Չորս ձեռքից մինչև վեց. մտորումներ «1+1=4» համերգի շուրջ. Լուսանկարներ

Նախագծի վերնագիրը՝ «1+1=4», առաջին հայացքից մաթեմատիկական պարադոքս է, սակայն երաժշտության լեզվով այն միանգամայն տրամաբանական հավասարում է. մեկ դաշնակահարին միանում է երկրորդը, ապա՝ երրորդը, և ծնվում է չորս, ապա վեց ձեռքերի համար նախատեսված այնպիսի հնչյունային աշխարհ, որը մեկ կատարողի հնարավորություններից դուրս է։

Հենց այս գաղափարն էր ընկած Երևանի Գաֆեսճյան արվեստի կենտրոնում կայացած համերգի հիմքում, որտեղ Ջուլիետա Վարդանյանի նախաձեռնությամբ հնչեցին բացառապես հայ կոմպոզիտորների ստեղծագործություններ՝ Սուսաննա Ամիրխանյանի, Արմեն-Լևոն Մանասերյանի և Ջուլիետա Վարդանյանի կատարմամբ։

Այսպիսի ծրագրերը կարևոր են նախևառաջ իրենց գաղափարով։ Հայկական դասական երաժշտությունը հաճախ ներկայացվում է սիմֆոնիկ կամ մենանվագ դաշնամուրային ձևաչափերում, մինչդեռ չորս ձեռքով մեկ դաշնամուրի համար գրված ստեղծագործությունները համերգային կյանքում հազվադեպ են հայտնվում։ Այդ պատճառով երեկոյի արժեքը միայն կատարման մեջ չէր, այլ նաև այն երաժշտական շերտի վերաիմաստավորման, որը երկար ժամանակ մնացել է ստվերում։

Համերգի ամբողջ ընթացքում զգացվում էր, որ կատարողները չեն ձգտում մրցել միմյանց հետ։ Չորս ձեռքի երաժշտության գլխավոր օրենքը ոչ թե վիրտուոզության ցուցադրությունն է, այլ լսելու և լսելի լինելու արվեստը։ Երբ երկու երաժիշտ նստում են նույն դաշնամուրի առաջ, նրանք դադարում են լինել առանձին անհատականություններ և աստիճանաբար վերածվում մեկ ընդհանուր երաժշտական օրգանիզմի։ Այդ փոխհամաձայնությունը երեկոյի ամենահետաքրքիր կողմերից էր։

Սուսաննա Ամիրխանյանի կատարումներում աչքի էր ընկնում կառուցվածքային հստակությունը։ Նրա մոտ երաժշտական նախադասությունները ձևավորվում էին առանց ավելորդ շեշտադրումների՝ պահպանելով դասական հավասարակշռությունը։ Ջուլիետա Վարդանյանը ծրագրին հաղորդում էր ավելի շարժուն, երբեմն նաև արտահայտչական լիցք, հատկապես ռիթմիկ հատվածներում, որտեղ երաժշտությունը ձեռք էր բերում ներքին շարժում։ Իսկ Արմեն-Լևոն Մանասերյանը, կարծես ստանձնել էր նաև ամբողջ ծրագրի դրամատուրգիական միասնությունը պահպանելու դերը՝ ոչ միայն որպես կատարող, այլև որպես երաժշտական մտածողություն ձևավորող անձ։

Ծրագրի ամենամեծ առավելություններից մեկն այն էր, որ այն չէր փորձում հայ կոմպոզիտորներին ներկայացնել որպես ազգային բացառիկություն կամ միայն պատմական արժեք։

Ընդհակառակը, երեկոյի ընթացքում նրանց երաժշտությունը հնչում էր որպես կենդանի մշակույթ, որն այսօր էլ կարող է հաղորդակցվել ժամանակակից ունկնդրի հետ։ Այդ մոտեցումը հատկապես կարևոր է, քանի որ դասական երաժշտության համերգները հաճախ սահմանափակվում են արդեն բազմիցս կատարված եվրոպական կանոնական ծրագրերով, մինչդեռ ազգային հեղինակների ստեղծագործությունները երկրորդ պլան են մղվում։

Միևնույն ժամանակ, ծրագրի կառուցվածքը երբեմն չափազանց հավասարաչափ էր ընթանում։ Քանի որ ամբողջ երեկոն հիմնված էր նույն գործիքային կազմի վրա, որոշ հատվածներում ցանկություն էր առաջանում ավելի ընդգծված դրամատուրգիական հակադրությունների, ավելի համարձակ դինամիկ կամ ոճական անցումների։

