«Հրապարակի» զրուցակիցը վրաց քաղաքագետ Գելա Վասաձեն է։
– Հոկտեմբերի 8-ի լիագումար նիստում Եվրախորհրդարանը բանաձեւ ընդունեց, որով դատապարտում է իշխող «Վրացական երազանք» կուսակցության կողմից երկրում ընդդիմադիր կուսակցությունների գործունեությունն արգելելու փորձերը, պահանջում է հետ վերցնել դրանց դեմ ներկայացված սահմանադրական հայցերը։ ԵՄ-ին պաշտոնապես եւ առնվազն 2 տարով «մեջքով կանգնած» Թբիլիսին կգնա՞ նման քայլի կամ գոնե երկխոսության։
– Չեմ կարծում, որ «Վրացական երազանքը» կհրաժարվի իր ծրագրերից Եվրախորհրդարանի ճնշման տակ։ Եվ դա նույնիսկ այն պատճառով չէ, որ ԵՄ-ի հետ հարաբերությունները խոր ճգնաժամի մեջ են։ Հարցն այն է, որ Վրաստանի ներկայիս իշխանությունների համար ներքաղաքական իրավիճակի նկատմամբ վերահսկողությունը պահպանելը զգալիորեն ավելի կարեւոր է դարձել, քան եվրոպական ինստիտուտների հետ հարաբերությունները։ Իրականում, հենց սա է վրացական քաղաքականության սկզբունքային փոփոխությունը։ Նախկինում եվրաինտեգրացիան ռազմավարական նպատակ էր, որի համար իշխանությունները պատրաստ էին որոշակի զիջումների գնալ։ Այսօր հակառակն է՝ եվրաինտեգրացիան դիտարկվում է իշխանությունը պահպանելու պրիզմայով։ Հետեւաբար, ես չեմ սպասում ո՛չ դատական հայցերի հետկանչմանը, ո՛չ էլ Բրյուսելի հետ բովանդակային երկխոսությանը։ Պաշտոնական շփումներ, իհարկե, հնարավոր են։ Սակայն երկխոսությունը ենթադրում է զրուցակցին լսելու պատրաստակամություն, այլ ոչ թե պարզապես բացատրելու, թե ինչու է նա սխալվում։
– Բանաձեւը նաեւ կոչ է արել ԵՄ-ին եւ անդամ երկրներին՝ պատժամիջոցներ կիրառել Վրաստանի, այդ թվում՝ գործադիր եւ օրենսդիր մարմինների ղեկավարների դեմ։ Արդյո՞ք սա ավելի չի խորացնի երկկողմ ճգնաժամը։ Պատժամիջոցների «լեզուն» միշտ չէ, որ «երկար» է։
– Այստեղ հետաքրքիր պահ կա․ մենք սովոր ենք պատժամիջոցները դիտարկել որպես քաղաքական վարքագիծը փոխելու գործիք, սակայն դրանք միշտ չէ, որ ստիպում են կառավարությանը՝ փոխել իր քաղաքականությունը։ Երբեմն հակառակը՝ օգնում են նրան համախմբել սեփական ընտրազանգվածին՝ իրադարձությունները ներկայացնելով որպես երկրի վրա արտաքին ճնշում։ Եվ «Վրացական երազանքն» ակտիվորեն կիրառում է հենց այս տրամաբանությունը։ Սակայն սա չի նշանակում, որ սանկցիաներն անիմաստ են։ Դրանք մեծացնում են ընդունված որոշումների արժեքը եւ ցույց են տալիս, որ եվրոպական ինստիտուտների հետ առճակատումն ունի հետեւանքներ։ Մեկ այլ խնդիր է այն, որ Եվրախորհրդարանի կողմից պատժամիջոցների կոչի եւ սահմանափակումների իրականացման միջեւ կա զգալի տարբերություն։ Եվ քանի դեռ այս տարբերությունը մնում է, Վրաստանի կառավարությունը հիմքեր ունի կարծելու, որ Բրյուսելի հետ առճակատման քաղաքական գինը լիովին ընդունելի է։ Իմ կարծիքով, սա շատ վտանգավոր հաշվարկ է, հատկապես՝ Վրաստանի համար։
– Տպավորություն կա, որ վրաց ընդդիմադիրները նախկին էնտուզիազմով չեն ընդունում Եվրոպայից կամ Արեւմուտքից ընդունված հայտարարությունները, բանաձեւերը, որոնք իրենց շահերն են պաշտպանում,բայց քաղաքական շոշափելի հետեւանք չեն ունենում։
