Ի՞նչ է ստանում բիզնեսը իշխանությանը մոտ լինելու դիմաց, և ի՞նչ է ստանում իշխանությունը բիզնեսից

«Ֆասթ Բանկ»-ի սեփականատերերի միջազգային բիզնեսների շուրջ տարիներ շարունակ շրջանառվում են հարցեր, դատական ու կարգավորիչ վեճեր և լրագրողական հետաքննություններ։

Բադալյանների բիզնես աշխարհագրությունն ինքնին տպավորիչ է՝ Մեծ Բրիտանիայից ու Ֆրանսիայից մինչև Թուրքիա և Ուկրաինա։ «Ֆասթ Բանկն» էլ իր պաշտոնական հրապարակումներում Վահե Բադալյանին ներկայացնում է որպես բազմաթիվ միջազգային տեխնոլոգիական ընկերությունների համահիմնադիր, որոնք աշխատում են Եվրոպայում և այլ շուկաներում։

Մասնավոր ընկերությունը կարող է աշխատել տասնյակ երկրներում, մտնել դատական վեճերի մեջ, վիճել կարգավորիչների հետ, գործունեություն ծավալել բարդ շուկաներում։ Բիզնեսի աշխարհում դատական հայցը դատավճիռ չէ, լրագրողական հետաքննությունը՝ մեղադրական եզրակացություն, իսկ քաղաքական կամ գործարար կապի մասին պնդումը՝ ապացուցված հանցագործություն, բայց սահմանը փոխվում է այն պահին, երբ այդ նույն բիզնեսը մոտենում է իշխանությանը։

2026 թվականի ընտրությունների վերաբերյալ ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ դիտորդական առաքելությունն իր զեկույցում արձանագրել է մի ուշագրավ փաստ։ Ապրիլի 19-ին Գյումրիում և ապրիլի 25-ին Երևանում անցկացված «Խաղաղության ձայն» լայնածավալ համերգները համահունչ էին իշխող «Քաղաքացիական պայմանագրի» ընտրական կարգախոսին։

Գյումրիի համերգին մասնակցել և ելույթ է ունեցել վարչապետը, իսկ միջոցառումը լայնորեն ընկալվել է որպես ՔՊ-ի քարոզարշավի մեկնարկ։ Երկու համերգներն էլ հովանավորել է «Ֆասթ Բանկ»-ը։ Դիտորդական կազմակերպությունները նույնիսկ դիմել են Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողով՝ բարձրացնելով հնարավոր ապօրինի քարոզչական ֆինանսավորման հարցը։

Ահա այստեղ պատմությունը դադարում է միայն «Ֆասթ Բանկ»-ի պատմությունը լինելուց։ Այն դառնում է իշխանության պատմություն։ Ժողովրդավարություններում խնդիրը այն չէ, որ հարուստ մարդիկ ճանաչում են քաղաքական գործիչների։

Նրանք միշտ ճանաչել են։ Խնդիրը նույնիսկ այն չէ, որ խոշոր ընկերություններն ունեն քաղաքական նախասիրություններ։ Խնդիրը սկսվում է այն ժամանակ, երբ մասնավոր տնտեսական ուժի և պետական քաղաքական իշխանության միջև հեռավորությունը այնքան է կրճատվում, որ հասարակությունն այլևս չի կարող հասկանալ՝ որտեղ է ավարտվում բիզնես շահը և որտեղ է սկսվում քաղաքական ազդեցությունը։

Արևմտյան ժողովրդավարություններում հենց այդ պատճառով են քաղաքական ֆինանսավորման կանոնները հաճախ ավելի խիստ, քան սովորական առևտրային հարաբերությունների նկատմամբ վերահսկողությունը։ Պետությունը կարող է առանձնապես չհետաքրքրվել, թե ում հետ է գործարք կնքում մասնավոր ընկերությունը, քանի դեռ օրենքը չի խախտվում։ Բայց երբ նույն ընկերությունը սկսում է ֆինանսավորել իշխող ուժի հետ նույնացվող միջոցառումներ, հարցերն այլևս միայն նրա հաշվապահությանը չեն վերաբերում։

Հարցը դառնում է՝ ի՞նչ է ստանում բիզնեսը իշխանությանը մոտ լինելու դիմաց, և ի՞նչ է ստանում իշխանությունը բիզնեսից։ Այս հարցը հատկապես օրինաչափ է Բադալյանների բիզնես էկոհամակարգի դեպքում։

