Այսօր Նժդեհը Հայաստանի համար մնում է հակասական, բայց հզոր կերպար․ ոմանց համար՝ անզիջում ազգային հերոս, մյուսների համար՝ կոշտ գաղափարախոս։
Անկախ մեկնաբանություններից, Գարեգին Նժդեհը մի անուն է, որը չի կարելի շրջանցել, երբ խոսքը գնում է հայ ինքնության, դիմադրության և արժանապատվության մասին։ Նժդեհը հարմար հերոս չէ Բայց նա այն հերոսներից է, ով ստիպում է մտածել՝ ոչ թե ինչպես ապրել հեշտ, այլ՝ ինչպես ապրել արժանապատիվ։
Գեղարվեստական էսսե․
Նա քայլում էր լեռան լռության մեջ այնպես, ինչպես քայլում են միայն նրանք, ովքեր վաղուց հրաժարվել են անձնականից։ Քարերը ճանաչում էին նրա ոտնաձայնը, քամին՝ նրա շնչառությունը։ Զանգեզուրի լեռները նրա համար բնություն չէին․ դրանք խոստում էին։
Նժդեհը չէր խոսում հաղթանակի մասին՝ որպես պարգևի։ Նա խոսում էր պարտքի մասին՝ որպես ճակատագրի։ Նրա աչքերում հայրենիքը քարտեզ չէր, այլ խիղճ։ Եվ այդ խիղճը չէր ներում վախկոտությունը, չէր հանդուրժում կիսատ ճշմարտությունը։
Երբ մյուսները հաշվում էին ուժերը, նա հաշվում էր կամքը։ Երբ ուրիշները սպասում էին հրամանի, նա արդեն ընտրություն էր կատարել։ Զենքը նրա ձեռքում միջոց էր, ոչ նպատակ․ իրական մարտը մարդու ներսում էր՝ սարսափի ու արժանապատվության միջև։
Նժդեհը գիտեր, որ հայրենիքը երբեմն փրկվում է ոչ թե հաղթանակով, այլ մերժմամբ․ մերժել ծնկի գալը, մերժել հեշտ խաղաղությունը, մերժել մոռացությունը։ Եվ այդ մերժման մեջ ծնվում էր լեռնային մի Հանրապետություն՝ առանց պալատների, բայց ողնաշարով։
Նա չպարտվեց ժամանակին, հաղթեց ժամանակի մեջ։ Որովհետև կան մարդիկ, որոնց մահը վերջ չէ, այլ սկիզբ՝ խիստ, անհարմար, բայց արթուն։ Նժդեհը նրանցից էր․ կանգնած էր լեռան վրա ոչ որպես արձան, այլ որպես հարց՝ դու ինչի՞ համար ես ապրում։
ԿԱՄՔԻ ՄԱՆԻՖԵՍՏ
Մենք չենք խնդրում։ Մենք պարտավորվում ենք։ Ազգը գաղափար չէ միայն, այլ պատասխանատվություն։ Ով չի կրում այդ պատասխանատվությունը՝ դուրս է մնում պատմությունից։ Հայրենիքը հող չէ։ Հայրենիքը սահման է խղճի մեջ։ Այդ սահմանը խախտողը կորցնում է անունը։ Ազատությունը չի տրվում։ Այն վերականգնվում է կամքի գնով։
Խաղաղությունը արժեք է, երբ չի նվաստացնում։ Նվաստացումը խաղաղություն չէ։ Անհատը արժեք է, երբ ծառայում է ամբողջին։ Ամբողջից վեր կանգնած անհատը դառնում է փլատակ։ Մենք չենք պաշտում արյունը։ Մենք պահանջում ենք կարգապահ հոգին։ Ցեղը մեզ համար հիշողություն չէ, այլ դատողություն մեր վարքի վրա։
