ԱՄՆ-ի կողմից Բալկանները ամերիկյան գազով հեղեղելու ջանքերը մտահոգություններ են առաջացնում Բրյուսելում

Պաշտոնյաները վախենում են, որ ԵՄ թեկնածու երկրներում գազի կախվածության աճը կարող է խաթարել դաշինքի կլիմայական նպատակները։

ՎԻԵՆՆԱ — ԱՄՆ էներգետիկ ընկերությունների կողմից Արևմտյան Բալկաններում իրենց ազդեցությունը խորացնելու ջանքերը խորացնում են ԵՄ-ի մտահոգությունները, որ տարածաշրջանը կարող է կախվածության մեջ հայտնվել ամերիկյան բրածո վառելիքից՝ ճիշտ այն պահին, երբ այն փորձում է հասնել մաքուր էներգիայի նպատակներին՝ դաշինքի հետ ավելի սերտ ինտեգրվելու համար։

Ալբանիան, Կոսովոն և Բոսնիա և Հերցեգովինան բոլորն էլ հետաքրքրություն են հայտնել ԱՄՆ-ից մեծ քանակությամբ հեղուկ բնական գազ գնելու կամ ներհոսքը ապահովելու համար ենթակառուցվածքներ կառուցելու հարցում։ Երկրները նշում են, որ գազը անհրաժեշտ է որպես անցումային վառելիք, քանի որ նրանք կրճատում են ինչպես ռուսական վառելիքի ներմուծումը, այնպես էլ ածխի սպառումը և անցնում են վերականգնվող էներգիայի, որոնք բոլորն էլ ԵՄ անդամակցության իրենց հայտերի հիմնական ուղղություններն են։

Այնուամենայնիվ, ԵՄ պաշտոնյաները կասկածի տակ են դնում, թե արդյոք գովազդվող նախագծերը անհրաժեշտ կամ ցանկալի են, քանի որ այս երկրները ներկայումս քիչ կամ ընդհանրապես չունեն ներքին գազի պահանջարկ։ Այս շուկաները գազով հեղեղելը վտանգում է նրանց երկարաժամկետ գազային կախվածության մեջ գցել և մեծացնել կախվածությունը արտաքին ներմուծումից։

ԵՄ-ն ունի խիստ նպատակներ՝ մինչև 2050 թվականը զրոյացնել ջերմոցային գազերի արտանետումները և ավելացնել վերականգնվող էներգիայի օգտագործումը, որոնք ԵՄ նոր անդամները պետք է պահպանեն: ԵՄ պաշտոնյաները մտավախություն ունեն, որ գազի ներմուծման աճը կարող է խաթարել այս նպատակները:

Միևնույն ժամանակ, ԱՄՆ-ի գազային ոլորտը օգտվում է ԵՄ-ի կողմից ռուսական գազից արագ հրաժարվելու գործընթացից և Իրանի հետ կապված հակամարտության հետևանքով համաշխարհային շուկաներում ստեղծված լարված իրավիճակից՝ տարածաշրջանում մատակարարման մի շարք պայմանագրեր կնքելու նպատակով, ինչը համահունչ է Թրամփի վարչակազմի՝ «էներգետիկ գերիշխանության» հստակ դոկտրինին։

«ԵՄ-ին միանալու իրենց լայն ձգտումների շրջանակում այդ երկրները պարտավորվել են իրականացնել ածխաթթվազերծում (դեկարբոնիզացիա), նախանշել համապատասխան ուղին և հետևել դրան՝ աստիճանաբար հրաժարվելով հանածո վառելիքից», – Վիեննայում կայացած ֆորումի ժամանակ POLITICO-ի հարցին ի պատասխան նշել է Անդրաշ Հույբերը, ով համակարգում է ԵՄ գործադիր մարմնի էներգետիկ դիվանագիտությունը Արևմտյան Բալկաններում։

