Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջև վերջին լարվածությունը կարևոր է իր իմաստով։ Տարիներ շարունակ «մեկ ազգ, երկու պետություն» բանաձևը հարաբերություններին տվել էր գրեթե անխախտ միասնության տեսք։
Այժմ ավելի պարզ է երևում, որ այդ միասնության տակ կան տարբեր շահեր, տարբեր առաջնահերթություններ և տարբեր տարածաշրջանային հաշվարկներ։ Անկարան ու Բաքուն շարունակում են մնալ մերձավոր դաշնակիցներ, բայց հարաբերությունն այլևս միայն պատմական ու ազգային մտերմությամբ չի չափվում։ Հարաբերությունների հիմքում այժմ ավելի բաց է երևում յուրաքանչյուր պետության սեփական ռազմավարական հաշվարկը։
Սեպտեմբերի վերջին լարվածությունը դուրս եկավ մեդիա դաշտ։ Թուրքական մի շարք լրատվամիջոցներ կոշտ քննադատեցին Ադրբեջանին Իսրայելի հետ սերտ կապերի համար։ Առանձնապես մեծ արձագանք ստացավ ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայում Բենիամին Նեթանյահուի ելույթի ժամանակ ադրբեջանական պատվիրակության վարքագիծը։
Բաքվի արձագանքը ցույց տվեց, որ հարցը այլևս միայն մամուլի դաշտում չէ։ Ադրբեջանի Media and Broadcasting Council-ը խոսեց համակարգված ու կանխակալ արշավի մասին։ Այդ ձևակերպմամբ Բաքուն փաստորեն արձանագրեց, որ թուրքական քննադատության հետևում տեսնում է ավելի լայն քաղաքական խնդիր՝ իր արտաքին քաղաքական ինքնուրույնության սահմանների շուրջ աճող անհամաձայնություն։
Թուրքիա-Ադրբեջան հարաբերություններում նման հրապարակային դժգոհությունը հազվադեպ երևույթ է։ Տասնամյակներ շարունակ երկու կողմերն անգամ տարաձայնությունների պահին պահպանել են անխախտ միասնության պատկերը։ Հիմա այդ լռությունը խախտվել է։ Պատճառներից ամենազգայունը Իսրայելն է։
Ադրբեջան-Իսրայել հարաբերությունները վաղուց արդեն սովորական դիվանագիտական կապ չեն։ Դրանք կառուցված են անվտանգության, սպառազինության, էներգետիկայի և Իրանի շուրջ համընկնող շահերի վրա։ Բաքվի համար Իսրայելը հատկապես կարևոր դարձավ ռազմական ոլորտում՝ 2020-ի պատերազմից առաջ և դրա ընթացքում զգալիորեն ուժեղացնելով Ադրբեջանի տեխնոլոգիական ու սպառազինական հնարավորությունները։
Թուրքիայի համար իրավիճակը կտրուկ փոխվել է Գազայի պատերազմից հետո։ Անկարա-Թել Ավիվ հակասությունը Սիրիայում վերածվել է արդեն ուղիղ ռազմավարական մրցակցության։ Ասադի իշխանության անկումից հետո Թուրքիան փորձում է ամրացնել իր ռազմական ու քաղաքական դիրքերը Սիրիայում, իսկ Իսրայելը դա դիտարկում է որպես սեփական անվտանգության հաշվեկշռի փոփոխություն։ Օգոստոսին Աբու ալ Դուհուրի ավիաբազային հասցված իսրայելական հարվածը ցույց տվեց, որ այս մրցակցությունն այլևս միայն հայտարարությունների մակարդակում չէ։
Փորձագիտական շրջանակներում Թուրքիա-Իսրայել հակասությունն արդեն դիտարկվում է որպես տարածաշրջանային ուժային մրցակցություն, որի ամենազգայուն գոտին Սիրիան է։ Այս պայմաններում Բաքվի ընտրությունը դժվարանում է։ Թուրքիան Ադրբեջանի գլխավոր դաշնակիցն է, Իսրայելը՝ կարևոր ռազմավարական գործընկեր։ Երբ այդ երկու ուղղությունները հակասության մեջ են մտնում, Ադրբեջանի արտաքին քաղաքական հավասարակշռությունը դառնում է ավելի փխրուն։
