Երբ Ապարանի ու Համշենի երգը հանդիպում է ջազին․ «Հովեր» երգչախմբի և Վահագն Հայրապետյան տրիոյի երաժշտական երկխոսությունը

Կոմիտասի անվան կամերային երաժշտության տանը հերթական հրաշալի երեկոներից մեկն էր, երբ երաժշտությունը դադարում է պարզապես հնչել և սկսում է պատմել՝ ժողովրդի հիշողության, ժամանակի, ինքնության ու ստեղծագործական ազատության մասին։

Բեմում հանդիպել էին երկու տարբեր, բայց ներքին խորությամբ միմյանց հարազատ աշխարհներ՝ «Հովեր» պետական կամերային երգչախմբի դասական վոկալ մշակույթն ու ջազային իմպրովիզացիայի անկանխատեսելի, կենդանի շունչը՝ Վահագն Հայրապետյան տրիոյի կատարմամբ։

Համերգի առանցքում Ապարանի և Համշենի ժողովրդական երգերն էին՝ ազգային երաժշտական հիշողության այն շերտերը, որոնց մեջ պահպանվել են մեր ժողովրդի կենսափորձը, հույզերը, կարոտն ու ուրախությունը, երբեմն՝ անբացատրելի թախիծը, երբեմն՝ կյանքի հանդեպ անպարտելի կենսասիրությունը։ Սակայն երեկ դրանք ներկայացվում էին ոչ թե ավանդական երգեցողության սովորական շրջանակներում, այլ ջազային մտածողության, ներդաշնակային նոր լուծումների և իմպրովիզացիոն ազատության միջոցով՝ բացահայտելով ծանոթ մեղեդիների անսպասելի, երբեմն էլ զարմանալիորեն արդիական հնչողությունը։

Սա պարզապես ժողովրդական երգերի ջազային մշակումների համերգ չէր։ Այն ազգային երաժշտական ժառանգության և ժամանակակից կատարողական մտածողության հանդիպում էր, որի ընթացքում անցյալը չէր վերածվում թանգարանային ցուցանմուշի, իսկ ջազը չէր դառնում ժողովրդական մեղեդիներին արտաքինից հավելված զարդարանք։ Երկու աշխարհները միմյանց մեջ ներթափանցում էին՝ պահպանելով իրենց ինքնությունը և միաժամանակ բացելով նոր արտահայտչական հնարավորություններ։

Ժողովրդական մեղեդու նոր շնչառությունը

Ապարանի և Համշենի երգերի երաժշտական աշխարհները տարբեր են իրենց տեղային երանգներով, բարբառային առանձնահատկություններով, մեղեդային դարձվածքներով և հուզական գունապնակով։ Դրանցից յուրաքանչյուրն իր մեջ կրում է որոշակի աշխարհագրության ու մարդկային ճակատագրերի հիշողությունը։ Բայց ժողովրդական երգի ուժը հենց այն է, որ կարողանում է դուրս գալ իր ծննդավայրի սահմաններից՝ պահպանելով իր հարազատությունը։

Ջազային մեկնաբանությունն այս դեպքում դառնում է ոչ թե ավանդույթի վերափոխման ինքնանպատակ փորձ, այլ դրա ներքին հնարավորությունների բացահայտման միջոց։ Ծանոթ մեղեդին, հայտնվելով նոր ներդաշնակային միջավայրում, կարող է ձեռք բերել այլ հուզական լուսավորություն, երբեմն՝ ավելի խոհական, երբեմն՝ խաղային, երբեմն էլ՝ անսպասելիորեն դրամատիկ։

Այդպիսի համադրության մեջ հատկապես կարևոր է չափի զգացումը։ Ժողովրդական երգը չպետք է կորցնի իր բնույթը ջազային հնչողության մեջ, իսկ ջազային երաժիշտը չպետք է սահմանափակվի մեղեդու պարզ ուղեկցությամբ։ Անհրաժեշտ է ներքին երկխոսություն, որի ընթացքում երկու կողմերն էլ ոչ միայն ներկայանում են, այլև լսում միմյանց։

