոնի տնօրեն Լոուրենս Գոստինը։

Նաև ավելի հավանական է դառնում, որ այլ երկրները ռիսկի դիմեն կտրուկ արձագանքների, օրինակ՝ սահմանների փակման, եթե զգան, որ չգիտեն բոլոր փաստերը, ասել է Օտտավայի համալսարանի պրոֆեսոր Ռուջին Հաբիբին։

«Եթե պետությունները որոշեն չխաղալ կանոններով, ապա, իհարկե, Միջազգային առողջապահական կանոնակարգերը պակաս արդյունավետ կլինեն», – հավելել է նա։

Եվրախորհրդարանի առողջապահության հանձնաժողովում ԵՄ օրենսդիրները անցյալ շաբաթ մտահոգություն հայտնեցին թափանցիկության բացակայության վերաբերյալ։

Անկախ օրենսդիր Օնդրեյ Դոստալը ենթադրել է, որ Ռուսաստանի նման երկրների հետ վատ դիվանագիտական հարաբերությունները կարող են խոչընդոտել հանրային առողջապահության արձագանքին։

«[ԵՄ-ն] պետք է, գոնե առողջապահական լուրջ մտահոգությունների առարկա ոլորտներում, պահպանի գոնե որոշ դիվանագիտական հարաբերություններ բոլոր երկրների հետ և պատասխանատու կերպով գործի ՄԱԿ-ի մյուս անդամ պետությունների հետ՝ արտակարգ իրավիճակների մասին հաղորդելու մեխանիզմը ամրապնդելու համար», – ասաց նա։

Օրենսդիրները խնդրեցին ԵՄ-ին և ԱՀԿ-ին լրացնել գործում մնացած բացերը։

Քննարկվող դեպքը

Այս ամսվա սկզբին Սիբիրի և Հեռավոր Արևելքի Իրկուտսկի հակաժանտախտային ինստիտուտի 28-ամյա աշխատակցուհու մահը մտահոգություն առաջացրեց ամբողջ աշխարհում՝ հաշվի առնելով նրա լաբորատոր գործունեությունը, ինչպես նաև ռուսաստանցի մի պաշտոնյայի հայտարարությունը, որը կապում էր նրա մահը ժանտախտի հետ։

Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը (ԱՀԿ), որը համակարգում է առողջապահական լուրջ սպառնալիքներին ուղղված գլոբալ արձագանքը, հայտնեց, որ լաբորատոր աշխատակցուհու մահվան մասին տեղեկացել է ոչ թե Ռուսաստանի առողջապահական մարմիններից, այլ լրատվամիջոցներից։

Հոկտեմբերի 3-ին ԱՀԿ-ն տեղեկատվություն պահանջեց՝ հաղորդումները ստուգելու և սպառնալիքի հնարավոր մասշտաբները գնահատելու համար։ Միջազգային կանոնների համաձայն՝ երկրները պետք է արձագանքեն ԱՀԿ-ի հարցմանը 24 ժամվա ընթացքում, սակայն Ռուսաստանից պահանջվեց երեք օր։

Մոսկվան հայտարարեց, որ Իրկուտսկի մարզում վերջերս ժանտախտի դեպքեր չեն գրանցվել՝ հաստատելով, որ իրականացվել է համաճարակաբանական հետաքննություն, որի արդյունքում պարզվել է, որ պացիենտը մահացել է «անհայտ ծագման թոքաբորբից»։

Ռուսաստանի համար այս դեպքը կարծես թե փակված էր։ Հիվանդությունների վերահսկման պատասխանատու գերատեսչությունը հայտարարեց, որ ավարտել է ստուգումները, և տարածաշրջանում «համաճարակային վտանգ» չկա։

Սակայն ԱՀԿ-ն նշում է, որ բազմաթիվ հարցեր դեռևս անպատասխան են մնում, այդ թվում՝ հակաժանտախտային ինստիտուտի աշխատակցուհու մահվան պատճառ դարձած թոքաբորբի բնույթը, ինչպես նաև այն, թե ինչպես է նա վարակվել։