Պարտությունը սկսվում է ներսում։ Ով հաշտվում է վախի հետ՝ արդեն պարտված է։ Ճշմարտությունը մենակ է լինում։ Բայց մենակ ճշմարտությունն է մնում կանգուն։ Մենք չենք ձգտում հարմարության։ Մենք ընտրում ենք արժանապատվությունը։ Այս մանիֆեստը կոչ չէ բոլորին։ Այն չափանիշ է նրանց համար, ովքեր պատրաստ են կրել ազգը՝ ոչ շուրթերով, այլ ողնաշարով։
ՆԵՐՔԻՆ ԵՐԴՈՒՄ
Ես չեմ խնդրի։ Ես կընդունեմ պատասխանատվությունը։ Հայրենիքը ինձ համար հող չէ միայն։
Այն սահման է իմ խղճի մեջ, որից այն կողմ ես ինձ չեմ անցնի։ Ես չեմ փնտրի հեշտ խաղաղություն։
Նվաստացնող լռությունը ես խաղաղություն չեմ կոչի։ Ես կհիշեմ, որ ազատությունը ժառանգություն չէ, այլ պարտք՝ ամեն օր նորից մարվող։
Ես չեմ բարձրացնի ինձ ազգից վեր։ Եթե պիտի մեծանամ, կմեծանամ ծառայությամբ։ Ես չեմ պաշտի արյունը, բայց կպահանջեմ կարգապահ հոգի՝ ինձնից առաջ, ուրիշներից հետո։ Երբ վախը գա, ես նրան անուն կտամ և չեմ հնազանդվի։
Ես կընդունեմ ճշմարտության մենակությունը, եթե դրա գինը ուղիղ մնալն է։ Ես չեմ ընտրի հարմարավետությունը, երբ այն պահանջի խոնարհված մեջք։ Այս երդումը ես չեմ տալիս ամբոխին։ Ես տալիս եմ ինքս ինձ։ Եվ եթե երբևէ դավաճանեմ նրան, պատիժը թող լինի իմ հայացքը հայելու մեջ։
Կաֆկայի մեղքի, Քամյուի ապստամբության և Նարեկացու խղճի գաղափարներին համադրվել, թե՝ հակադրվել․ ԿԱՄՔ, ՄԵՂՔ ԵՎ ԱՊՍՏԱՄԲՈՒԹՅՈՒՆ
Նժդեհը ասում է՝ ես չեմ խնդրի, ես կընդունեմ պատասխանատվությունը։ Կաֆկան պատասխանում է՝ պատասխանատվությունը հաճախ գալիս է առանց մեղքի, բայց մեղքը՝ առանց անունի։ Եվ այդտեղ, հենց այդ ճեղքում, ծնվում է մարդը՝ ոչ արդարացված, ոչ էլ արդարացնող։
Նժդեհի մարդը կանգնում է ուղիղ։ Կաֆկայի մարդը կանգնած է դատի առաջ, բայց չգիտի՝ ինչի համար։ Նարեկացին ծնկի է գալիս, բայց ոչ վախից, այլ որովհետև գիտի՝ մեղքը ներսում է,
ոչ միայն պատմության մեջ։ Քամյուն այստեղ կասի․ եթե աշխարհը անարդար է, ապա մարդը պարտավոր է ապստամբել, ոչ թե հույսով, այլ արժանապատվությամբ։
Նժդեհի ապստամբությունը արտաքին է՝ հողի, ազգի, սահմանների համար։ Քամյուինը ներքին է՝
անիմաստ աշխարհի դեմ։ Բայց երկուսն էլ համաձայն են մեկ բանում․ ապրել կարելի է միայն չհաշտվելով։ Կաֆկան զգուշացնում է․ համակարգը միշտ կգտնի ձև մարդուն մեղավոր դարձնելու։ Նժդեհը պատասխանում է․ թող մեղավորը ես լինեմ, եթե դրանով ազգը կանգուն կմնա։ Նարեկացին ավելացնում է․ բայց մի մոռացիր՝ մեղքը խոստովանելը դեռ փրկություն չէ, եթե սիրտը չփոխվեց։