Այդպիսի հակադրությունները կարող էին ծրագրին հաղորդել լրացուցիչ ներքին լարում և առավել արտահայտիչ գագաթնակետեր։ Սակայն սա ավելի շուտ ծրագրավորման հարց է, քան կատարողական։

Համերգային ծրագրի ամենահետաքրքիր առանձնահատկություններից մեկն այն էր, որ այն կառուցված էր ոչ թե ժամանակագրական կամ ժանրային սկզբունքով, այլ երաժշտական մտածողությունների երկխոսությամբ։ Միևնույն դաշնամուրի շուրջ հերթով միավորվում էին Ջուլիետա Վարդանյանը և Սուսաննա Ամիրխանյանը, ապա՝ Ջուլիետա Վարդանյանն ու Արմեն-Լևոն Մանասերյանը՝ բացահայտելով, թե որքան բազմազան կարող է լինել հայկական դաշնամուրային արվեստը, երբ այն ներկայացվում է չորս ձեռքի համար նախատեսված ձևաչափով։

Ծրագրի սկիզբը՝ Ստեփան Նաղդյանի պիեսներով, ստեղծում էր մտերմիկ և խոհուն մթնոլորտ։ Ստեփան Նաղդյանի երաժշտությունը երբեք չի ձգտում արտաքին փայլի. այն կառուցվում է ներքին հավասարակշռության, մեղեդային ճկունության և նուրբ հարմոնիական շարժման վրա։ Չորս ձեռքի կատարման շնորհիվ այդ պիեսներում բացվում էին նոր շերտեր. եթե մենակատարման ժամանակ լսողը հաճախ հետևում է միայն մեղեդուն, ապա այստեղ ավելի ակնառու էին դառնում ներքին ձայների երկխոսությունները, ռիթմական շնչառությունն ու հյուսվածքի բազմաձայնությունը։

Միխայիլ Կոկժաևի «Պոլիֆոնիկ վալսը» ծրագրում առանձնանում էր իր գաղափարական կառուցվածքով։ Վալսը սովորաբար ասոցացվում է պտույտի, թեթևության և պարային շարժման հետ, մինչդեռ Կոկժաևը ժանրը վերածում է բազմաձայն մտածողության յուրօրինակ լաբորատորիայի։ Այստեղ յուրաքանչյուր ձայն ունի իր անկախ ընթացքը, սակայն բոլորն ի վերջո միավորվում են մեկ երաժշտական ամբողջության մեջ։ Այդ ստեղծագործությունն ասես հիշեցնում էր, որ պոլիֆոնիան ոչ միայն տեխնիկական հնարք է, այլև մտածողության ձև, որտեղ տարբեր ձայներ չեն հակասում միմյանց, այլ լրացնում են մեկը մյուսին։

Նաիրա Խաչատրյանի և Անի Եղիազարյանի՝ Կոմիտասի թեմաներով ստեղծված դաշնամուրային պատկերները ծրագրի ամենաքնարական էջերից էին։ Դրանք պարզապես մշակումներ չէին։ Կոմիտասյան մեղեդին այստեղ չէր ներկայացվում որպես անփոփոխ սրբություն, այլ դառնում էր ստեղծագործական մեկնակետ՝ նոր գունային և հարմոնիական աշխարհներ բացահայտելու համար։ Հեղինակները կարծես փորձում էին լսել ոչ միայն Կոմիտասի գրածը, այլև այն լռությունը, որը մնում է մեղեդու ավարտից հետո։ Այդ լռությունն էլ վերածվում էր նոր երաժշտության։

Հայկ Մելիքյանի «Բագենին արձագանքները», ըստ Դանիել Վարուժանի, ծրագրում առանձնանում էին իրենց փիլիսոփայական խորությամբ։ Այստեղ երաժշտությունը հրաժարվում է նկարագրողականությունից և ավելի շատ դառնում է ներքին հիշողության տարածք։ Վարուժանի պոեզիայի ուժը երբեք միայն բառերի մեջ չէ եղել. այն մշտապես կառուցվել է հողի, մարդու և հավերժության փոխհարաբերության վրա։ Հայկ Մելիքյանը նույն գաղափարները վերածում է հնչյունային տարածության, որտեղ արձագանքը պարզապես ակուստիկական երևույթ չէ, այլ ժամանակի և հիշողության խորհրդանիշ։

