Արցախի Կաշենի միլիոնները և Սունունու ընտանիքի ամերիկյան հետքը

ԱՄՆ Սենատի նոյեմբերի 3-ի ընտրություններում հանրապետական Ջոն Սունունուի պարտությունը կրկին ուշադրության կենտրոն է բերել նրա ընտանիքի միլիոնավոր դոլարների ներդրումները բրիտանական ընկերությունում, որն այժմ շահագործում է Արցախի Կաշենի պղնձամոլիբդենային հանքը։

Նյու Հեմփշիրում Սունունուն ստացել է ձայների մոտ 42 տոկոսը՝ պարտվելով դեմոկրատ Քրիս Պապասին, որը ստացել է շուրջ 56 տոկոս։ Ընտրարշավի ընթացքում ուշադրության կենտրոնում են հայտնվել Սունունու ընտանիքի միլիոնավոր դոլարների ներդրումները բրիտանական Anglo Asian Mining ընկերությունում։

2026 թվականի մայիսի 11-ին ներկայացված ֆինանսական հայտարարագրի համաձայն՝ Ջոն Սունունուն անձամբ ունի Anglo Asian Mining-ի բաժնետոմսեր՝ 1–5 միլիոն դոլար գնահատված արժեքով։ Նա նաև մասնակցություն ունի Sununu Holdings LLC ներդրումային ընկերությունում։ Anglo Asian Mining-ի օգոստոսի 24-ի պաշտոնական տվյալներով՝ Sununu Holdings-ին պատկանում է ընկերության բաժնետոմսերի 7.99 տոկոսը։

Սունունու ընտանիքը ներկայացված է նաև ընկերության ղեկավար կազմում։ Թեկնածուի հայրը՝ Նյու Հեմփշիրի նախկին նահանգապետ և ԱՄՆ նախագահ Ջորջ Բուշ ավագի աշխատակազմի նախկին ղեկավար Ջոն Սունունու ավագը, 2005 թվականից ընկերության տնօրեն է և ունի բաժնետոմսերի 1.36 տոկոսը։ Նրա որդին՝ Մայքլ Սունունուն, 2020 թվականից նույնպես տնօրեն է և ղեկավարում է Sununu Holdings-ը։ Anglo Asian Mining-ի խոշորագույն բաժնետերը գլխավոր գործադիր տնօրեն Ռեզա Վազիրին է՝ 28.58 տոկոս մասնակցությամբ։

Այս ֆինանսական կապերի կարևորությունը հասկանալու համար անհրաժեշտ է անդրադառնալ Կաշենի հանքավայրի պատմությանը։ 2022 թվականի հուլիսին Ադրբեջանի իշխանությունները Anglo Asian Mining-ին տրամադրել են երեք հանքավայրերի շահագործման իրավունքներ, այդ թվում՝ Արցախի Կաշենի, որն ադրբեջանական փաստաթղթերում անվանվում է Դեմիրլի։ Գործարքի պահին Կաշենը գտնվում էր հայկական կողմի տնօրինության տակ։ Այն շահագործում էր «Վալլեքս» խմբի «Բեյզ Մեթըլս» ընկերությունը՝ Արցախի խոշորագույն հարկատուներից մեկը։

Anglo Asian Mining-ը Կաշենի հանքավայր մուտք է ստացել 2024 թվականի վերջին, իսկ 2025 թվականի ամռանը սկսել է արտադրությունը։ Ընկերության հրապարակած տվյալներով՝ 2026 թվականի երրորդ եռամսյակում հանքավայրում արտադրվել է 3824 տոննա պղինձ՝ խտանյութի կազմում, և վաճառվել է 19 հազար 332 տոննա պղնձի խտանյութ՝ 50.1 միլիոն դոլար ընդհանուր արժեքով։