Այսպես է ծնվում ամբողջ մարդը․ Նժդեհից՝ ողնաշար, Քամյուից՝ մերժում, Կաֆկայից՝ զգոնություն, Նարեկացուց՝ խոնարհ խիղճ։ Նա չի խնդրում արդարացում աշխարհից։ Նա չի հավատում վերջնական հաղթանակին։ Նա գիտի՝ պարտությունը հնարավոր է ամեն օր, բայց նաև գիտի՝ ապրել կարելի է այնպես, որ պարտությունը չդառնա ստորացում։ Եվ եթե հարցնեն՝ ինչի՞ համար ես ապրում, նա չի պատասխանի՝ կարգախոսով։ Նա պարզապես ծնկի չի գա այնտեղ, որտեղ կարող էր կանգնել։
Դա է Նժդեհի կամքը, Քամյուի ապստամբությունը, Կաֆկայի լռությունը և Նարեկացու աղոթքը՝
մի մարդու մեջ։
ՆԵՐՔԻՆ ԴԱՏ
Դատը վաղուց է սկսվել։ Ոչ մի դահլիճ չկա, ոչ մի դատավոր։ Կա միայն ձայն, որ ամեն գիշեր հարցնում է՝ իսկ եթե սխալվե՞լ ես։ Ես չեմ հիշում, թե երբ դարձա մեղադրյալ։ Հավանաբար այն օրը,
երբ որոշեցի կանգնել, երբ մյուսները նստեցին։ Այստեղ դա արդեն մեղք է։ Մեղադրանքը հստակ չէ։ Ասում են՝ կոշտ ես։ Ասում են՝ չես լսել ժամանակին։ Ասում են՝ քո ճշմարտությունը չափազանց ծանր է մարդկանց համար։ Բայց ոչ ոք չի ասում՝ ինչ պետք է անեի դրա փոխարեն։ Ես փնտրում եմ օրենքը, որին խախտել եմ։ Չեմ գտնում։ Կա միայն ակնկալիք, որ պիտի հարմար լինեի։ Ես չեղա։
Ամեն օր հարցաքննություն է։ Հարցերը չեն կրկնվում, բայց մեղքը նույնն է՝ չես զիջել։ Եվ ես չեմ կարող բացատրել, որ զիջելու տեղ չկար։ Այստեղ բացատրությունները չեն ընդունվում։ Երբեմն մտածում եմ՝ գուցե պիտի ծնկի գայի, ոչ թե աղոթքի, այլ խաղաղության համար։ Բայց ծնկի գալը
ինձ համար միշտ նույն բանն է եղել՝ ինքնաբացարկ։ Դուռ կա։ Ասում են՝ ազատության դուռն է։ Բայց այն բացվում է միայն նրանց համար, ովքեր ընդունում են իրենց մեղքը՝ առանց հասկանալու։
Ես չեմ կարող։
Ես պատրաստ եմ կրել պատիժը, եթե այն անուն ունի։ Բայց այս դատը անանուն է։ Եվ հենց դա է նրա ուժը։ Գիշերները լսում եմ լեռների լռությունը։ Նրանք չեն արդարացնում ինձ, բայց նաև չեն մեղադրում։ Լեռները վկաներ չեն։ Նրանք չափանիշ են։ Եթե վաղը վճիռ լինի, ես չեմ խնդրի մեղմություն։ Միայն մի բան կուզեմ իմանալ՝ արդյո՞ք իմ կանգնած մնալը համարվում է հանցագործություն։ Եթե այո՝ ես մեղավոր եմ։ Բայց ես չէի կարող այլ կերպ ապրել։
Վճիռը չհայտարարվեց, բայց դուռը փակվեց, և հենց այդ պահին ես հասկացա, որ մեղքս ոչ թե արածս էր, այլ այն, որ երբեք չսովորեցի ապրել ծնկած։
ԽՈՐ ՆԵՐՔԻՆ ՄԱՏՅԱՆ
Գիշեր․ Լռություն․ միայն շնչառությունս է լսվում։ Նժդեհը ասում է՝ պատասխանատվությունը կրիր, Կաֆկան՝ հիշիր, դատը միշտ սկսվում է առանց պատճառի, Նարեկացին՝ աղոթիր և ճանաչիր մեղքիդ խորքը։ Ես նստած եմ մահճակալիս եզրին և փորձում եմ հասկանալ՝ արդյո՞ք իմ կանգնած մնալը մեծություն է, թե միայն ծանրություն։
