Իշխանության պատասխանատվությունն այս պայմաններում առանձնահատուկ մեծ է

Սամվել Կարապետյանի մեկ ամսով կալանավորումը Հայաստանի քաղաքական և տնտեսական կյանքում նոր լարվածություն է ստեղծում։ 65 հասցեներում խուզարկություններ, 36 անձի նկատմամբ քրեական հետապնդում, ՀԷՑ-ին պատճառված 64,5 միլիարդ դրամի ենթադրյալ վնաս։

Քննչական կոմիտեի հրապարակած տվյալները վկայում են աննախադեպ ծավալի քննության մասին։ Այս գործը շատ ավելի լայն նշանակություն ունի։ Քննության կենտրոնում Հայաստանի էներգետիկ անվտանգության համար առանցքային նշանակություն ունեցող ընկերությունն է, իսկ մեղադրյալների թվում՝ քաղաքական ազդեցության հավակնող խոշոր գործարար։

Այս գործը կարևոր փորձություն է Հայաստանի պետական համակարգի համար։ Գործի ընթացքն ու արդյունքը ցույց կտան Հայաստանի պետական ինստիտուտների իրական կարողությունը՝ պաշտպանելու հանրային շահը, ապահովելու խոշոր կապիտալի հաշվետվողականությունը և քաղաքական հակամարտության պայմաններում պահպանելու արդարադատության անկախությունն ու օրենքի գերակայությունը։

Քննչական կոմիտեի տվյալներով՝ 2016–2024 թվականներին ՀԷՑ-ում գործել են ֆինանսական միջոցների ապօրինի դուրսբերման և հափշտակության ենթադրյալ մեխանիզմներ։ Քննության առարկա են չհիմնավորված վարկերը, փոխկապակցված ընկերություններին կատարված փոխանցումները, շահաբաժինների վճարումները և փողերի լվացման հնարավոր դեպքերը։ Ուսումնասիրվում են նաև 2024–2025 թվականներին բաժնետերերին փոխանցված շուրջ 23,2 միլիարդ դրամի հետ կապված գործարքները։

Մեղադրանքների հաստատումը կնշանակի ռազմավարական նշանակության ընկերության կառավարման և ֆինանսական վերահսկողության համակարգային չարաշահումների բացահայտում։ Սակայն ներկայացված թվերի և մեղադրանքների ծանրությունը պահանջում են նույնքան ծանրակշիռ ապացույցներ։ Դատարանի խնդիրն է պարզել գումարների իրական շարժը, գործարքների օրինականությունը և յուրաքանչյուր մեղադրյալի անհատական պատասխանատվությունը։ Հենց դրանից է կախված այս գործի իրավական ու հանրային արժանահավատությունը։

Հայաստանի էներգետիկայի պատմությունը նման հարցերին առանձնահատուկ նշանակություն է տալիս։ 1990-ականների մութ ու ցուրտ տարիները ցույց տվեցին էլեկտրաէներգիայի նշանակությունը երկրի տնտեսական կյանքի, անվտանգության և հասարակության կենսապայմանների համար։ 2002 թվականին բաշխիչ ցանցերի մասնավորեցումը ներկայացվեց որպես ճգնաժամից դուրս գալու տնտեսական լուծում։

Հետագայում համակարգն անցավ ռուսական «Ինտեր ՌԱՕ»-ի վերահսկողության տակ, իսկ 2015 թվականին այն ձեռք բերեց «Տաշիր» խումբը։ Սեփականատերերը փոխվեցին, սակայն նույն հարցը պահպանվեց. ո՞վ է իրականում վերահսկում հանրային կենսական նշանակություն ունեցող ենթակառուցվածքը և ինչպե՞ս է ապահովվում նրա հաշվետվողականությունը։

Հայաստանի համար էլեկտրական ցանցերը սովորական տնտեսական ակտիվ չեն։ 1990-ականների պատերազմի տարիները ցույց տվեցին էներգետիկ համակարգի վճռորոշ նշանակությունը երկրի անվտանգության, տնտեսության և մարդկանց առօրյա կյանքի համար։ 2002 թվականին բաշխիչ ցանցերը մասնավորեցվեցին՝ արդյունավետ կառավարում և ներդրումներ ապահովելու ակնկալիքով։ Հետագայում համակարգի վերահսկողությունն անցավ ռուսական «Ինտեր ՌԱՕ»-ին, իսկ 2015 թվականին՝ «Տաշիր» խմբին։

Սեփականատերերի այս հաջորդականությունը բացահայտում է Հայաստանի պետական կառավարման հիմնարար խնդիրներից մեկը՝ ռազմավարական ենթակառուցվածքների նկատմամբ իրական վերահսկողության, ֆինանսական հաշվետվողականության և հանրային շահի պաշտպանության ապահովումը։ Էներգետիկ անկախության իրական արժեքը որոշվում է նաև պետության՝ այդ համակարգը վերահսկելու և դրա գործունեության համար պատասխանատվություն ապահովելու կարողությամբ։

