Այսօր մեր ժողովրդի մեծագույն զավակներից` Գարեգին Նժդեհի ծննդյան օրն է:
Մեծ պետական գործիչ, հրամանատար, ում կյանքն ու գործունեությունը մեծ հետք է թողել հայ ժողովրդի ազգային-ազատագրական պայքարում: Այս մասին գրառում է կատարել ԱԺ ընդդիմադիր պատգամավոր Տիգրան Աբրահամյանը։
«Իմ համար Նժդեհն առաջին հերթին պայքարի խորհրդանիշ է, ով ամենաբարդ, ամենադաժան ու ողբերգական իրավիճակներում չէր դադարում պայքարել, լուծումներ գտնել և մեր ժողովրդի կյանքում բեկումնային հաջողություններ գրանցել:
Այսօր էլ մեր երկիրը, ժողովուրդն իր ծանրագույն փուլերից մեկում է, ինչը չի նշանակում, որ պետք է հանձնվել, չպայքարել, հիասթափվել և հետ կանգնել մեր արժանապատվությունն ու հողը պաշտպանելու մեծագույն առաքելությունից:
Փառք մեր բոլոր հերոսներին,
Փառք բոլոր ժամանակներում մեր ժողովրդի պաշտպանության համար մարտնչածներին,
Հավերժ փառք մեր բոլոր նահատակներին»:
Ճամբարակում ապրող Հայկ Ավագյանը պնդում է, որ պետական ու քաղաքական գործիչ Գարեգին Նժդեհն իր պապի հորեղբայրն է եւ ծնվել է ոչ թե Նախիջեւան գավառի Կզնուտ գյուղում, ինչպես ընդունված է կարծել, այլ Ճամբարակում:
Նա նաեւ հավաստիացնում է, որ Գարեգին Տեր-Հարությունյան անուն-ազգանունով հայտնի գործիչն իրականում Օհան Գրիգորյանն է: Մեր զրույցում Հայկ Ավագյանը պատմում էր, որ արդեն տարիներ շարունակ փորձում է ապացույցներ գտնել` գերդաստանի տարբեր անդամներից լսած բանավոր պատմությունները հիմնավորելու համար, որոնք սկզբում միայն շշուկով էին, իսկ անկախությունից հետո` ավելի համարձակ, բայց շարունակ փակ դռների է բախվում, որովհետեւ ոչ ոք ոչինչ փոխել չի ցանկանում: Ավագյանը հավաստիացնում է, որ Նժդեհն իր ծագման մասին տվյալները թաքցրել է` հարազատներին հետապնդումներից պաշտպանելու համար:
«Որ Հայաստանը անկախացավ, Ավագյան Արփենիկ ունենք, իմ հոր հորաքույրն է, ասաց` Հայկ ջան, Գարեգին Նժդեհը մեր բարեկամն է: Հարցրի` ով է Նժդեհը, ասաց` Անդրանիկի պես կռվող մարդ է եղել: Ես չգիտեի դա: Այդ ժամանակ իմացա, որ Նժդեհը սպարապետ է եղել: Իմ եղբոր կինը պիտի ծննդաբերեր, Արփենիկն ասաց` անունը կդնեք Գարեգին, որ Գարեգին Նժդեհին հիշեք: Եղբայրս համաձայնեց»,- պատմեց մասնագիտությամբ վարսավիր Հայկ Ավագյանը, որն էլ Նժդեհի ազգակցականը լինելու մասին բազմաթիվ այլ պատմություններ լսելուց հետո որոշել է բացահայտել ճշմարտությունը: Իհարկե, իրենց ազգանունները տարբեր են, բայց սրա պատճառաբանությունն այն է, որ Գրիգորյանների գերդաստանի մի մասը ապուպապերից մեկի անունով սկսել է Ավագյան ազգանունը կրել: «Գնացի Երեւան, Հայաստանի ազգային արխիվ` Վիրաբյանի մոտ, ասացի` Գարեգին Նժդեհը Ճամբարակից է` Օհան Գրիգորյան Սարգսի: Ասաց` Հայկ ջան, համաձայն եմ, բայց տարեց մարդիկ մնո՞ւմ են: Ասացի չէ` ես եմ մնացել (էն ժամանակ արդեն Ավագյան Արփենիկը մահացել էր): Ասաց` փաստեր ունե՞ս, ասի` Գարեգին Նժդեհի գերդաստանի տոհմածառն է, ինքն ունի չորս եղբայր եւ երկու քույր: Ասաց՝ Հայկ ջան, չի լինի: Տարեց մարդիկ եթե լինեին, մենք կաշխատեինք: Պատմությունը ոնց կա, թող այդպես էլ մնա: Եկա «Մայր Հայաստան» ռազմական թանգարան: Տնօրեն Ավագ Հարությունյանին դիմեցի, ասացի` Գարեգին Նժդեհն ինքն է անուն-ազգանունը փոխել: Նա ասաց` չեմ հավատում քեզ: Նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանին նամակ գրեցի: Պատասխան չստացա: Ազգային անվտանգության ծառայությունից կանչեցին մի օր: Նժդեհի գործերը բերեցին դիմացս դրեցին: Ասում