Երևանը հոկտեմբերի այս օրերին ապրում է դասական երաժշտության համար առանձնահատուկ սպասումով։ Իսպանացի աշխարհահռչակ օպերային երգիչ, դիրիժոր և օպերային արվեստի կենդանի լեգենդ Պլասիդո Դոմինգոն Հայաստանում է։
Նրա այցի առիթը պարզապես հերթական համերգային ելույթը չէ․ հոկտեմբերի 16-ին Ալեքսանդր Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնում կայանալու է հայ մեծանուն տենոր Գեղամ Գրիգորյանի ծննդյան 75-ամյակին նվիրված գալա-համերգը։
Դոմինգոյի մասնակցությունը միջոցառմանը առանձնահատուկ խորհուրդ ունի։ Հայ և իսպանացի արվեստագետներին կապել են երկարամյա բարեկամությունը, ստեղծագործական համագործակցությունն ու փոխադարձ հարգանքը։ Ուստի առաջիկա երեկոն ոչ միայն մեծանուն հայ երգչի արվեստին նվիրված հարգանքի տուրք է, այլև միջազգային օպերային ընտանիքի հիշողության և շարունակականության խորհրդանշական հանդիպում։
Երկու տենորների բարեկամությունը՝ օպերային աշխարհի պատմության մեջ
Գեղամ Գրիգորյանը այն հայ երգիչներից էր, որոնց անունը վաղուց դուրս էր եկել ազգային մշակույթի սահմաններից։ Նրա ձայնը հնչել է աշխարհի առաջատար օպերային թատրոններում՝ Միլանի «Լա Սկալայում», Նյու Յորքի «Մետրոպոլիտեն օպերայում», Լոնդոնի Քովենթ Գարդենում և եվրոպական այլ հեղինակավոր բեմերում։
Նրա երգացանկում առանձնահատուկ տեղ են ունեցել Վերդիի, Պուչինիի, Չայկովսկու և այլ կոմպոզիտորների ստեղծագործությունները։ Գեղամ Գրիգորյանը մարմնավորել է տենորային երգացանկի ամենաբարդ դերերից մի քանիսը՝ միաժամանակ պահպանելով հայ օպերային դպրոցի ինքնատիպ դիմագիծը։
Պլասիդո Դոմինգոյի հետ նրա կապը պատահական ծանոթություն չէր։ Երկու երգիչներին միավորում էր այն միջազգային երաժշտական միջավայրը, որտեղ ձայնի վարպետությունը, բեմական պատասխանատվությունն ու երաժշտական մտածողությունը համընդհանուր լեզու են։
Այսօր այդ բարեկամության պատմությունը նոր իմաստ է ստանում․ Դոմինգոն գալիս է Հայաստան՝ մասնակցելու իր գործընկերոջը նվիրված հոբելյանական երեկոյին։ Իսկ բեմում նրանց կապը շարունակելու է Գեղամ Գրիգորյանի դուստրը՝ Հասմիկ Գրիգորյանը։
Դոմինգո և Հասմիկ Գրիգորյան․ հանդիպում նույն բեմում
Հոկտեմբերի 16-ի գալա-համերգի կարևորագույն իրադարձություններից մեկը Պլասիդո Դոմինգոյի և Հասմիկ Գրիգորյանի հանդիպումն է նույն բեմում։ Ըստ հրապարակված տեղեկության՝ սա նրանց առաջին համատեղ ելույթն է Երևանում։
Հասմիկ Գրիգորյանն այսօր միջազգային օպերային աշխարհի ամենաճանաչված սոպրանոներից է։ Նրա անունը կապված է այնպիսի բեմերի հետ, ինչպիսիք են Նյու Յորքի «Մետրոպոլիտեն օպերան», Միլանի «Լա Սկալան», Վիեննայի պետական օպերան, Լոնդոնի թագավորական օպերան, Փարիզի օպերան և Զալցբուրգի փառատոնը։
Նրա արվեստը հաճախ առանձնացնում են դրամատիկ խորությամբ, հոգեբանական նրբությամբ և կերպարի ներքին աշխարհը երաժշտության միջոցով բացահայտելու կարողությամբ։ Հենց այս հատկանիշներն են նրան դարձրել ժամանակակից օպերային բեմի պահանջված կատարողներից մեկը։