Ուշագրավ են նաև նախկին հայկական հանքարդյունաբերական համալիրի օգտագործման պայմանները։ Anglo Asian Mining-ը հարստացուցիչ գործարանը, հանքային տեխնիկան և հարակից սարքավորումները վարձակալում է ադրբեջանական AzerGold ընկերությունից։ Պայմանագրով տարեկան բազային վարձավճարը կազմում է 24 միլիոն դոլար՝ առնվազն 15 միլիոն դոլար վճարելու պայմանով։ Գումարը կարող է փոփոխվել արտադրության և վաճառքից ստացված եկամուտների ցուցանիշների համաձայն։ Այս գործարքը հարցեր է առաջացնում նախկին հայկական ձեռնարկության գույքի սեփականության իրավունքի և դրա օգտագործումից ստացվող եկամուտների վերաբերյալ։

Գործարքը լուրջ հարցեր է առաջացնում Կաշենի հանքարդյունաբերական համալիրի սեփականության իրավունքի վերաբերյալ։ Տարիներ շարունակ հայկական ընկերության շահագործած հարստացուցիչ գործարանն ու հարակից ենթակառուցվածքներն այժմ վարձակալության են տրամադրվում ադրբեջանական ընկերության կողմից՝ տարեկան բազմամիլիոնանոց վճարի դիմաց։

Պարզաբանման կարիք ունեն «Բեյզ Մեթըլսի» ներդրումների ճակատագիրը, նախկին հայկական համալիրի գույքային իրավունքները և հնարավոր փոխհատուցման հարցը։ Կարևոր է պարզել, թե որ ակտիվներն են փոխանցվել AzerGold-ի տնօրինությանը և ինչ իրավական հիմքերով։

Կաշենի հանքի հետ Սունունու ընտանիքի ֆինանսական կապերը ԱՄՆ ընտրարշավի ընթացքում հրապարակայնացրել է Ամերիկայի Հայ դատի հանձնախումբը։ Հուլիսի 27-ին կազմակերպության ներկայացուցիչներ Գև Իսկաջյանն ու Մայքլ Թաթևոսյանը NH Journal-ում ներկայացրել են ընտանիքի ներդրումները և հանքավայրի շահագործման հանգամանքները։

Սունունուի նախընտրական շտաբի խոսնակ Մայք Շրիմփֆը հայտարարել է, որ թեկնածուն չի մասնակցում ընկերության գործառնական կառավարմանը։ Նոյեմբերի 5-ին Հայ դատի հանձնախումբը Պապասի հաղթանակը գնահատել է որպես իր քարոզարշավի հաջողություն՝ նշելով, որ Սունունուի ֆինանսական կապերը ներկայացվել են նաև հեռուստատեսային գովազդներում։ Դրանց ազդեցությունը ընտրությունների արդյունքի վրա հաստատված չէ։

Ֆինանսական փաստաթղթերը հաստատում են Սունունու ընտանիքի բաժնետիրական մասնակցությունը և Կաշենի հանքից ստացվող վաճառքի եկամուտների ծավալը։ Դրանք չեն բացահայտում թեկնածուի անձնական շահույթը կամ հանքի կառավարման որոշումներին նրա մասնակցությունը։

Գլխավոր հարցը Կաշենի նախկին հայկական գույքի ճակատագիրն է։ 2022 թվականին բրիտանական ընկերությունն Ադրբեջանի իշխանություններից ստացել է հայկական կողմի տնօրինության տակ գտնվող հանքի շահագործման իրավունքը։ 2025 թվականին սկսել է արտադրությունը, իսկ 2026 թվականի երրորդ եռամսյակում արդեն 50.1 միլիոն դոլարի պղնձի խտանյութ վաճառել։ Մինչդեռ նախկին հայկական ձեռնարկության ներդրումների, գույքային իրավունքների և հնարավոր փոխհատուցման վերաբերյալ հարցերը շարունակում են անպատասխան մնալ։

Այս գործարքներից շահող ընկերության ամերիկացի բաժնետերերի ֆինանսական կապերն արդեն քննարկվել են ԱՄՆ Սենատի ընտրապայքարում։ Սակայն Կաշենի նախկին հայկական գույքի սեփականության, կատարված ներդրումների և հնարավոր փոխհատուցման հարցերը շարունակում են մնալ չպարզաբանված։