Երեկոյի գեղարվեստական հետաքրքրությունը հենց այդ երկխոսության մեջ էր։ Երգչախմբային բազմաձայնության կարգավորված կառուցվածքը հանդիպում էր ջազային ռիթմերի շարժունությանը, ձայների ճշգրիտ համադրությունը՝ իմպրովիզացիայի ազատ ընթացքին, իսկ ժողովրդական մեղեդու հիշվող ուրվագիծը երբեմն բացվում էր նոր երաժշտական հեռանկարների առաջ։ Այստեղ ավանդույթը ոչ թե սահմանափակում էր ստեղծագործական երևակայությունը, այլ դառնում դրա ելակետը։

«Հովեր»․ բազմաձայնության կարգապահությունն ու կենդանի զգացողությունը

«Հովեր» պետական կամերային երգչախմբի մասնակցությունն այս երաժշտական նախագծին առանձնահատուկ նշանակություն ուներ։ Երգչախմբային արվեստը, առավել ևս՝ բարձր կատարողական մշակույթ պահանջող կամերային երգեցողությունը, հիմնված է անսովոր նուրբ փոխհարաբերությունների վրա։ Յուրաքանչյուր ձայն պետք է պահպանի իր ինքնուրույնությունը՝ միաժամանակ ենթարկվելով ընդհանուր երաժշտական մտահղացմանը։ Յուրաքանչյուր շնչառություն, հնչյունի սկիզբ ու ավարտ, ձայնային երանգի փոփոխություն կարող են վճռորոշ լինել ամբողջության համար։

Այս առումով Սոնա Հովհաննիսյանի դերը՝ որպես «Հովեր» կամերային երգչախմբի գեղարվեստական ղեկավարի և դիրիժորի, պարզապես ղեկավարող ներկայություն չէր։ Նա պահպանում էր կատարողական ամբողջության ներքին հավասարակշռությունը՝ ուշադիր հետևելով հնչողության ամենանուրբ փոփոխություններին, երաժշտական ընթացքի մանրամասներին, անգամ այն լռություններին, որոնց մեջ նույնպես շարունակվում է երաժշտությունը։

Նրա խստապահանջությունը հատկապես կարևոր էր իմպրովիզացիոն բնույթ ունեցող համերգի պայմաններում։ Իմպրովիզացիան կարող է թվալ ազատության անսահման տարածք, սակայն իրական երաժշտական ազատությունը երբեք չի նշանակում անկազմակերպություն։ Ընդհակառակը՝ որքան ազատ է երաժշտական միտքը, այնքան ավելի նուրբ պետք է լինի կատարողների փոխըմբռնումը, այնքան ավելի ճշգրիտ՝ ընդհանուր հնչողության նկատմամբ պատասխանատվությունը։

Երգչախումբը պետք է պատրաստ լինի արձագանքելու ջազային երաժշտության շարժումներին՝ չկորցնելով ձայնային մշակույթի իր սկզբունքները։ Միաժամանակ անհրաժեշտ է պահպանել այն ներքին կարգապահությունը, որի շնորհիվ բազմաձայնությունը չի մասնատվում առանձին ձայների, այլ վերածվում է միասնական երաժշտական օրգանիզմի։

Սոնա Հովհաննիսյանի հետևողական ղեկավարումն այդ իմաստով երեկոյի կարևոր հենասյուներից էր։ Նրա ուշադրությունը տարածվում էր ոչ միայն երաժշտական կառույցի ընդհանուր ընթացքի, այլև ամենափոքր նրբերանգների վրա։ Երբ բեմում երաժշտական ազատությունն ու կատարողական ճշգրտությունը պետք է գոյակցեն, դիրիժորի ներկայությունը դառնում է միաժամանակ և՛ ուղղորդող, և՛ հավասարակշռող ուժ։

Վահագն Հայրապետյան․ երաժշտությունը՝ որպես պահի մեջ ծնվող միտք

Եթե Սոնա Հովհաննիսյանը պահպանում էր ընդհանուր երաժշտական կառույցի ամբողջականությունը, ապա ջազ դաշնակահար Վահագն Հայրապետյանը երեկոյի ընթացքին հաղորդում էր իր անմիջական խոսքը՝ դաշնամուրային արտահայտչամիջոցներով, երաժշտական արձագանքներով և իմպրովիզացիոն միջամտություններով։