«Պարտավոր է» և «խորհուրդ է տրվում»․ տարբերությունը

«Միջազգային առողջապահական կանոնակարգերի» 6-րդ հոդվածը երկրներին պարտավորեցնում է գնահատել հանրային առողջությանը վերաբերող իրադարձությունները և 24 ժամվա ընթացքում Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությանը (ԱՀԿ) տեղեկացնել այն դեպքերի մասին, որոնք «կարող են վերածվել միջազգային նշանակության հանրային առողջապահական արտակարգ իրավիճակի»։

Որոշ հիվանդությունների դեպքում, ինչպիսիք են բնական ծաղիկը և ծանր սուր շնչառական համախտանիշը (SARS), երկրները պարտավոր են անհապաղ տեղեկացնել ԱՀԿ-ին։

Այլ դեպքերում երկրները կարող են որոշել՝ տեղեկացնել ԱՀԿ-ին, թե ոչ․ օրինակ՝ եթե հիվանդության բռնկումն անսովոր է, անսպասելի կամ առկա է միջազգային տարածման վտանգ։ Անհրաժեշտ է գնահատել «անհայտ կամ նոր պատճառով առաջացած ծանր, սուր շնչառական հիվանդությունների բոլոր խմբերը (օջախները)»։

Հաբիբիի խոսքով՝ Ռուսաստանում գրանցված թոքաբորբի դեպքում, եթե ուրիշ ոչ ոք չի վարակվել, Մոսկվան կարող էր որոշել, որ ԱՀԿ-ին տեղեկացնելու անհրաժեշտություն չկա։ Այնուամենայնիվ, կանոնակարգերը հորդորում են երկրներին տեղեկացված պահել ԱՀԿ-ին հանրային առողջությանը սպառնացող ռիսկերի մասին, հատկապես երբ առկա են անորոշություններ. սա ամրագրված է 8-րդ հոդվածում։

«Իրավունքում տարբերություն կա «պարտավոր է» (must) և «խորհուրդ է տրվում» (should) հասկացությունների միջև։ 8-րդ հոդվածը ենթադրում է պարտավորություն՝ «խորհուրդ է տրվում» (should) ձևակերպմամբ, — ասում է Հաբիբին։ — Սա խիստ խրախուսվում է, համարվում է լավ պրակտիկա և բարոյական քայլ։ Բայց արդյո՞ք սա խիստ իրավական պահանջ է։ Կարելի է պնդել, որ այստեղ որոշակի ազատություն կա»։

Սակայն, հաշվի առնելով այն, ինչ աշխարհը վերապրեց COVID-19-ի ժամանակ, «ակնհայտ է դառնում, որ սա դատողության սխալ էր», — հավելում է Հաբիբին, ով նաև Առողջապահական իրավունքի, քաղաքականության և էթիկայի Օտտավայի կենտրոնի անդամ է։

Հարկադրանքի գործիքների բացակայություն

Նույնիսկ եթե Ռուսաստանը չկատարի կանոններով սահմանված պահանջները, Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը (ԱՀԿ) քիչ բան կարող է անել։

«Մենք անդամ պետությունների քարտուղարությունն ենք և իրականացնում ենք ձեր ցանկությունները», — անցյալ շաբաթ Եվրոպական խորհրդարանի անդամներին ասաց ԱՀԿ-ի առողջապահական արտակարգ իրավիճակների վերաբերյալ ազդարարման և արձագանքման գործառնությունների տնօրեն Աբդիրահման Մահամուդը։

«Անկախ նրանից՝ խոսքը ԱՀԿ-ի կողմից [Միջազգային առողջապահական կանոնակարգերի] իրականացման, թե դրանց պահպանման նկատմամբ վերահսկողության մասին է, մենք նման լիազորություններ չունենք։ Միջազգային առողջապահական կանոնակարգերը (ՄԱԿ) հիմնվում են անդամ պետության կողմից տրամադրված հաստատման վրա», — նշեց նա։