Գործի քաղաքական հանգամանքները նույնպես կարևոր են։ Կարապետյանի նկատմամբ քրեական հետապնդումը ծավալվում է ընդդիմադիր ուժերի համախմբման, սահմանադրական փոփոխությունների շուրջ սրվող հակամարտության և ներքաղաքական լարվածության պայմաններում։ Նոյեմբերի 4-ին նրա առանձնատանը հավաքված տասներկու քաղաքական ուժերը հայտարարեցին նոր Սահմանադրության դեմ համատեղ պայքարի մասին։

Իրադարձությունների այս համընկնումն անխուսափելիորեն հարցեր է առաջացնում Կարապետյանի դեմ քրեական հետապնդման հնարավոր քաղաքական շարժառիթների վերաբերյալ։ Իշխանության պատասխանատվությունն այս պայմաններում առանձնահատուկ մեծ է։ Գործի նկատմամբ հանրային վստահությունը կախված է նաև արդարադատությունը քաղաքական ազդեցությունից զերծ պահելու պետության կարողությունից։ Իրավական գործընթացի արժանահավատությունն է որոշելու՝ հասարակությունը դրա արդյունքն ընդունելու է որպես արդարադատության իրականացում, թե քաղաքական հակամարտության շարունակություն։

ՀԷՑ-ի շուրջ զարգացումներն ունեն նաև աշխարհաքաղաքական նշանակություն։ Հայաստանի էներգետիկ համակարգը տասնամյակներ շարունակ եղել է ռուսական տնտեսական ազդեցության կարևոր հենարաններից մեկը։ Այսօր Երևանը խորացնում է համագործակցությունը Միացյալ Նահանգների և Եվրամիության հետ, առաջ է մղում TRIPP նախագիծը և ձգտում ներգրավել միջազգային ներդրումներ։ Այս պայմաններում ՀԷՑ-ի գործը նաև Հայաստանի ներդրումային միջավայրի լուրջ ստուգատես է։ Օտարերկրյա ներդրողների համար վճռորոշ են սեփականության իրավունքի պաշտպանությունը, պայմանագրային պարտավորությունների կատարումը և դատարանների անկախությունը։

Ռազմավարական ենթակառուցվածքների նկատմամբ պետական վերահսկողությունը պետք է հիմնված լինի օրենքի, հանրային շահի և սեփականության պաշտպանության սահմանադրական երաշխիքների վրա։ Դրանից է կախված նաև Հայաստանի՝ որպես վստահելի տնտեսական գործընկերոջ միջազգային հեղինակությունը։

Այս գործի ամենամեծ վտանգը քրեական քննության քաղաքականացումն է, որը կարող է խաթարել արդարադատության նկատմամբ հանրային վստահությունը։ Պետության պատասխանատվությունն է ապահովել անկախ քննություն, մեղադրանքների լիարժեք հիմնավորում և օրենքի հավասար կիրառություն։ Նույնքան կարևոր է ներկայացված ֆինանսական չարաշահումների վերաբերյալ առարկայական պարզաբանումներ ստանալը։ Հասարակությունն իրավունք ունի իմանալու՝ ինչպես են տնօրինվել ռազմավարական նշանակության ընկերության միլիարդավոր դրամները, ում որոշումներով են իրականացվել վիճահարույց գործարքները և ինչ հետևանքներ են ունեցել դրանք պետության ու սպառողների համար։

Սամվել Կարապետյանի մեկամսյա կալանքը կարող է երկարատև հետևանքներ ունենալ Հայաստանի քաղաքական և տնտեսական կյանքի համար։ Այս գործով փորձության են ենթարկվում պետական ինստիտուտների անկախությունը, խոշոր կապիտալի հաշվետվողականությունը և ռազմավարական ենթակառուցվածքների նկատմամբ հանրային վերահսկողության արդյունավետությունը։

Հայաստանի ինքնիշխանությունը ենթադրում է նաև տնտեսական որոշումների ազատություն և պետության կարողություն՝ պաշտպանելու հանրային շահը ցանկացած տնտեսական կամ քաղաքական ազդեցությունից։ ՀԷՑ-ի գործի իրական նշանակությունը հենց այստեղ է։ Դրա ընթացքն ու արդյունքը ցույց կտան՝ որքանով են Հայաստանում օրենքը, սեփականության իրավունքը և հանրային շահը պաշտպանված քաղաքական իշխանության ու խոշոր կապիտալի շահերի բախման պայմաններում։