Առավոտ․ Լույսը ներխուժում է պատուհանից, բայց չի լուսավորում իմ ներսը։ Նժդեհը բարձրացնում է ողնաշարը, ես հետևում եմ, փորձելով չկորցնել իմ բարոյական կշռադատումը։
Կաֆկան հարցնում է՝ ինչու ես դեռ շարունակում ապրել, երբ աշխարհը քեզ դատում է, Նարեկացին պատասխանում է աղոթքով, որ հոգին հուսահատ չդառնա։
Երկար կեսօր․ Ես քայլում եմ սենյակում։ Նժդեհը շշնջում է՝ ոչ մի քայլ ետ, ոչ մի հնազանդություն,
Կաֆկան ցույց է տալիս պատի ստվերը, որ ոչ մի գաղտնիք չի պահում։ Նարեկացին հիշեցնում է, որ ճշմարտությունը պարզվում է միայն խոնարհության մեջ։
Բացառիկ կեսօր․ Ես կանգնած եմ հայացքս պատուհանից դուրս հառած, աշխարհը կարծես ծիծաղում է ինձ վրա՝ առանց անունների, առանց դեմքերի։ Նժդեհը կրկնում է՝ ծնկի չգաս, Կաֆկան՝ ոչ ոք չի փրկելու քեզ, Նարեկացին՝ այդ ծանրությունն աղոթքով պիտի թուլացնես, ոչ թե տանես միայն դու։
Երեկո․ Մեռած լույսը շարունակում է սենյակի անկյուններում։ Նժդեհը բարբառում է՝ դու պարտավոր ես կանգնել, Կաֆկան շշնջում է՝ դու միշտ մեղավոր ես, նույնիսկ երբ ճիշտ ես, Նարեկացին աղոթում է՝ հավատով, որ հոգիդ կարող է խաղաղվել՝ առանց դատաստանի ավարտի։
Գիշեր կրկին․ Դատը չի ավարտվում, միայն մոռացությունը հյուսվում է շուրջս։ Ես հասկանում եմ, որ այս օրն ավարտվում է միայն մեկ բանով․ ոչ թե ես հաղթեցի կամ պարտվեցի, այլ այն, որ դեռ կարող եմ կանգնել, ոչ ծնկած, ոչ կոտրած, նույնիսկ երբ ամբողջ աշխարհը դատում է՝ լռության միջոցով։
Հիմնական տարածք․ Քո ներսի տարածքը բաժանված է մի քանի սենյակների՝ խորհրդանշելու հոգեկան, բարոյական ու հոգևոր ոլորտները։ Քարտեզն ունի թափանցիկ պատեր, որպեսզի տեսնես, ինչպես անձնական «սենյակները» միանում են։
Սենյակներ և կերպարներ․ Կամքի սենյակ – Նժդեհի տարածքը․ Լրացված է բարձր, կոշտ պատերով, քարե հատակով։ Կենտրոնում՝ ուղիղ ողնաշար, որպես նրա խորհրդանիշ։ Այս սենյակում նշված են ներքին մարտերի կետերը՝ ազգային պարտք, պատասխանատվություն, անձնական զոհաբերություն։ Ինտերակտիվ նմուշ՝ սեղմելով որևէ կետ, բացվում է նրա մտքերից կարճ բառեր, օրինակ՝ «պարտք», «ծնկի չգալ», «ազատություն»։
Մեղքի սենյակ․ Փոքր, խեղճ լույսով, մշուշոտ օդով։ Պատերը փակ չեն, բայց անհասկանալի՝ կարծես խառնված փաստաթղթեր լինեն։ Ինտերակտիվ նմուշ՝ սեղմելով պատի ստվերներին, լսում ես ներքին հարցեր․ «Ո՞րն է իմ մեղքը», «Ինչու եմ դեռ այստեղ»։