Այս համերգում Հասմիկի ներկայությունն ունի նաև ընտանեկան և խորհրդանշական նշանակություն։ Հոր հոբելյանին նվիրված երեկոյում նա հանդես է գալիս ոչ միայն որպես միջազգային ճանաչում ունեցող երգչուհի, այլև որպես երաժշտական ժառանգության շարունակող։
Երեկոյի երաժշտական ղեկավարն ու դիրիժորը լինելու է Գեղամ Գրիգորյանի ավագ որդին՝ Վարդան Գրիգորյանը։
Համերգին մասնակցելու են նաև Բարսեղ Թումանյանը, Հովհաննես Այվազյանը, Լիպարիտ Ավետիսյանը, Եվգենի Նիկիտինը, Տատյանա Պավլովսկայան, Իրենա Միլկյավիչյուտեն, ինչպես նաև Գեղամ Գրիգորյանի գործընկերները, մտերիմներն ու սաները։ Այսպիսով, հոբելյանական երեկոն մեկտեղելու է տարբեր սերունդների և դպրոցների արտիստների։
Պլասիդո Դոմինգո․ ձայն, որը հաղթահարեց օպերային բեմի սահմանները
Պլասիդո Դոմինգոյի անունը համաշխարհային երաժշտության պատմության մեջ ամրագրված է ոչ միայն նրա բացառիկ երկարատև կարիերայի շնորհիվ։ Նա այն արտիստներից է, որոնց հաջողվել է դասական օպերային արվեստը ներկայացնել նաև լայն հանրությանը՝ առանց հրաժարվելու մեծ երաժշտության պահանջներից։
Դոմինգոն ծնվել է 1941 թվականին Մադրիդում, մեծացել Մեքսիկայում և երիտասարդ տարիքից ներգրավվել երաժշտական աշխարհում։ Իր կարիերայի ընթացքում նա հանդես է եկել ավելի քան հիսուն տարվա ընթացքում աշխարհի առաջատար օպերային թատրոններում՝ կատարելով Վերդիի, Պուչինիի, Բիզեի, Վագների և բազմաթիվ այլ կոմպոզիտորների ստեղծագործություններ։
Նրա ամենահայտնի դերերից են Օթելլոն՝ Վերդիի համանուն օպերայից, Մարիո Կավարադոսին՝ Պուչինիի «Տոսկայից», Ռուդոլֆոն՝ «Բոհեմից», Դոն Խոսեն՝ Բիզեի «Կարմենից»։ Դոմինգոյի արվեստի առանձնահատկություններից է ոչ միայն ձայնային հզորությունը, այլև դրամատիկ մտածողությունը․ նրա համար օպերային կերպարը միայն գեղեցիկ արիաների հաջորդականություն չէ, այլ բեմում ապրող մարդ՝ իր հակասություններով, սիրով, վախերով ու ողբերգությամբ։
Հետագայում նա ակտիվորեն զբաղվել է նաև դիրիժորությամբ և ղեկավարել օպերային թատրոնների ու նվագախմբերի ելույթներ։
«Երեք տենորները»․ երբ օպերան դարձավ համաշխարհային իրադարձություն
Դոմինգոյի կենսագրության մեջ կա մի էջ, որն առանձնահատուկ տեղ ունի ոչ միայն օպերայի, այլև ժամանակակից երաժշտական մշակույթի պատմության մեջ։ Խոսքը «Երեք տենորների» մասին է՝ Պլասիդո Դոմինգոյի, Լուչիանո Պավարոտիի և Խոսե Կարերասի լեգենդար եռյակի։
1990 թվականի հուլիսի 7-ին Հռոմում՝ Կարակալլայի հին հռոմեական բաղնիքների բացօթյա տարածքում, երեք երգիչները հանդես եկան դիրիժոր Զուբին Մեթայի ղեկավարությամբ։ Համերգը կազմակերպվել էր Իտալիայում ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության եզրափակիչի նախօրեին։
Այդ երեկոյի նշանակությունը շատ ավելի մեծ եղավ, քան մեկ համերգի հաջողությունը։ Երեք տենորների ելույթը միլիոնավոր մարդկանց համար օպերային երաժշտության հետ ծանոթանալու դուռ բացեց։ Նրանց կատարումներն ու համատեղ բեմական ներկայությունը ցույց տվեցին, որ դասական երգեցողությունը կարող է միավորել տարբեր սերունդների, երկրների և երաժշտական նախասիրությունների տեր մարդկանց։