Վահագն Հայրապետյանի մասնակցությամբ ջազային մտածողությունը բեմում ներկայանում էր ոչ միայն որպես կատարողական ոճ, այլև որպես երաժշտական երկխոսության սկզբունք։ Ջազի էությունը հաճախ բացահայտվում է հենց այն պահին, երբ երաժիշտը դուրս է գալիս նախապես կանխատեսելի ընթացքից և արձագանքում գործընկերների հնչողությանը՝ ստեղծելով մի բան, որը հնարավոր չէր ամբողջությամբ կանխատեսել մինչև կատարումը։

Դաշնամուրն այս համատեքստում կարող էր դառնալ և՛ ռիթմական հենարան, և՛ ներդաշնակային միջավայր, և՛ ինքնուրույն պատմող ձայն։ Այն կարող էր ընդգծել ժողովրդական մեղեդու հուզական կենտրոնը, նոր երանգ հաղորդել դրա ընթացքին կամ, ընդհակառակը, ժամանակավորապես հեռանալ հիմնական մեղեդուց՝ թողնելով, որ երգչախմբային հնչողությունը բացահայտի իր ինքնուրույն գեղարվեստական տարածությունը։

Իմպրովիզացիոն համերգի կարևոր առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ երաժշտությունը չի սահմանափակվում նոտաների վերարտադրմամբ։ Այն ծնվում է հենց կատարման ընթացքում՝ փոխադարձ լսողության, արձագանքի, համարձակության ու զսպվածության համադրությամբ։

Վահագն Հայրապետյանի երաժշտական միջամտությունները երեկոյի ընթացքին հաղորդում էին նաև խոսքի բնույթ։ Նա կարծես մեկնաբանում էր հնչող երաժշտությունը՝ ոչ թե բառերով, այլ դաշնամուրի միջոցով, առաջարկում նոր ուղղություններ, բացում հնչյունային նոր հնարավորություններ և ընդհանուր երաժշտական ընթացքին հաղորդում անհատական արտահայտչականություն։

Այսպիսի համերգներում դաշնակահարը միայն նվագակցող չէ։ Նա դառնում է երաժշտական պատմության համահեղինակ՝ այնպիսի պատմության, որի որոշ էջեր գրվում են հենց բեմում։

Երեք երաժիշտ, մեկ ռիթմական աշխարհ

Վահագն Հայրապետյան տրիոյի կազմը լրացնում էին կոնտրաբասահար Դավիթ Գյոդակյանը և թմբկահար Կարեն Քոչարյանը։ Նրանց մասնակցությունը կարևոր էր ոչ միայն ջազային հնչողության ռիթմական հիմքի, այլև ամբողջ երաժշտական տարածության ձևավորման տեսանկյունից։

Կոնտրաբասը ջազային անսամբլում հաճախ կատարում է միանգամից մի քանի գործառույթ՝ պահպանում է հարմոնիկ շարժման հենարանը, ընդգծում ռիթմական ընթացքը և միաժամանակ հնարավորություն տալիս երաժշտությանը շնչելու։ Նրա հնչողությունը կարող է լինել զուսպ, գրեթե աննկատ, բայց հենց այդ զսպվածության շնորհիվ է, որ ընդհանուր երաժշտական կառուցվածքը ձեռք է բերում խորություն և կայունություն։

Թմբուկների դերը նույնպես չի սահմանափակվում չափի պահպանմամբ։ Դրանք կարող են շեշտադրել երաժշտական դարձվածքը, ընդգծել մեղեդու շարժման ներքին լարվածությունը, փոխել հնչողության էներգիան կամ նոր ռիթմական շերտ բացել երգչախմբի բազմաձայնության տակ։

Այս երեք երաժիշտների համագործակցությունն ապահովում էր ջազային միջավայրի շարժունությունը՝ միաժամանակ տեղ թողնելով երգչախմբի արտահայտչական հնարավորությունների համար։ Տրիոյի և երգչախմբի հարաբերությունը ենթադրում էր մշտական փոխըմբռնում․ երբեմն ռիթմը կարող էր ընդգծել երգեցողության բնական ընթացքը, երբեմն՝ հակադրել դրան, իսկ երբեմն ստեղծել մի տարածություն, որտեղ մեղեդին ու իմպրովիզացիան զարգանում էին կողք կողքի։