Խոնարհության և աղոթքի սենյակ․ Մռայլ լուսավորություն, գահակալված մոմերով, աղոթքի մեղեդիներ լսելի են։ Ինտերակտիվ նմուշ՝ սեղմելով մոմերը, պատվում են աղոթքների հատվածներ, որոնք հանգստացնում են Նժդեհի կամ Կաֆկայի սենյակների լարվածությունը։
Սիմոն Սարգսյան
Հ․Գ․ Ի դեպ, այսօր Գարեգին Նժդեհի ծննդյան օրն է ․․․
Գարեգին Նժդեհի կերպարը հայ պատմական հիշողության մեջ ոչ միայն հզոր է, այլև վիճելի։
Այդ վեճերը պատահական չեն․ դրանք ծնվում են հենց նրա կերպարի կտրուկությունից, անզիջում մտածողությունից և պատմական բարդ ժամանակներից։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հարցը
Ամենաշատ քննարկվող թեման Նժդեհի անունի կապն է Գերմանիայի հետ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին։
Նրա քննադատները պնդում են, որ Նժդեհը համագործակցել է նացիստական Գերմանիայի հետ։ Սակայն Նժդեհի պաշտպանները շեշտում են մի կարևոր հանգամանք․ Նժդեհը չի կիսել նացիստական գաղափարախոսությունը, այլ գործել է բացառապես հայկական շահի տրամաբանությամբ՝ փորձելով կանխել թուրքական վտանգը և պաշտպանել հայ ռազմագերիներին։ Նրա գործողությունները պայմանավորված էին ոչ թե գաղափարական համակրանքով, այլ հուսահատ աշխարհաքաղաքական հաշվարկով։
Այստեղ վեճը ոչ այնքան փաստերի, որքան բարոյական գնահատականի շուրջ է․
արդյո՞ք թույլատրելի է նման քայլը, երբ վտանգված է ազգի գոյությունը։
Ցեղակրոնության գաղափարախոսությունը
Նժդեհի մշակած ցեղակրոնության գաղափարը ևս հակասական է ընկալվում։ Քննադատները այն համարում են փակ, կոշտ, երբեմն՝ վտանգավոր ազգայնականություն։ Մինչդեռ Նժդեհի գրածները ցույց են տալիս, որ նրա համար ցեղակրոնությունը կենսաբանական կամ ռասայական տեսություն չէր, այլ՝ բարոյական ինքնակարգապահություն, ազգային պատասխանատվություն, հոգևոր ինքնապաշտպանություն։
Այսօր վեճը հիմնականում այն մասին է, թե արդյոք այդ գաղափարները համադրելի են ժամանակակից ժողովրդավարական արժեքների հետ, թե պահանջում են վերաիմաստավորում։
Անզիջում կերպարը
Նժդեհը դժվար կերպար է նաև այն պատճառով, որ նա չէր ընդունում կիսատ լուծումներ։ Նրա մտածողության մեջ քիչ տեղ կար փոխզիջման, իսկ շատ՝ զոհաբերության համար։ Ոմանք դա տեսնում են որպես հերոսություն, ուրիշները՝ որպես քաղաքական վտանգավոր մաքսիմալիզմ։
Սակայն պատմությունը ցույց է տալիս, որ Նժդեհը գործել է այն ժամանակներում, երբ կիսատ որոշումները հաճախ վերջանում էին ազգային կործանմամբ։
Խորհրդային ժառանգությունն ու հետխորհրդային վեճերը
Խորհրդային տարիներին Նժդեհը ներկայացվել է որպես «ազգայնական» և «ժողովրդի թշնամի»։ Այդ պատկերն իր հետքը թողել է նաև հետխորհրդային հասարակական քննարկումների վրա։