Այդ համատեքստում՝ տարածաշրջան գազի ներկրումը, ըստ նրա, «կարծես թե հակասում է ածխաթթվազերծման այս կենսական նպատակին»։

Նա հավելել է, որ այդ գործարքները կարող են դուրս գալ ռուսական մատակարարումները փոխարինելու նպատակի շրջանակներից և «նպաստել… տարածաշրջանի ածխածնային աղտոտմանը։ Մենք չպետք է գազ մատակարարենք այնպիսի շուկաներ, որոնք գազի կարիք չունեն»։

Նա որպես օրինակ նշել է Վաշինգտոնի և Բոսնիա և Հերցեգովինայի միջև կնքված նախնական պայմանագիրը՝ Ադրիատիկ ծովում գտնվող խորվաթական Կրկ կղզուց գազի տարանցման համար նախատեսված խողովակաշարի կառուցման վերաբերյալ։ Նախագծի շուրջ տարաձայնություններ են առաջացել այն բանից հետո, երբ տարեսկզբին Բոսնիայի խորհրդարանն ընդունեց օրենք, որով AAFS-ը՝ ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի մերձավոր գործընկերների կողմից ղեկավարվող փոքր ընկերությունը, ամրագրվեց որպես խողովակաշարի հիմնական օպերատոր։ Դա, ածխաթթվազերծման հետ կապված մտահոգություններից բացի, հանգեցրեց նաև կոռուպցիայի վերաբերյալ մեղադրանքների։

Ըստ The Guardian-ի՝ ԵՄ պաշտոնյաները նաև նախազգուշացրել են, որ դա կարող է վտանգել ԵՄ-ին անդամակցելու Բոսնիայի հայտը։

«Մեր դեսպանը նամակներ է հղել և մատնանշել այն խնդիրները, որոնք մենք հնարավոր ենք համարում այս նախագծի առնչությամբ», – երեքշաբթի օրը հայտնել է Հուջբարը։ Նա հավելել է, որ Հանձնաժողովը նախատեսում է «համապատասխան կերպով արձագանքել դրան»՝ չհստակեցնելով, թե ինչ միջոցներ կարող են կիրառվել։ Հանձնաժողովի ներքին նամակագրությունը, վերահաստատում է այդ մտահոգությունները՝ ուշադրություն հրավիրելով AAFS-ի պայմանագրի շուրջ թափանցիկության պակասի, ինչպես նաև գազիֆիկացման հետ կապված ռիսկերի վրա։

Սարաևոյի այս քայլը նաև դժգոհություն է առաջացրել «Էներգետիկ համայնքի» (Energy Community) ղեկավարության շրջանում։ Սա ԵՄ-ի նախաձեռնությամբ ստեղծված կառույց է, որն օգնում է ԵՄ-ին անդամակցելու ձգտող երկրներին (այդ թվում՝ Բոսնիա և Հերցեգովինային, Ալբանիային, Կոսովոյին, ինչպես նաև Սերբիային, Վրաստանին, Մոլդովային, Չեռնոգորիային և Մակեդոնիային)՝ իրենց կանոնակարգերը համապատասխանեցնելու միության չափանիշներին. մի գործընթաց, որը վտանգի տակ է դրվում տարածաշրջանում ԱՄՆ-ի աճող ներգրավվածության պատճառով։

«Սա մեր ուղերձն է Բոսնիային», – Վիեննայում կայացած միջոցառման շրջանակներում տված հարցազրույցում ասել է «Էներգետիկ համայնք» (Energy Community) կազմակերպության ղեկավար Արթուր Լորկովսկին։ «Ըստ էության, ԵՄ օրենսդրությունը, որը մենք խթանում ենք, չի սահմանում, թե ով պետք է լինի մատակարարը, սակայն առանցքայինն այն է, որ կարգավորող դաշտի տեսանկյունից ապահովվեն հավասար մրցակցային պայմաններ»։