է` քեզ ինչ է հետաքրքիր: Ասում եմ` հետաքրքիր է ինձ իր ծննդավայրը եւ իր եղբայրներն ու քույրերը ովքեր են: Ասաց` մենք մեջը չենք կարող բացել, ցույց տալ: Իսկ գործերի երեսին գրած է` Գարեգին Տեր-Հարությունյան Եղիշի` ծնված 1886 թվականին` Նախիջեւանի Կզնուտ գյուղում: Ուղարկեցին պատմաբան Ռաֆայել Համբարձումյանի մոտ: Ասում է` ինչն է փոխվելու, ինչո՞ւ ես ծախս անում, փորձում ապացուցել, որ Նժդեհը Ճամբարակից է: Մենք գիրք ենք գրել, մենք կինո ենք նկարահանել, արձաններ ենք սարքել, մենք փողոցները Նժդեհի անունով ենք կոչել: Ասում եմ` ոչ, գերդաստանի տոհմածառում պետք է նշվի իր տղայի անունը` Վրեժ Սուքիաս»,- պատմեց Հայկ Ավագյանը:
Պատմաբան Ռաֆայել Համբարձումյանը, որը Նժդեհի կյանքին ու գործունեությանը նվիրված մի քանի գրքեր է հեղինակել, մեր զրույցում եւս պնդեց, որ սպարապետի կենսագրությունը խմբագրելու փորձերն ապարդյուն են, իսկ Հայկ Ավագյանի հետ հանդիպման մասին ասաց, որ չի հիշում: «Դա այնքան անհեթեթություն է, որ դրա մասին խոսել ուղղակի չի կարելի: Որեւէ հիմք չկա: Այդ մարդը ի՞նչ է գրում, որտե՞ղ է գրել, մենք տեղյակ չենք: Սա լուրջ, գիտական խնդիր է»,- նկատեց պատմաբանը: Հետաքրքրվեցինք, թե իր գրքերը գրելիս հիմնվել է արխիվային փաստաթղթերի՞ վրա: «Անպայման, այ սիրելիս, հենց այնպես հո չի կարելի»,- պատասխանեց նա: Ավելի հստակեցնելով հարցը` փորձեցինք պարզել` կա՞ն փաստաթղթեր` կապված Նժդեհի ծննդյան, նրա պատանեկության հետ, որովհետեւ Հայկ Ավագյանը պնդում է, թե նա Ճամբարակից հեռացել է 17 տարեկանում ու նաեւ կարծիք կա, որ մասնագետները հաճախ օգտվել են Նժդեհի ինքնակենսագրական տվյալներից:
«Մի խոսքով, եթե դուք հետաքրքրվում եք դրանով, ես ձեզ կարող եմ իմ վերջին գիրքը նվիրել, ուրիշ որեւէ բան չեմ կարող ասել: Ես ձեզ խորհուրդ եմ տալիս ընդհանրապես այդպիսի բաներին տեղ չտալ, որովհետեւ դա անհեթեթություն է, իրոք: Ե՛վ Նժդեհի եղբայրը, ե՛ւ քույրը, ե՛ւ քեռին, բոլորը այնտեղից են, բոլորի հետ խոսել եմ, հարյուր հատ գիրք եմ տպել ժամանակին, Նժդեհին դատի են տվել 1912թ., դատական արձանագրությունների մեջ է ամբողջը գրած, թե ինքը որտեղ է ծնվել, ինչ է արել: Երբ բոլշեւիկները դատեցին, նորից գրեցին, որ նա ծնվել է այսինչ տեղը: Դա այնպիսի մի խնդիր է, որ հնարավոր չէ երկրորդ կարծիք լինի»,- հայտարարեց Ռաֆայել Համբարձումյանը: Այսինքն` իր իմացած փաստերն այնքան հիմնավոր են թվում, որ նույնիսկ չի՞ մտածել խորամուխ լինել, թե մարդիկ ինչ են ասում, ինչու են ասում: «Այ սիրելիս, ես գիտնական մարդ եմ, եթե ոչ մի փաստ չկա, ինչ-որ մեկը իր գլխից բստրում, ասում է, ես դրա մասին ի՞նչ մտածեմ: Ուրիշ բան, մի հոդված տպագրած լիներ, որպես հիմք նստեինք, ասեինք` այս մարդը այսպիսի բան է ասում, ինչո՞ւ է ասում»,- արձագանքեց պատմաբանը:
Հավելենք, որ Նժդեհի կենսագրության հետ կապված հեղափոխական պնդումներ անողները նկատում են, որ 21-րդ դարում ենք ապրում, ու կարելի է ԴՆԹ հետազոտության միջոցով պարզել Ճամբարակի Ավագյանների ու Գրիգորյանների հետ նրա արյունակցական կապը: Իսկ առայժմ Հայկ Ավագյանն իր ու Նժդեհի լուսանկարներն է կողք կողքի դնում` ցույց տալու արտաքին նմանությունները:
Նկարում՝ ձախից՝ Գարեգին Նժդեհը, աջից՝ Հայկ Ավագյանը
Բաց մի թողեք
«Աղոթքի նախաճա՞շ», թե՞ Հայաստանի հոգևոր անվտանգության ոչնչացման խրախճանք. Զուրաբյան
Չի կարելի թույլ տալ, որ «Շաքին» փոխարինվի տարաբնույթ «Աղոթքների նախաճաշերով»
Շաքի գյուղում տեղի ունեցածի իրական վտանգները