Հուլիսի 3-ն է։ Օր, երբ աշխարհը մի պահ պիտի լռի, որովհետև այդ օրը ծնվել է մի մարդ, ով կարողացավ բառերով նկարագրել այն, ինչի մասին լռում էր մարդկությունը։ Նա մեզ սովորեցրեց, որ երբեմն ամենասարսափելի բանտը պատեր չունի, ամենախուլ դատավորը դեմք չունի, իսկ ամենաերկար ճանապարհը սկսվում է սեփական հոգու միջանցքներից։
Ֆրանց Կաֆկան աշխարհ եկավ ոչ թե պատմություններ գրելու, այլ մարդուն իր իսկ հայելու առաջ կանգնեցնելու համար։ Այդ հայելին երբեք ուղիղ չէր արտացոլում։ Այն ծռմռված էր, ինչպես հիշողությունը, ինչպես մեղքի զգացումը, ինչպես անանուն վախը, որն արթնանում է գիշերվա երեքին և չի բացատրում իր ներկայությունը։
Կաֆկայի աշխարհում նույնիսկ սերը երբեմն հիշեցնում է դատավարություն։ Սիրահարված մարդը մեղադրվում է այն բանի համար, որ սիրում է, և երբ փորձում է արդարանալ, բառերը դառնում են իր դեմ ցուցմունք։ Սիրելիի դուռը միշտ կիսաբաց է, բայց ներս մտնելու թույլտվությունը կարծես պետք է ստանաս մի գրասենյակից, որի հասցեն ոչ ոք չգիտի։
Եվ որքան տարօրինակ է. այդ մռայլ աշխարհում ամենալուսավոր բանը հենց սերն է։ Ոչ այն սերը, որը հաղթում է ամեն ինչ, այլ այն, որը համառում է նույնիսկ այն ժամանակ, երբ վաղուց հասկացել է, որ պարտվելու է։ Կաֆկան սիրում էր այդպես՝ ամբողջովին, անհույս, նամակների անվերջանալի ճանապարհով, բառերի մեջ կառուցելով այն տունը, որտեղ իրական կյանքում երբեք չկարողացավ ապրել։
Նրա սիրային նամակները հաճախ ավելի համարձակ էին, քան իր քայլերը։ Նա վախենում էր երջանկությունից այնքան, որքան ուրիշները վախենում են դժբախտությունից։ Թվում էր՝ հենց որ երջանկությունը մոտենում էր, նա մեկ քայլ հետ էր գնում, որովհետև գիտեր. ամենագեղեցիկ երազներն ամենափխրուն ապակուց են պատրաստված։
Աբսուրդը, որի մասին խոսում ենք Կաֆկայի անունը հիշելիս, երբեք պարզապես գրական հնարք չէր։ Այն իրականության ամենաճշգրիտ դիմանկարն էր։ Մի աշխարհ, որտեղ մարդիկ ամբողջ կյանքում հերթ են կանգնում մի դռան առաջ, որը, պարզվում է, նախատեսված էր միայն իրենց համար։ Մի աշխարհ, որտեղ նամակներն ավելի շուտ են հասնում, քան մարդիկ, իսկ պատասխանները գալիս են այն ժամանակ, երբ հարցերն արդեն մոռացվել են։
Երբեմն թվում է, թե մենք բոլորս ապրում ենք Կաֆկայի չգրված վեպերից մեկում։ Ամեն առավոտ արթնանում ենք ոչ թե միջատի վերածված, այլ անծանոթի։ Մեզնից յուրաքանչյուրը փորձում է ապացուցել իր գոյությունը այնպիսի մարդկանց, որոնք նույնիսկ չեն հետաքրքրվում ճշմարտությամբ։ Մենք հավաքում ենք փաստաթղթեր, ստորագրություններ, հավաստագրեր, բայց ամենակարևոր ապացույցը՝ որ իսկապես ապրել ենք, այդպես էլ մնում է մեկ ուրիշի սրտում։
Կաֆկան մի անգամ գրել էր, որ գիրքը պետք է լինի կացին՝ մեր ներսում սառած ծովը կոտրելու համար։ Նրա յուրաքանչյուր ստեղծագործություն հենց այդ կացինն է։ Այն ցավեցնում է, որովհետև ճշմարտությունը երբեք փափուկ ձեռնոցներ չի կրում։ Այն կոտրում է մեր ներսի սառույցը, որպեսզի հիշեցնի՝ նույնիսկ ամենամռայլ լռության տակ դեռ ջուր կա, իսկ ջուրը նշանակում է կյանք։