– Չէի ասի, թե վրացական ընդդիմությունը հիասթափված է Եվրոպայից։ Ավելի շուտ՝ հիասթափված է Վրաստանի նկատմամբ եվրոպական քաղաքականության արդյունավետությունից։ Սրանք արմատապես տարբեր բաներ են։ Երբ եվրոպացի քաղաքական գործիչները կրկին հայտարարում են ժողովրդավարությանն իրենց աջակցության մասին, դատապարտում են իշխանությունների գործողությունները եւ պահանջում են դադարեցնել ընդդիմության վրա ճնշումները, այս ամենը, անշուշտ, ճիշտ է։ Սակայն բնական հարց է ծագում՝ իսկ հետո՞ ինչ է լինելու։ Բանաձեւեր են ընդունվում, հայտարարություններ են արվում, բայց երկրի ներսում քաղաքական իրականությունը գործնականում անփոփոխ է մնում։ Ավելին, իշխանությունները հնարավորություն ունեն իրենց կողմնակիցներին ցույց տալու, որ Բրյուսելը կարող է լինել այնքան վրդովված, որքան ուզում է, բայց անկարող է ազդել իրադարձությունների վրա։ Եվ սա, թերեւս, այս իրավիճակի ամենաանհաջող հետեւանքն է։ Որովհետեւ արժեզրկվում են ոչ միայն եվրոպացի քաղաքական գործիչների կոնկրետ հայտարարությունները, այլեւ հենց եվրոպական ազդեցության գաղափարը Վրաստանում ժողովրդավարական գործընթացների վրա։ Միեւնույն ժամանակ, չպետք է մոռանանք, որ երկրի ներսում քաղաքական պայքարի պատասխանատվությունը հիմնականում ընկնում է հենց վրացական քաղաքական ուժերի վրա։ Եվրոպան չի կարող եւ չպետք է փոխարինի վրաց հասարակությանը։
– Եվրաատլանտյան ուղեգծից հետ քաշվելով՝ Վրաստանը, այդուհանդերձ, բավականին ակտիվ խաղացող է տարածաշրջանում, նույնիսկ՝ խաղի կանոններ «թելադրող», նույն՝ Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ բեռնափոխադրումների տարանցման կարեւոր հանգրվան լինելու իմաստով։ Թբիլիսին որքանո՞վ է օգտվում իր աշխարհագրական քարտ բլանշից։
– Այստեղ ես նախ կտարբերակեի աշխարհագրությունը եւ քաղաքականությունը։ Վրաստանի աշխարհագրական դիրքն իսկապես նրան զգալի առավելություններ է տալիս։ Երկիրը մնում է Կասպից եւ սեւծովյան տարածաշրջանների միջեւ տրանսպորտային եւ էներգետիկ կապերի կարեւոր օղակ։ Եվ ԵՄ-ի հետ հարաբերություններում ոչ մի ճգնաժամ չի կարող չեզոքացնել այս աշխարհագրական առավելությունը։ Ավելին, Ադրբեջանի եւ Հայաստանի միջեւ տնտեսական կապերի զարգացումը լրացուցիչ հնարավորություններ է ստեղծում Վրաստանի համար։ Այնուամենայնիվ, ես չէի ասի, որ Թբիլիսին է թելադրում խաղի կանոնները։ Նրա տարանցիկ դիրքը որոշակի լծակներ է տալիս, բայց այն երկիրը չի վերածում տարածաշրջանային առեւտրի տիրոջ։ Եվ այստեղ առաջանում է բավականին հետաքրքիր պարադոքս։ Մինչ Ադրբեջանն ու Հայաստանը փորձում են կառուցել հարաբերությունների նոր համակարգ, որտեղ տրանսպորտային կապերը դառնում են համագործակցության գործիք, Վրաստանը ռիսկի է դիմում՝ սեփական աշխարհագրական առավելությունը վերածելու իրավիճակային քաղաքական բանակցությունների գործիքի։ Եվ սրանք երկու բոլորովին տարբեր ռազմավարություններ են։ Առաջինը թույլ է տալիս շահույթ ստանալ տարածաշրջանային առեւտրի