Գոստինի խոսքով՝ ԱՀԿ-ն կարող է, օրինակ, «հրապարակայնորեն մատնանշել» այն երկրներին, որոնք չեն կատարում պայմանագրային պարտավորությունները (ինչպես դա արեց՝ հրապարակելով հայտարարություններ, որոնցում ներկայացված էին ժամանակագրությունը և չպատասխանված հարցերը)։

Մեկ այլ տարբերակ է պետությունների կողմից բազմակողմ ճնշման ուժեղացումը։

«Միացյալ Նահանգների նման երկրները պետք է քաղաքական ճնշում գործադրեն՝ պահանջների կատարումն ապահովելու համար», — ասաց Գոստինը՝ հավելելով, որ նրանք «ազգային անվտանգության լուրջ շահ ունեն՝ ապահովելու կանոնների պահպանումը, քանի որ առկա է միջազգային տարածման ռիսկ»։

Վերջին երկու շաբաթվա ընթացքում և՛ Եվրամիությունը, և՛ ԱՄՆ-ը կոչ են արել Ռուսաստանին՝ տրամադրել ավելի շատ տեղեկատվություն այս դեպքի վերաբերյալ։ «Ամբողջ աշխարհը սպասում է Ռուսաստանից ստացվելիք տեղեկատվությանը», — հայտարարեց Եվրոպական հանձնաժողովի խոսնակ Եվա Հրնցիրովան։

Վստահություն համակարգի նկատմամբ

Երկրների համար կան խթաններ՝ կանոններին հետևելու համար։

Միջազգային առողջապահական կանոնակարգը նախատեսված է կանխելու համար, որ երկրները պատժիչ սահմանափակումներ՝ ինչպիսիք են ճանապարհորդության արգելքները, կիրառեն այն երկրների վրա, որոնք հաղորդում են բռնկումների մասին, այդպիսով խրախուսելով ազնիվ և թափանցիկ հաշվետվությունը։

«Միջազգային առողջապահական կանոնակարգը ձգտում էր շտկել մեծ գործարքը, այն էր, որ այն նպատակ ուներ հավասարակշռել հանրային առողջապահության ուժեղ արձագանքը ազնիվ հաշվետվությունների հետ», – ասաց Հաբիբին։ «Դա փոխանակում է։ Ահա թե ինչպես է գործում կիրարկումը»։

Բայց եթե պետությունները որոշեն չխաղալ կանոններով, գործարքը պակաս արդյունավետ կլինի, ասաց նա։ «Դուք չեք կարող մեղադրել այլ երկրներին բռնկումից պաշտպանվելու համար շատ, շատ խիստ միջոցներ ձեռնարկելու համար, քանի որ նրանք այժմ չեն վստահում տարածվող տեղեկատվությանը»։

Կանոնների պահպանումը բարելավելու գործիքների բացակայությունը «մեծ թուլություն է», – ասաց Գոստինը, հավելելով, որ «ավելի իմաստալից կլիներ, եթե այն ԱՀԿ-ին տար համապատասխանությունը բարձրացնող մեխանիզմ»։

Սակայն դժվար է պնդել ավելի ուժեղ իրավապահ գործիքների օգտին, երբ ԱՀԿ-ն քննադատության է ենթարկվել խոշոր տերությունների կողմից, ինչպիսին է ԱՄՆ-ն, Covid-19 համավարակի հետ կապված իր գործողությունների համար, և պայքարում է վստահության անկման դեմ։

«Եթե սա պատմության մեջ ևս մեկ պահ լիներ, մենք կարող էինք մտածել ավելի ուժեղ իրավապահ մեխանիզմի մասին», – ասաց Հաբիբին։

«Սա լավագույնն է, ինչ մենք ունենք, և լավագույնն է, որ կարող ենք անել այս պայմաններում»։