Այդտեղ էր նաև երեկոյի կարևոր գեղարվեստական խնդիրը՝ գտնել հավասարակշռություն երգչախմբային բազմաձայնության և ջազային անսամբլի կենդանի, փոփոխական բնույթի միջև։

Մենակատարները՝ ժողովրդական երգի անհատական ձայնը

Երեկոյի վոկալ մենակատարներն էին Ամալյա Թորոսյանը, Անի Հովակիմյանը, Էդգար Վարոսյանը, Արամո Մամիկոնյանը, Ալբերտ Տիգրանյանը, Նվարդ Հովակիմյանը, Արամ Ավետիսյանը և Ազատ Հովհաննիսյանը։

Նրանց մասնակցությունը կարևորում էր ժողովրդական երգի անհատական արտահայտչական շերտը։ Երգչախմբի միասնական հնչողության ներսում մենակատարի ձայնը դառնում է առանձնահատուկ պատմություն՝ անհատական հուզական երանգով, ձայնի բնավորությամբ և մեղեդու նկատմամբ սեփական վերաբերմունքով։

Ժողովրդական երգի պարագայում մենակատարային կատարումը նաև պատասխանատվություն է ավանդույթի հանդեպ։ Երգիչը պետք է կարողանա փոխանցել մեղեդու բնականությունը, նրա խոսքային ու հուզական տրամաբանությունը՝ միաժամանակ ներգրավվելով ժամանակակից երաժշտական միջավայրի մեջ։ Ջազային մշակումների պայմաններում այդ խնդիրը դառնում է ավելի նուրբ․ անհրաժեշտ է չկորցնել երգի ակունքների հետ կապը, բայց նաև չվախենալ նոր արտահայտչամիջոցներից։

Մենակատարների և երգչախմբի հարաբերությունը նման նախագծերում կարող է դառնալ երաժշտական պատմության կարևոր առանցք։ Անհատական ձայնը դուրս է գալիս ընդհանուր հնչողությունից, պատմում իր դրվագը, ապա կրկին միավորվում բազմաձայնությանը՝ ստեղծելով ամբողջական երաժշտական պատկեր։

Այդ անցումը անհատականից դեպի հավաքականը հատկապես հարազատ է ժողովրդական երգի բնույթին։ Չէ՞ որ ժողովրդական երաժշտությունը միաժամանակ պատկանում է անհատին և համայնքին, մեկ ձայնին ու բազմաթիվ ձայներին, անձնական զգացողությանը և ընդհանուր հիշողությանը։

Իմպրովիզացիա՝ որպես երաժշտական ազատության արվեստ

Երեկոյի բնույթը կարելի է բնութագրել որպես իմպրովիզացիոն համերգ, որտեղ երաժշտական նյութը ծառայում էր ոչ միայն նախապես մշակված ստեղծագործությունների ներկայացմանը, այլև բեմում ծնվող երկխոսությանը։

Իմպրովիզացիան ջազի ամենահետաքրքիր և միաժամանակ ամենաբարդ կողմերից է։ Այն պահանջում է երաժշտական լեզվի խոր իմացություն, ակնթարթորեն կողմնորոշվելու կարողություն, գործընկերների լսողություն և ներքին ազատություն։ Բայց երբ իմպրովիզացիայի մասնակից է նաև կամերային երգչախումբը, խնդիրն ավելի բարդ է դառնում․ անհրաժեշտ է համադրել անհատական ազատությունը բազմաձայնության խիստ կառուցվածքի հետ։

Այդպիսի համագործակցությունը հիշեցնում է կենդանի զրույց, որի մասնակիցներից յուրաքանչյուրը գիտի ընդհանուր թեման, սակայն չի կարող նախապես իմանալ բոլոր պատասխանները։ Մեկ երաժշտական միտքը կարող է ծնել մյուսը, մեկ ռիթմական շեշտադրում՝ փոխել ընթացքի տրամադրությունը, իսկ մի ակնթարթային դաշնամուրային դարձվածք՝ նոր իմաստ հաղորդել արդեն ծանոթ մեղեդուն։