Նա ընդգծել է մրցակցության, արդարության և թափանցիկության կարևորությունը՝ նշելով, որ «մրցակցության բոլոր մասնակիցների համար պետք է գործեն հավասար կանոններ»։

«Այլ կերպ ասած՝ մենք չենք ցանկանում, որ Բոսնիան բացառություն կազմի կամ շուկայում արտոնյալ հասանելիություն ունենա», – ասել է նա։ «Սա այն է, ինչից պետք է խուսափել, քանի որ դա չի համապատասխանի ԵՄ օրենսդրությանը»։

Նշված երկու գործարքներից ոչ մեկը դեռ չի վավերացվել։ Բոսնիայի միջսահմանային գազատարի նախագիծը դեռ պետք է հաստատվի երկրի խորհրդարանի վերին պալատի կողմից, իսկ Ալբանիայի հետ կնքվելիք գործարքը (որը նախատեսվում է որպես 20-ամյա մատակարարման համաձայնագիր՝ Հունաստանի և ամերիկյան «Venture Global» ընկերության մասնակցությամբ) ներկայումս գոյություն ունի միայն որպես փոխըմբռնման հուշագիր և սպասում է իրագործելիության ուսումնասիրության արդյունքներին։ Կոսովոյի կողմից ևս հստակ որոշում դեռ չի կայացվել։ Սերբիան և Հյուսիսային Մակեդոնիան նույնպես նախատեսում են ստանալ ամերիկյան հեղուկացված բնական գազ (ՀԲԳ)՝ Հունաստանի հետ նախատեսվող միջսահմանային կապի միջոցով։

ԱՄՆ էներգետիկայի դեպարտամենտի խոսնակը ուղղակիորեն չի պատասխանել հնարավոր գործարքների թափանցիկության կամ ՀԲԳ-ից կախվածության ամրապնդման ռիսկերի վերաբերյալ հարցերին, սակայն նշել է, որ այդ համագործակցությունը «կնպաստի տարածաշրջանում կայունությանը, կնվազեցնի էներգակիրների գները և կխթանի առևտուրն ու բարգավաճումը»։

Այդ առևտրային նախաձեռնությունները կօգնեն Ալբանիային և Բոսնիա և Հերցեգովինային «նվազեցնել կախվածությունը ռուսական գազից»՝ այն փոխարինելով ամերիկյան ՀԲԳ-ով, հավելել է խոսնակը։

Հիմնավորումներ հօգուտ հեղուկացված բնական գազի (ՀԲԳ)

Չնայած ԵՄ պաշտոնյաների բացասական արձագանքին՝ երեքշաբթի օրը կայացած հանդիպմանը ելույթ ունեցող բալկանյան պաշտոնյաները պնդում էին, որ ԱՄՆ-ի հետ նախատեսվող գործարքներն անհրաժեշտ են ԵՄ-ի «կանաչ անցմանը» համապատասխանելու համար։ Այդ անցումը պահանջելու է զգալի քանակությամբ գազ՝ էլեկտրաէներգիայի հուսալի «բազային ծանրաբեռնվածությունն» ապահովելու նպատակով, հատկապես երբ անկայուն աղբյուրները (օրինակ՝ վերականգնվող էներգիան) չեն գործում, և ածխի օգտագործումը աստիճանաբար դադարեցվում է։

Ալբանիայում հիդրոէներգետիկան, որը գերիշխող դիրք է զբաղեցնում էներգետիկ կառուցվածքում, գնալով ավելի քիչ հուսալի է դառնում, քանի որ կլիմայի փոփոխության հետևանքով առաջացած երաշտը նվազեցնում է գետերի հոսքը. այս մասին հայտնել է Ալբանիայի կառավարության պաշտոնյան՝ անանուն մնալու պայմանով։ Սա բնական գազի պահանջարկ է ստեղծում, որը կողմնակիցները ներկայացնում են որպես «անցումային վառելիք»՝ ունակ ապահովելու էլեկտրացանցերի կայունությունը, մինչդեռ վերականգնվող էներգիայի հզորությունները դեռ զարգացման փուլում են։ Ներկայումս գազը կազմում է երկրի էներգետիկ կառուցվածքի ընդամենը 1,8 տոկոսը։