Այսօր էլ նրա անունը հաճախ շահարկվում է քաղաքական դաշտում՝ երբեմն վերածվելով խորհրդանիշի, երբեմն՝ վախի առարկայի։
Եզրակացություն
Գարեգին Նժդեհը այն կերպարներից է, որոնց չի կարելի չափել մեկ չափանիշով։ Նա չի տեղավորվում հարմար ձևակերպումների մեջ։ Նրա կերպարի շուրջ վեճերը, ըստ էության, վեճեր են՝ հայ ժողովրդի անցյալի ընտրությունների, ներկայիս արժեքների և ապագայի պատասխանատվության շուրջ։ Նժդեհը հարմար հերոս չէ Բայց նա այն հերոսներից է, ով ստիպում է մտածել՝ ոչ թե ինչպես ապրել հեշտ, այլ՝ ինչպես ապրել արժանապատիվ։
Ահա Գարեգին Նժդեհի մտքերից ընտրանի՝ ներկայացված խտացված, բայց հավատարիմ նրա ոգուն։
Որոշ ձևակերպումներ բառացի են, որոշները՝ գրականորեն վերարտադրված․
Ազգ և հայրենիք
«Ազգը ապրում է այնքան, որքան ապրում է նրա կամքը»։
«Հայրենիքը հող չէ միայն․ հայրենիքը նախ և առաջ պատասխանատվություն է»։
«Ով հայրենիքը սիրում է խոսքով, բայց չի պաշտպանում գործով, նա սիրահար չէ, այլ դիտորդ»։
Կամք և արժանապատվություն
«Արժանապատվությունը չի տրվում․ այն պահվում է»։
«Ազատությունը խնդրանքով չեն ստանում, այն վերցնում են ներքին ուժով»։
«Պարտությունը միշտ սկսվում է հոգուց, հետո միայն՝ ռազմադաշտից»։
Անհատ և ազգ
«Անհատը արժեք է այնքանով, որքանով նա ծառայում է ազգային ամբողջությանը»։
«Ազգի թուլությունը սկսվում է այն պահից, երբ անհատը իրեն բարձր է դասում ազգից»։
«Մեծ ժողովուրդները մեծանում են զոհաբերությամբ, ոչ հարմարավետությամբ»։
Ցեղակրոն մտածողություն
«Ցեղակրոնությունը արյան պաշտամունք չէ, այլ հոգու կարգապահություն»։
«Ցեղը կենսաբանական փաստ չէ միայն, այլ բարոյական պարտավորություն»։
«Ազգը պահպանվում է ոչ թվով, այլ որակով»։
Պայքար և ճշմարտություն
«Խաղաղությունը արժեք է միայն այն ժամանակ, երբ այն չի նվաստացնում»։
«Կան պահեր, երբ լռությունը դառնում է հանցագործություն»։
«Ճշմարտությունը հաճախ մենակ է, բայց երբեք անզոր»։
Ժամանակ և պատմություն
«Ժամանակը չի դատում հերոսին․ ժամանակը բացահայտում է վախկոտին»։
«Պատմությունը չի հիշում նրանց, ովքեր հարմարվել են, այլ նրանց, ովքեր դիմադրել են»։
«Ազգի ապագան կառուցվում է ոչ թե հույսերով, այլ կամքով»։
ՄԻՏՔ․am
Բաց մի թողեք
Ես կասեմ՝ Խորխե․ Լռությունն սկսեց խոսել նրա մեջ. Պատմվածք
Պատմվածք. Մեղեդի Յոզեֆինայի համար․ Անտոնին Դվորժակ և Յոզեֆինա Չերմակովա
Երեք ձայն Կաֆկայի շուրջ․ Կրքի սահմանն՝ այն տեղը․ Պատմվածք` փաստա-գեղարվեստական