Համերգի ամենահիշվող պահերից մեկը Ջակոմո Պուչինիի «Տուրանդոտ» օպերայից «Nessun dorma» արիայի կատարումն էր։ Այդ ստեղծագործությունն արդեն իսկ տենորային երգացանկի գագաթներից էր, բայց երեք աստղերի կատարումից հետո այն ձեռք բերեց նոր՝ համաշխարհային զանգվածային ճանաչում։
Հետաքրքիր է, որ «Երեք տենորներ» անվանումը չի նշանակում պատմության երեք լավագույն երգիչների պաշտոնական ընտրություն։ Այն երեք մեծ արտիստների համատեղ նախագծի անունն է, որը դարձավ դասական երաժշտության հանրահռչակման ամենահայտնի երևույթներից մեկը։
Եվ հենց այս պատմությունն է Դոմինգոյի արվեստը հետաքրքիր դարձնում նաև այսօրվա համատեքստում․ նա այն սերնդի ներկայացուցիչն է, որը կարողացավ օպերային թատրոնի ավանդույթը դուրս բերել սովորական համերգասրահի սահմաններից և դարձնել համաշխարհային մշակութային իրադարձություն։
Երևանյան վերադարձ՝ երաժշտական հիշողության ուժով
Պլասիդո Դոմինգոն արդեն երկու անգամ ելույթ է ունեցել Հայաստանում՝ 2010 թվականին և 2024 թվականին։ 2024 թվականի հոկտեմբերի 8-ին նա Երևանում համերգ տվեց Հայաստանի ազգային ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի հետ՝ դիրիժոր Էդուարդ Թոփչյանի ղեկավարությամբ։ Այդ երեկոյին մասնակցում էր նաև հայ սոպրանո Ջուլիանա Գրիգորյանը։
Այժմ նրա վերադարձի առիթը այլ է։ Այս անգամ կենտրոնում ոչ թե պարզապես համերգային ծրագիրն է, այլ հայ մեծանուն տենորի՝ Գեղամ Գրիգորյանի հիշատակը, նրա արվեստն ու թողած ժառանգությունը։
Հոկտեմբերի 16-ի գալա-համերգը խոստանում է դառնալ մի երեկո, որտեղ երաժշտությունը կհանդիպի հիշողությանը, միջազգային օպերային փառքը՝ հայկական մշակութային ինքնությանը, իսկ տարբեր սերունդների արտիստները՝ մեկ ընդհանուր բեմական պատմության։
Երբ այդ բեմում կհնչեն մեծ օպերային դպրոցի ձայները, երեկոյի ամենակարևոր իմաստը գուցե հենց այն կլինի, որ իսկական արվեստագետի ազդեցությունն ավարտվում չէ նրա վերջին ներկայացմամբ։ Այն շարունակում է ապրել գործընկերների հիշողության, աշակերտների, ընտանիքի և այն երաժշտության մեջ, որը կապում է մարդկանց՝ անկախ լեզվից ու երկրից։
Երևանը հոկտեմբերի 16-ին ընդունելու է ոչ միայն «Երեք տենորներից» մեկին։ Այն ընդունելու է մի արտիստի, որի երկարամյա ստեղծագործական ճանապարհը հատվել է հայ օպերային արվեստի կարևորագույն ներկայացուցիչներից մեկի՝ Գեղամ Գրիգորյանի ճանապարհին։
Եվ այս հանդիպումն է առաջիկա համերգը դարձնում առանձնահատուկ։
Բաց մի թողեք
Երգեհոնի վեհաշունչ շնչառությունը՝ Բախից մինչև Կոմիտաս. Միլկիցա Ռադովանովիչի երաժշտական ճանապարհորդությունը Հայաստանում․ Լուսանկարներ
Պարոնյան թատրոնում կայացավ «Նկարում ենք Լա Լա Լենդ» մյուզիքլի առաջնախաղը. Լուսանկարներ
Գրականության ոլորտում Նոբելյան մրցանակը շնորհվում է կանադացի գրող Էնն Քարսոնին․ Լուսանկար