2025 թվականի OCCRP-ի գործընկերների հետաքննությունը հրապարակել է պնդումներ Վիգեն Բադալյանի հետ կապված բիզնեսների և Թուրքիայի չարտոնված խաղադրույքների շուկայի հնարավոր կապերի վերաբերյալ։ Ջեմիլ Օնալի հրապարակված վկայություններում խոսվում էր Հալիլ Ֆալյալիի ցանցի և թուրքական քաղաքական շրջանակների մասին։ Բադալյանի ներկայացուցիչները և SoftConstruct-ը հերքել են այդ պնդումները։ Որևէ դատականորեն հաստատված փաստ չկա, որը թույլ կտար դրանք ներկայացնել որպես ապացուցված հանցագործություն։

Սակայն բանկի սեփականատերերի միջազգային բիզնեսների վերաբերյալ կարգավորիչ և համապատասխանության հարցերն ավելի լայն են։ Մեր ուսումնասիրության նյութերում առկա են նաև եվրոպական կարգավորիչների արձանագրումներ, իսկ «Ֆասթ Բանկի» սեփական հրապարակումները հաստատում են Բադալյանների կապերը SoftConstruct, BetConstruct և FinConstruct էկոհամակարգի հետ։

Երբ միջազգային բիզնեսի շուրջ նման հարցեր ունեցող սեփականատերերի բանկը ֆինանսավորում է իշխող կուսակցության կարգախոսին համահունչ միջոցառում, պետության պարտականությունը ոչ թե աչք փակելն է, ոչ էլ բիզնեսին նախապես մեղավոր հռչակելը։ Պետության պարտականությունը առավել բարձր թափանցիկություն պահանջելն է։

Ո՞վ է վճարել։ Որքա՞ն է վճարել։ Ո՞վ է որոշել։ Եղե՞լ է համաձայնություն կուսակցության հետ։ Ինչո՞ւ է մասնավոր բանկը ֆինանսավորել հենց այն միջոցառումը, որի բեմում հայտնվել է վարչապետը և որի քաղաքական լեզուն համընկել է իշխող կուսակցության քարոզարշավի հետ։ Կա՞ն բանկի կամ նրա սեփականատերերի և պետության միջև կարգավորիչ, պայմանագրային կամ այլ հարաբերություններ, որոնց նկատմամբ հանրությունը պետք է առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնի։

Այս հարցերը մեղադրանք չեն։ Դրանք ժողովրդավարության հիգիենան են։ Քաղաքականության պատմությունը ցույց է տալիս, որ ազդեցությունը հազվադեպ է սկսվում կաշառքի ծրարից։ Շատ ավելի հաճախ այն սկսվում է ընդունելությունից, հովանավորությունից, բարեգործությունից, համերգից, անձնական ծանոթությունից։ Յուրաքանչյուր քայլ առանձին վերցրած կարող է ամբողջովին օրինական լինել։ Բայց դրանց կուտակումից կարող է առաջանալ այն, ինչ օրենքը դժվար է չափում՝ իշխանության հասանելիություն։

Եվ հենց հասանելիությունն է ժամանակակից քաղաքականության ամենաթանկ արժույթներից մեկը։ Որքան ավելի մեծ է մասնավոր բիզնեսի միջազգային իրավական, կարգավորիչ կամ հեղինակության ռիսկը, այնքան ավելի մեծ պետք է լինի իշխանության և այդ բիզնեսի միջև հարաբերությունների թափանցիկությունը։

Հակառակ դեպքում պետությունը հայտնվում է վտանգավոր իրավիճակում։ Այսօր բիզնեսն է ֆինանսավորում իշխանության հետ նույնացվող համերգը, վաղը իշխանությունը կարող է ստիպված լինել որոշում կայացնել նույն բիզնեսի բանկային, հարկային, լիցենզավորման կամ կարգավորիչ շահերի վերաբերյալ։

Եվ այդ պահին նույնիսկ լիովին օրինական որոշումը հասարակության համար կարող է այլևս վստահելի չլինել։ Ժողովրդավարության համար սա է ամենաթանկ կորուստը։ Ոչ թե փողը։ Կասկածը, որ իշխանության դուռը բոլորի համար նույն հեռավորության վրա չէ։