ընդլայնումից, մինչդեռ երկրորդը խթանում է այլընտրանքային ուղիներ փնտրելը։ Եվ ամենակարեւորը․ աշխարհագրական առավելությունն ինքնին չի երաշխավորում տնտեսական հաջողություն, պահանջում է ներդրումներ, ենթակառուցվածքներ, կանխատեսելի քաղաքականություն եւ գործընկերների վստահություն։ Հետեւաբար, այսօր գլխավոր հարցը ոչ թե այն է, թե որքանով է Թբիլիսին հաջողությամբ օգտագործում իր տարանցիկ դիրքը, այլ՝ այն, թե արդյո՞ք Վրաստանի կառավարությունը կկարողանա այն վերածել երկարաժամկետ ռազմավարական առավելության։ Որովհետեւ աշխարհագրությունը չի կարող փոխվել, բայց դրա տրամադրած առավելությունները կարող են կորչել։
– Նույն նիստում եվրոպացի պատգամավորները դատապարտող բանաձեւեր ընդունեցին՝ Ադրբեջանում եւ Իրանում մարդու իրավունքների խախտումների վերաբերյալ։ Հայաստանին վերաբերող նման փաստաթուղթ չի եղել։ Ի՞նչ եք կարծում՝ սա ՀՀ-ԵՄ հարաբերությունների զարգացման դինամիկայո՞վ է պայմանավորված։
– Կապ, անկասկած, կա, բայց պետք չէ չափազանցնել այն։ Եվրախորհրդարանը Հարավային Կովկասում մարդու իրավունքները խախտողների ռեյտինգ չի կազմում եւ պարտավոր չէ բանաձեւ ընդունել տարածաշրջանի յուրաքանչյուր երկրի վերաբերյալ։ Այնուամենայնիվ, միամտություն կլինի ժխտել, որ քաղաքական հարաբերություններն ազդում են այն բանի վրա, թե որ հարցերն են հայտնվում եվրոպական ինստիտուտների ուշադրության կենտրոնում։ Բրյուսելում Հայաստանն այժմ ընկալվում է որպես մի երկիր, որը, չնայած իր ներքին խնդիրներին, փորձում է շարժվել դեպի Եվրոպա։ Վրաստանը հակառակ ուղղությամբ է շարժվում, իսկ Ադրբեջանի հետ հարաբերություններն ունեն իրենց սեփական, բավականին բարդ պատմությունը։ Հետեւաբար, քաղաքական համատեքստը բոլորովին այլ է։ Բայց կա նաեւ հարցի մյուս կողմը։ Եվրամիությունն անընդհատ շեշտում է ժողովրդավարական արժեքների եւ մարդու իրավունքների համընդհանրությունը։ Բայց ունիվերսալությունը ենթադրում է գնահատման նույն չափանիշները՝ անկախ նրանից, թե որքան հարմար կամ անհարմար է տվյալ քաղաքական գործընկերը։ Եվ սա այն է, որի հետ եվրոպական քաղաքականությունը պարբերաբար խնդիրների է բախվում։ Չէի ցանկանա, որ Հայաստանի մերձեցումը ԵՄ-ի հետ դառնար ինչ-որ տեսակի ինդուլգենցիա հայկական իշխանությունների համար։ Ես նաեւ ճիշտ չեմ համարում, որ մարդու իրավունքների վերաբերյալ հիմնավորված պահանջները դառնան քաղաքական հակասության գործիք։ Հետեւաբար, Հայաստանի վերաբերյալ բանաձեւի բացակայությունն ինքնին դեռ ոչինչ չի ապացուցում, բայց եվրոպական ինստիտուտների ընտրողական քաղաքական ուշադրությունը միանգամայն իրական խնդիր է։ Եվ որքան Եվրոպան ավելի հետեւողականորեն կիրառի իր սկզբունքները բոլոր գործընկերների նկատմամբ, այնքան ավելի լուրջ կընդունվեն նրա հայտարարությունները Բաքվում, Երեւանում եւ Թբիլիսիում։
Բաց մի թողեք
Սոցփաթեթի «թաղումը». չեղարկվում է քաղծառայողի վերջին արտոնությունը․ Լուսանկար
Ինչպիսի՞ գիտություն է պետք պետությանը՝ ուժե՞ղ, թե՞ «հնազանդ»
Հաշվառման քանի՞ հասցե կարող է ունենալ քաղաքացին