Վաչե Շարաֆյանի «Վալսը»՝ «Անապատի հարսը» բալետից, ծրագրին հաղորդում էր բոլորովին այլ գեղագիտական շունչ։ Շարաֆյանի երաժշտությանը բնորոշ միստիկական մեղեդայնությունը, արևելյան ինտոնացիաների նուրբ ներկայությունն ու ժամանակակից հարմոնիական լեզուն ստեղծում էին այնպիսի մթնոլորտ, որտեղ վալսը այլևս պար չէր, այլ ներքին հոգեվիճակ։ Այն շարժվում էր ոչ թե արտաքին ռիթմով, այլ զգացմունքի դանդաղ ալիքներով։

Ծրագրի դրամատուրգիական կառուցվածքում առանձնահատուկ դեր ուներ նաև միջնամասը, որտեղ համերգը ձեռք բերեց ավելի թեթև, ժպտերես և խաղային շունչ։ Հայկական դասական երաժշտության լուրջ ու խոհական էջերից հետո հնչեցին Կարեն Խաչատրյանի մշակումները «Չիպոլինո» բալետի երաժշտությունից։ Այդ ընտրությունը պարզապես տրամադրության փոփոխություն չէր, այլ մտածված գեղարվեստական լուծում։

«Չիպոլինոյի» երաժշտությունը վաղուց դարձել է մի քանի սերունդների մանկության հիշողությունների անբաժանելի մասը։ Այն կրում է թատերական խաղի, հումորի, շարժման և անմիջականության ոգին։ Չորս ձեռքի դաշնամուրային կատարման մեջ այդ երաժշտությունը պահպանել էր իր աշխույժ բնավորությունը, սակայն միաժամանակ բացահայտում էր նաև Կարեն Խաչատրյանի կոմպոզիտորական վարպետությունը՝ մեղեդային հնարամտությունը, նուրբ ռիթմական մտածողությունը և նվագային գունեղ երևակայությունը։

Այս հատվածը կարևոր էր նաև հոգեբանական առումով։ Այն հանդիսատեսին հնարավորություն էր տալիս կարճ ժամանակով հեռանալ խիտ երաժշտական խոհերից, ժպտալ, հիշել մանկության հեքիաթային աշխարհը և նոր լիցքով վերադառնալ ծրագրի երկրորդ կեսին։ Այդպիսով, «Չիպոլինոն» համերգում դարձավ ոչ թե պարզապես ներդիր, այլ յուրատեսակ կամուրջ՝ կապելով ծրագրի առաջին մասի ներփակ քնարականությունը և Արամ Խաչատրյանի երաժշտությամբ եզրափակվող հզոր ու տոնական ավարտը։

Հենց այդ հակադրությունների շնորհիվ ամբողջ երեկոն պահպանեց իր բնական շնչառությունը։ Ծրագիրը չէր վերածվում միատեսակ ակադեմիական շարադրանքի, այլ հիշեցնում էր լավ կառուցված ներկայացում, որտեղ լիրիկական, դրամատիկական և խաղային տեսարանները հաջորդում էին միմյանց՝ ստեղծելով ամբողջական գեղարվեստական պատմություն։

Այս դրվագն ընդգծում է նաև մեկ այլ կարևոր հանգամանք. եթե Արամ Խաչատրյանը ծրագրում ներկայացված էր որպես համաշխարհային մասշտաբի մեծ դասական, ապա Կարեն Խաչատրյանի «Չիպոլինոն» հիշեցնում էր, որ հայկական կոմպոզիտորական դպրոցը կարողացել է ստեղծել նաև մանկական և թատերական երաժշտության բարձրարվեստ նմուշներ, որոնք մինչ օրս չեն կորցրել իրենց կենսունակությունն ու հմայքը։

Համերգի եզրափակիչ մասը, նվիրված Արամ Խաչատրյանին, բնականորեն դարձավ ամբողջ ծրագրի գագաթնակետը։ Սակայն ուշագրավ էր, որ այստեղ ընտրված էին ոչ միայն հանրահայտ էջեր, այլև տարբեր բնավորություններ ունեցող երաժշտական պատկերներ։

«Ալշայի պարը» («Գայանե») հնչեց որպես արևելյան կենսախինդ էներգիայի մարմնավորում՝ իր խիտ ռիթմական զարկով և մշտական շարժումով։ Չորս ձեռքի կատարման մեջ այդ երաժշտությունը ստացավ առանձնահատուկ ծավալ, քանի որ դաշնամուրի ամբողջ հնչյունային տիրույթը լցվում էր շարժման և կենսունակության զգացումով։