Պաշտոնյան նշել է, որ գազային ենթակառուցվածքների զարգացումը կենսական նշանակություն ունի դիվերսիֆիկացման և մատակարարման անվտանգության, ինչպես նաև Ալբանիայի՝ հարավային Վլյորա քաղաքում տարածաշրջանային գազային հանգույց ստեղծելու ծրագրերին աջակցելու համար։

Միևնույն ժամանակ, ռուսական գազից հրաժարվելու գործընթացը (քանի որ հայտատուներից պահանջվում է նաև հետևել ԵՄ-ի կողմից գազի ներկրման աստիճանական արգելքին) բաց է թողել շուկայում։ Օրինակ՝ Բոսնիան ունի ընդամենը մեկ խողովակաշար, որով գազ է ստացվում Ռուսաստանից, ինչը արտակարգ իրավիճակի դեպքում այլընտրանքի հնարավորություն չի թողնում։

««Հարավային միացում» (Southern Interconnection) նախագիծը նպատակ չունի Բոսնիա և Հերցեգովինային կապել բացառապես գազի հետ,- ասել է Բոսնիա և Հերցեգովինայի էներգետիկայի, հանքարդյունաբերության և արդյունաբերության դաշնային նախարարության խոսնակը։ – Խոսքը մատակարարման մեկ ուղուց և մեկ աղբյուրից ունեցած կախվածության վերացման և երկրի էներգետիկ անվտանգության ամրապնդման մասին է»։ Նա հավելել է, որ բնական գազը անցումային վառելիք է, այլ ոչ թե «մեր էներգետիկ քաղաքականության վերջնակետը»։

Արդյունքում՝ Արևմտյան Բալկաններում ԵՄ-ին անդամակցելու ձգտող երկրները ջանում են ապահովել էներգիայի այլընտրանքային աղբյուրներ, որոնք ԵՄ-ն ինքը կա՛մ չի կարող, կա՛մ չի ցանկանում մատակարարել։ Միությունը արտադրում է չնչին քանակությամբ գազ, հրաժարվում է ֆինանսավորել տարածաշրջանում գազային նոր ենթակառուցվածքները և, որքան էլ զարմանալի է, ինքն էլ ավելի ու ավելի է կախվածություն ձեռք բերում ԱՄՆ-ից ներկրվող հեղուկացված բնական գազից (ՀԲԳ). ավելին՝ «Էներգետիկ համայնքի» անդամների կողմից ձգտվող՝ ԵՄ-ին ավելի սերտ ինտեգրման հիմնական առավելություններից մեկն այն է, որ դա կմեծացնի ամերիկյան արտադրանքի հասանելիությունը նրանց համար։

«Ահա թե ինչու մենք ցանկանում ենք, որ Բոսնիայում գործեն նույն կանոնները, ինչ ԵՄ-ում, որպեսզի ապահովվի գազի անխոչընդոտ հոսք ԵՄ-ից,- ասել է Լորկովսկին։ – Դա լինելու է ամերիկյան գազ, քանի որ Եվրոպական միությունում գազ չի արտադրվում»։ Նրա խոսքով՝ հենց դրա համար էլ դա անվանում են «ռազմավարական գերիշխանության դոկտրին»։

«Չի կարելի մեղադրել որևէ մեկին նրա համար, որ ժամանակ է հատկացնում իր ունեցածը վաճառելու համար,- հավելել է նա։ – Ես չեմ տեսնում, որ ԵՄ-ն ի վիճակի լինի ապահովել այդ գազը»։