Այսօր, նրա ծննդյան օրը, գուցե արժե ոչ թե պարզապես հիշել Կաֆկային, այլ մի պահ նայել շուրջբոլորը։ Տեսնել, թե որքան հաճախ ենք մենք սպասում դատավճիռների, որոնք երբեք չեն հնչելու, վազում նպատակների հետևից, որոնց անունը նույնիսկ չգիտենք, և որքան հաճախ ենք ամենամեծ սերը կորցնում՝ միայն այն պատճառով, որ վախենում ենք թակել այն դուռը, որը գուցե վաղուց բաց է։
Եվ եթե այսօր, երեկոյան, քեզ հանկարծ թվա, թե փողոցում անցնող բոլոր մարդիկ ինչ-որ գաղտնիք գիտեն, բացի քեզնից, մի վախեցիր։ Հնարավոր է՝ հենց այդ պահին Կաֆկան ժպտում է իր անտեսանելի անկյունից։ Որովհետև կյանքը երբեմն այնքան անհավանական է, որ միայն աբսուրդն է կարողանում այն ճշմարտացի նկարագրել։
Գուցե ամենամեծ աբսուրդն այն չէ, որ մարդը մի օր արթնանում է ուրիշ արարածի կերպարանքով։ Ամենամեծ աբսուրդն այն է, որ նա ամեն օր արթնանում է նույն դեմքով և այդպես էլ չի ճանաչում իրեն։
Կաֆկան երբեք չէր վստահում այն իրականությանը, որն իրեն չափազանց պարզ էր թվում։ Նա գիտեր՝ այնտեղ, որտեղ ամեն ինչ հասկանալի է, ճշմարտությունն արդեն հեռացել է։ Այդ պատճառով նրա հերոսները մշտապես քայլում են երկար միջանցքներով, որոնց վերջում դուռ կա, իսկ դռան հետևում՝ ևս մեկ միջանցք։ Նրանք հարցնում են, բայց պատասխանը միշտ մի փոքր ուշ է գալիս, այնքան ուշ, որ այլևս չի պատասխանում նույն հարցին։
Մենք հաճախ կարծում ենք, թե կորել ենք աշխարհում։ Կաֆկան կասեր՝ ոչ, աշխարհն է կորել մարդու ներսում։ Քաղաքներն անփոփոխ են, քարտեզները՝ նույնպես, միայն հոգին է ամեն առավոտ արթնանում ուրիշ հասցեում։ Եվ այդ հասցեն փոստատարները չեն գտնում։
Մարդու ամենամեծ մենությունը սկսվում է այն պահին, երբ նա հասկանում է, որ իր մասին կազմված գործն արդեն վաղուց գոյություն ունի, մինչդեռ ինքը երբեք չի տեսել այդ թղթապանակը։ Ինչ-որ տեղ գրվում է մեր կենսագրությունը, ինչ-որ մեկը ստորագրում է մեր փոխարեն, ինչ-որ անտեսանելի գրագիր մեր վախերն անվանում է ճակատագիր, իսկ մեր լռությունը՝ համաձայնություն։
Երբեմն թվում է՝ Աստված Կաֆկայի աշխարհում չի լքել մարդուն։ Նա պարզապես դադարել է պատասխանել նույն լեզվով։ Եվ մարդը, որը սովոր էր հրաշքների, հանկարծ հայտնվում է հրահանգների, կնիքների, համարակալված սենյակների ու անվերջ սպասասրահների մեջ։ Այդտեղ աղոթքը նույնպես հերթ է կանգնում։
Բայց եթե ուշադիր նայես, այդ անողոք լռության մեջ ինչ-որ անհավանական քնքշություն կա։ Կաֆկայի հերոսները չեն դադարում հուսալ նույնիսկ այն ժամանակ, երբ այլևս ոչ մի հիմք չունեն։ Նրանք քայլում են ոչ թե որովհետև ճանապարհը տանում է որևէ տեղ, այլ որովհետև կանգ առնելն ավելի անբացատրելի կլիներ, քան շարունակելը։
Սերը նրա աշխարհում նույնպես չի փրկում։ Սակայն այն միակ բանն է, որի պատճառով արժե չփրկվել։ Սիրող մարդը գիտի, որ կարող է երբեք չհասնել իր սիրելիին, բայց շարունակում է գրել նամակներ, որոնք, հնարավոր է, երբեք չկարդացվեն։ Այդ նամակները հասցեագրված են ոչ միայն մեկ ուրիշին, այլև սեփական գոյությանը. «Ես դեռ այստեղ եմ։ Ես դեռ սպասում եմ։ Ես դեռ հավատում եմ, թե բառերը կարող են հաղթել լռությանը»։