Դրան հաջորդած «Ադաջիոն» («Սպարտակ») ծրագրի ամենախոհուն պահերից էր։ Արամ Խաչատրյանի այս ստեղծագործությունը վաղուց դուրս է եկել բալետի սահմաններից և դարձել համաշխարհային քնարական երաժշտության խորհրդանիշներից մեկը։ Սակայն դաշնամուրային տարբերակում այն զրկվում է նվագախմբային շքեղությունից և ամբողջ ուշադրությունը կենտրոնացնում մեղեդու ներքին շնչառության վրա։ Այդ պատճառով երաժշտությունն ավելի անձնական և խոհուն էր հնչում։

«Վարդագույն աղջիկների պարը» նորից վերադարձնում էր թեթևությունն ու նրբագեղությունը։ Այստեղ հատկապես զգացվում էր, թե որքան նուրբ կարող է լինել Խաչատրյանի նվագային մտածողությունը, երբ այն չի հիմնվում միայն հզոր ռիթմի, այլ նաև գունային նրբերանգների վրա։

Իսկ ծրագրի ավարտին հնչած «Սուսերով պարը» դարձավ ոչ միայն վիրտուոզ եզրափակում, այլև յուրատեսակ խորհրդանիշ։ Աշխարհի ամենաճանաչված հայկական երաժշտական էջերից մեկը նույնիսկ այսօր չի կորցնում իր անմիջական ազդեցությունը։ Սակայն չորս ձեռքի կատարման մեջ այն ընկալվում էր ոչ միայն որպես տեխնիկական վարպետության փորձություն, այլև որպես երկու երաժիշտների բացարձակ համաժամացման ցուցադրություն։ Այստեղ ամեն վայրկյան պահանջում էր փոխադարձ վստահություն, արագ արձագանք և ընդհանուր երաժշտական շնչառություն։

Համերգի ամենաանսպասելի և ամենատպավորիչ պահերից մեկը Արամ Խաչատրյանի երաժշտության եզրափակիչ ներկայացումն էր։ Եթե մինչև այդ երեկոյի գաղափարական առանցքը մարմնավորում էր «1+1=4» բանաձևը՝ երկու դաշնակահար, մեկ դաշնամուր և չորս ձեռք, ապա ծրագրի ավարտին այդ գաղափարը բնականորեն վերափոխվեց։ «Վարդագույն աղջիկների պարը» և հատկապես հանրահայտ «Սուսերով պարը» հնչեցին արդեն բոլորովին այլ տրամաբանությամբ՝ «1+1+1=6»։

Մեկ դաշնամուրի շուրջ միաժամանակ տեղավորվեցին Ջուլիետա Վարդանյանը, Սուսաննա Ամիրխանյանը և Արմեն-Լևոն Մանասերյանը՝ վեց ձեռքով ստեղծելով բացառիկ կատարողական պատկեր։ Սա միայն արտասովոր բեմական լուծում չէր. այն պահանջում էր կատարյալ փոխըմբռնում, յուրաքանչյուր շարժման ճշգրտություն և երաժշտական շնչառության լիակատար միասնություն։ Վեց ձեռքերը չէին մրցում միմյանց հետ, այլ միավորվում էին մեկ ընդհանուր հնչյունային օրգանիզմի մեջ, որտեղ անհնար էր տարանջատել, թե որ երաժիշտն է տվյալ պահին կրում հիմնական երաժշտական միտքը։

Հատկապես «Սուսերով պարը» այդ ձևաչափում ստացավ նոր հնչեղություն։ Արամ Խաչատրյանի անզուսպ ռիթմական էներգիան, դաշնամուրի ամբողջ հնչյունային տիրույթում տարածվող շարժումը և երեք կատարողների համաժամանակյա աշխատանքը ստեղծում էին այնպիսի խտություն, որը երբեմն հիշեցնում էր փոքրիկ նվագախմբի հնչողություն։ Իսկ «Վարդագույն աղջիկների պարը», իր նրբագեղությամբ և թեթևությամբ, հակառակ տրամադրությունն էր փոխանցում՝ ապացուցելով, որ նույն վեց ձեռքերով հնարավոր է ստեղծել ոչ միայն հզոր դինամիկա, այլև թափանցիկ, գրեթե օդային հնչյունային միջավայր։