Վահագն Հայրապետյանի միջամտություններն այդ ընթացքին հաղորդում էին մեկնաբանական բնույթ, մինչդեռ Սոնա Հովհաննիսյանի ղեկավարումը պահպանում էր ընդհանուր կառույցի ամբողջականությունը։ Այս երկու դերերի համադրությունն էլ հենց նման նախագծի ամենահետաքրքիր կողմերից է․ ազատությունը պետք է ունենա իր ներքին տրամաբանությունը, իսկ կարգապահությունը չպետք է խեղդի ստեղծագործական ինքնաբուխությունը։

Երաժշտական առումով սա նաև հիշեցում էր, որ դասական կատարողական մշակույթն ու ջազային իմպրովիզացիան պարտադիր չէ հակադիր բևեռներ լինեն։ Դրանք կարող են լրացնել միմյանց՝ բացահայտելով ընդհանուր հիմքը՝ հնչյունի նկատմամբ պատասխանատվությունը, երաժշտական մտքի հստակությունը և կենդանի արտահայտման ձգտումը։

Ազգային ժառանգությունը՝ որպես ներկայի կենդանի նյութ

Ապարանի և Համշենի ժողովրդական երգերի ջազային մշակումները մեկ անգամ ևս հիշեցնում են, որ ազգային երաժշտական ժառանգությունը պահպանելու լավագույն միջոցներից մեկը դրա կենդանի ներկայությունն է ժամանակակից մշակույթում։

Ժողովրդական երգը չի ապրում միայն այն ժամանակ, երբ հնչում է իր ավանդական ձևով։ Այն ապրում է նաև այն ժամանակ, երբ նոր սերնդի երաժիշտները փորձում են հասկանալ դրա ներքին կառուցվածքը, բացահայտել մեղեդու թաքնված հնարավորությունները և իրենց լեզվով շարունակել նրա պատմությունը։

Սակայն նոր մեկնաբանությունը հաջողվում է միայն այն դեպքում, երբ ստեղծագործական ազատությունը հիմնված է հարգանքի վրա։ Ազգային նյութը չպետք է վերածվի պարզապես էկզոտիկ գույնի, իսկ ջազը՝ արտաքին էֆեկտի։ Դրանց հանդիպումը պետք է ծնվի երաժշտության ներսից՝ մեղեդու բնույթից, ռիթմի ներքին շարժումից, հնչյունների հարաբերությունից և կատարողների փոխադարձ զգացողությունից։

Այսպիսի նախագծերը նաև կարևոր երկխոսություն են ստեղծում երաժշտական տարբեր ավանդույթների միջև։ Դասական երգչախմբային մշակույթը հնարավորություն է տալիս ժողովրդական երգին բացահայտվելու բազմաձայնության հարստությամբ, իսկ ջազը՝ փորձարկելու նոր ռիթմական ու ներդաշնակային լուծումներ։ Արդյունքում լսողը հնարավորություն է ստանում միաժամանակ ճանաչելու և վերագտնելու ծանոթ երաժշտական աշխարհը։

Եվ գուցե հենց սա է երեկոյի ամենակարևոր ուղերձը․ ազգայինը պահպանելու համար պարտադիր չէ այն անշարժ պահել։ Երբ այն շարունակում է ապրել ստեղծագործական որոնումների մեջ, անցյալը դառնում է ներկայի մասնակից, իսկ ավանդույթը՝ ապագայի հնարավորություններից մեկը։

Կոմիտասի անվան կամերային երաժշտության տանը հնչած այս երաժշտական հանդիպումը, իր գաղափարով ու կատարողական կազմով, ցույց տվեց, թե որքան հետաքրքիր կարող է լինել ժողովրդական երգի, դասական երգչախմբային դպրոցի և ջազային ազատ մտածողության համատեղ գոյությունը։

Երբ «Հովեր» պետական կամերային երգչախմբի ձայները միավորվում են Վահագն Հայրապետյան տրիոյի կենդանի ռիթմական աշխարհի հետ, երաժշտությունը դառնում է ավելին, քան տարբեր ոճերի համադրություն։ Այն դառնում է ազգային հիշողության նոր ընթերցում՝ միաժամանակ հավատարիմ իր արմատներին և բաց՝ ստեղծագործական անսպասելի հայտնությունների առաջ։

Եվ հենց այդ պահին ժողովրդական երգը դադարում է լինել միայն անցյալի արձագանք․ այն վերածվում է ներկայի կենդանի ձայնի՝ ազատ, բազմաձայն ու շարունակվող։

Սիմոն Սարգսյան