Գուցե հենց այդ պատճառով Կաֆկան այսօր ավելի ժամանակակից է, քան իր ժամանակակիցներից շատերը։ Մենք ապրում ենք թվերի, գաղտնաբառերի, հաստատումների, ծանուցումների աշխարհում։ Ամեն օր ապացուցում ենք, որ մարդ ենք, բայց ավելի ու ավելի քիչ ժամանակ ենք ունենում մարդ լինելու համար։ Մենք անցնում ենք հարյուրավոր դռներով, որոնցից ոչ մեկը տուն չի դառնում։
Եվ հանկարծ հասկանում ես, որ Կաֆկան ապագան չէր կանխագուշակում։ Նա պարզապես այնքան խորն էր նայել մարդուն, որ այնտեղ արդեն տեսել էր մեր ներկան։
Եթե նա այսօր քայլեր մեր փողոցներով, հավանաբար ոչինչ չէր զարմանա։ Նա կտեսներ հազարավոր դեմքեր, որոնք շտապում են մի տեղ, որի անունը չեն տալիս։ Նա կտեսներ մարդկանց, ովքեր ամեն օր խոսում են, բայց ավելի ու ավելի դժվար են լսում միմյանց։ Նա կտեսներ, որ ամենախիտ ամբոխներում էլ մարդը կարող է լինել ավելի միայնակ, քան դատարկ սենյակում։
Եվ գուցե նա նորից ոչինչ չավարտեր։ Որովհետև ավարտը Կաֆկայի համար միշտ կասկածելի էր։ Ավարտ նշանակում է՝ հասկացել ես։ Իսկ մարդը, որ իսկապես հասկանում է կյանքը, ամեն օր ավելի շատ հարցեր ունի, քան երեկ։
Միգուցե հենց այդ պատճառով Կաֆկան չի պատկանում ո՛չ Պրահային, ո՛չ անցյալ դարին, ո՛չ գրադարաններին։ Նա բնակվում է այնտեղ, որտեղ մարդն առաջին անգամ կասկածում է սեփական անվանը, սեփական արդարությանը, սեփական երջանկությանը։ Նա ապրում է այն բարակ ճեղքում, որտեղ լույսն այլևս լույս չէ, բայց խավարը նույնպես դեռ ամբողջությամբ չի հաղթել։
Եվ որքան երկար ես կարդում նրան, այնքան ավելի քիչ ես վստահ լինում, որ ընթերցողն ես։ Հնարավոր է՝ հենց այդ պահին գիրքն է կարդում քեզ։ Դու շրջում ես էջերը, մինչդեռ էջերը հերթով բացում են քո ներսի այն սենյակները, որոնց դռներին երբեք չէիր համարձակվել մոտենալ։
Ահա թե ինչու Կաֆկային հասկանալ չի կարելի։ Նրան կարելի է միայն ապրել։ Եվ երբ կյանքիդ ինչ-որ օրը քեզ անբացատրելիորեն ծանոթ թվա, երբ որևէ աննշան միջանցք հանկարծ անվերջ դառնա, երբ մի սովորական դուռ սկսի ավելի շատ հարցեր տալ, քան ամբողջ աշխարհը, դու կհասկանաս, որ Կաֆկան քեզ ոչ թե պատմություն էր պատմում։ Նա վաղուց նկարագրել էր այն օրը, որը դեռ չէր եկել, բայց արդեն սպասում էր քեզ։
Շնորհավոր ծնունդդ, Ֆրանց Կաֆկա։ Դու չփոխեցիր աշխարհի օրենքները։ Դու պարզապես ցույց տվեցիր, թե որքան տարօրինակ էին դրանք միշտ։ Իսկ դա երբեմն ավելի մեծ հեղափոխություն է, քան բոլոր հեղափոխությունները միասին։
Բաց մի թողեք
Երբ թատրոնը դառնում է ճակատագիր․ Մեծերի անունից դեպի սեփական ճանապարհ՝ Հակոբ Ղազանչյանի ծննդյան օրն է
ՀՀ կառավարության աջակցությամբ մեկնարկում է «Վարչաֆեստ 2026» երիտասարդական երաժշտական փառատոնը
Հոբելյանական երեկո՝ Շոստակովիչի երաժշտության հավերժության ներքո․ Կոմիտաս քառյակի և Հայկ Մելիքյանի մատուցմամբ