Այդպիսով, համերգի վերջաբանը դարձավ ոչ միայն տեխնիկական վարպետության ցուցադրություն, այլև ծրագրի գաղափարական տրամաբանական ավարտը։ «1+1=4»-ը, որը խորհրդանշում էր երկու դաշնակահարների ստեղծագործական միասնությունը, եզրափակվեց նոր, անսպասելի երաժշտական հավասարմամբ՝ «1+1+1=6», որտեղ երեք անհատականություններ միավորվեցին մեկ դաշնամուրի շուրջ՝ ապացուցելով, որ երաժշտության մեջ թվաբանությունն ունի իր սեփական օրենքները, և երբեմն մեկ գործիքի հնարավորությունները որոշվում են ոչ թե ստեղների քանակով, այլ միասին շնչող արվեստագետների մտքով ու զգացողությամբ։

Ծրագրի ամբողջականությունն ապացուցում էր, որ հայկական կոմպոզիտորական արվեստը հնարավոր չէ սահմանափակել մեկ ոճով կամ մեկ պատմական ժամանակաշրջանով։ Ստեփան Նաղդյանի ներփակ քնարերգությունից մինչև Վաչե Շարաֆյանի ժամանակակից հնչյունային աշխարհը, Կոմիտասյան ոգեշնչումներից մինչև Արամ Խաչատրյանի համաշխարհային մասշտաբի երաժշտական թատրոնը՝ այս համերգը ներկայացրեց ոչ միայն տարբեր հեղինակների, այլև հայկական երաժշտական մտքի բազմաշերտ ընթացքը։ Եվ հենց այդ բազմազանությունն էր ծրագրի ամենամեծ գեղարվեստական ձեռքբերումը։

Գաֆեսճյան արվեստի կենտրոնի միջավայրը ևս նպաստում էր համերգի ընկալմանը։ Այդ տարածքում երաժշտությունը հաճախ դուրս է գալիս պարզապես համերգ լինելու սահմաններից և վերածվում մշակութային հանդիպման, որտեղ ճարտարապետությունը, կերպարվեստը և հնչյունը ձևավորում են միասնական մթնոլորտ։

Այդ համատեքստում «1+1=4»-ը ստացավ նաև խորհրդանշական իմաստ. այստեղ միավորվում էին ոչ միայն երկու դաշնակահարներ, այլև տարբեր ստեղծագործական մտածողություններ, տարբեր սերունդներ և հայկական դասական դպրոցի տարբեր գեղագիտական շերտեր։

Այս նախագիծը, թերևս, կարևոր է ոչ այնքան իր արտասովոր անվան կամ ձևաչափի պատճառով, որքան այն գաղափարի, որ հայ դասական երաժշտությունը պետք է ավելի հաճախ հնչի ոչ թե որպես հոբելյանական պարտադիր հիշատակում, այլ որպես ժամանակակից համերգային կյանքի բնական մաս։

Եթե նման նախաձեռնությունները շարունակական բնույթ ստանան, ապա դրանք կարող են ձևավորել նոր լսարան և նոր հետաքրքրություն հայկական դաշնամուրային ժառանգության նկատմամբ։

Երեկոյի ավարտին ամենաուժեղ տպավորությունը ոչ թե առանձին ստեղծագործությունն էր կամ որևէ անհատական կատարումը, այլ ընդհանուր երաժշտական գաղափարը. երբ երկու երաժիշտների համագործակցությունը վերածվում է մեկ ամբողջական հնչյունային մտածողության, «1+1=4»-ը դադարում է լինել պարզապես գեղեցիկ վերնագիր և դառնում է երաժշտական իրականություն։

Ահա այն, ինչ տեսա, լսեցի, զգացի, բայց չկարողացա լուսանկարներ ու տեսանյութեր պատրաստել Գաֆեսճյան արվեստի կենտրոնի դահլիճի՝ հանդիսատեսից աջ լուսանցքային հատվածից։ Թեև համերգն ուներ ինքնատիպ գաղափար և բազմաթիվ հետաքրքիր կատարումներ, այն ինձ մոտ չթողեց լիակատար բավարարվածության զգացում։ Հավանաբար հենց այդ փոքր-ինչ քննադատական հեռավորությունն էլ հնարավորություն տվեց ոչ միայն լսել երաժշտությունը, այլև ավելի ուշադիր հետևել ծրագրի ներքին կառուցվածքին, կատարողական լուծումներին և դրանց գեղարվեստական ազդեցությանը։

Սիմոն Սարգսյան․ Լուսանկարները՝ դաշնակահարների ֆեյսբուքյան էջերից