Բաքվի համար Իսրայելի հետ կապը չափազանց արժեքավոր է՝ անվտանգության, սպառազինության և էներգետիկ շահերի պատճառով։ Միաժամանակ Անկարան այդ համագործակցությանը արդեն նայում է ավելի զգայուն, քանի որ Իսրայելի հետ մրցակցությունը դարձել է Թուրքիայի մերձավորարևելյան քաղաքականության կարևոր մաս։ Այդ հակասությունն աստիճանաբար սահմանափակում է Ադրբեջանի նախկին ազատությունը՝ երկու ուղղություններում միաժամանակ խոր հարաբերություններ պահելու հարցում։
Այստեղ է փոխվել նաև թուրք-ադրբեջանական հարաբերությունների ուժային հավասարակշռությունը։ 1990-ականներին Բաքուն մեծապես կախված էր Անկարայի քաղաքական և անվտանգային աջակցությունից։ Այսօր Ադրբեջանն իրեն շատ ավելի ինքնուրույն դերակատար է տեսնում։ Էներգետիկ եկամուտները, 2020-ի ռազմական արդյունքը, Իսրայելի հետ խոր կապերը, Կենտրոնական Ասիայի ուղղությամբ ակտիվացումը և Եվրոպայի էներգետիկ շուկայում աճող նշանակությունը Բաքվին տվել են ավելի լայն արտաքին քաղաքական մանևրի հնարավորություն։
Այս փոփոխությունը նոր բովանդակություն է տալիս Անկարա-Բաքու հարաբերությանը։ Եղբայրական բառապաշարը պահպանվում է, բայց դրա կողքին ավելի հստակ են երևում երկու պետությունների տարբեր շահերը։ Ուժային հավասարակշռության փոփոխությունը սովորաբար հրապարակ է բերում նաև այն տարաձայնությունները, որոնք նախկինում հնարավոր էր պահել փակ դռների հետևում։
Հարավային Կովկասում այդ փոփոխության կարևոր բաղադրիչներից մեկը Հայաստանն է։ Անկարան արագացնում է Երևանի հետ հարաբերությունների կարգավորումը և Հայաստանի ուղղությունը աստիճանաբար ներառում իր ավելի լայն տարածաշրջանային քաղաքականության մեջ։ Դա Բաքվի համար նոր իրողություն է, քանի որ Թուրքիայի հայկական քաղաքականությունն այլևս միայն ադրբեջանական օրակարգի շարունակությունը չէ։
Թուրքիա-Ադրբեջան հարաբերությունները մտնում են ավելի բարդ փուլ։ Բաքուն ցանկանում է պահպանել ռազմավարական դաշինքը, բայց ավելի ինքնուրույն որոշել իր արտաքին քաղաքական քայլերը։ Անկարան էլ Հարավային Կովկասը կապում է Մերձավոր Արևելքի, Կենտրոնական Ասիայի, էներգետիկ ուղիների և նոր հաղորդակցությունների ավելի լայն օրակարգի հետ։ Այդ պատճառով երկու երկրների շահերը հիմա ավելի հաճախ են հատվում և երբեմն նաև բաժանվում։ Դաշինքի իրական փորձությունը հենց այստեղ է՝ որքանով կարող են նրանք պահպանել մոտությունը՝ առանց սեփական շահերից հրաժարվելու։
Տարածաշրջանային քաղաքականությունը միայն բարեկամության լեզվով չի կառուցվում։ Այն որոշվում է ճանապարհներով, էներգետիկ ուղիներով, ռազմական ներկայությամբ, ներդրումներով և անվտանգության շահերով։ «Մեկ ազգ, երկու պետություն» բանաձևը շարունակում է գործել, բայց դրա կողքին ավելի տեսանելի է դառնում երկու պետությունների առանձին քաղաքական կամքը։ Թուրքիան և Ադրբեջանը մնում են դաշնակիցներ, սակայն նրանց հարաբերությունը մտնում է մի փուլ, որտեղ հարաբերությունների խորությունը պետք է դիմանա նաև շահերի տարբերությանը։
Բաց մի թողեք
Ինչո՞ւ է շտապում Ալիևը
Այս ձևո՞վ են պահելու թուրք – հայկական սահմանը
Հայաստանի համար ամենասարսափելի սպառնալիքը նոր Ուկրաինա դառնալն է. Մեդվեդև