Հայ և ռուս արդի դրամայի նորաստեղծ թատրոնի բեմում՝ դեռևս չմաշված քայլերով, բայց թատրոնի առաջին լրջությամբ, հանդես եկան Գալյա Նովենցի անվան դերասանական ստուդիայի նորավարտ երիտասարդները։
Թատրոնի հիմնադիր, Հայաստանի թատերական գործիչների միության նախագահ և բեմադրիչ Հակոբ Ղազանչյանի նախաձեռնությամբ ծնվող այս բեմական տարածքը դեռ ճանապարհի սկզբում է։ Այստեղ ամեն ինչ դեռ ձևավորման ընթացքի մեջ է՝ դերասանի ձայնը, շարժումը, լռությունը, բեմի ու հանդիսատեսի հետ հարաբերությունը։
Մորուքավորի յոթ կանայք․ հին պատմության նոր բեմական շունչը
Հայ և ռուս արդի դրամայի նորաստեղծ թատրոնի բեմում Ալեքսանդր Վոլոդինի պիեսի մոտիվներով ստեղծագործությունը վերածվում է մարդկային հարաբերությունների, ամուսնության, դավաճանության և բարոյական հակասությունների թատերական պատմության։ Հեղինակը Կապույտ մորուքի հայտնի կերպարին ներկայացնում է յուրօրինակ, երբեմն հեգնական և վերաիմաստավորող հայացքով՝ կասկածի տակ դնելով ընդունված պատմությունը։
Ծանոթ թվացող պատմության մեջ այստեղ առաջին հերթին հետաքրքրում է ոչ թե արտաքին սյուժեն, այլ մարդկային հարաբերությունների այն բարդ ու երբեմն հակասական աշխարհը, որը Վոլոդինն իր ստեղծագործությամբ, Հակոբ Ղազանչյանը բեմադրմամբ բեմ են բերում իրենց նուրբ հեգնանքով և հոգեբանական դիտարկումներով։
Հայ և ռուս արդի դրամայի նորաստեղծ թատրոնի բեմում Ալեքսանդր Վոլոդինի գրական աշխարհն է՝ իր հեգնանքով, մարդկային հարաբերությունների նուրբ հակասություններով և այն հարցերով, որոնք երբեմն ավելի ուժեղ են հնչում, քան պատրաստի պատասխանները։ «Մորուքավորի յոթ կանայք» ներկայացումը պարզ վերապատում չէ, այլ գրական նյութի թատերական վերաիմաստավորման հնարավորություն, որտեղ ծանոթ կերպարները կարող են հայտնվել նոր դիտանկյունների ներքո։
Հակոբ Ղազանչյանի հիմնադրած թատրոնի երիտասարդ դերասանները այս բարդ նյութի հետ առերեսվում են իրենց բեմական ճանապարհի սկզբում։ Եվ այդ հանդիպման հետաքրքրությունը ոչ միայն պատմության մեջ է, այլև այն հարցերում, որոնք ներկայացումը թողնում է հանդիսատեսի մտքում։ Երիտասարդ դերասանները դեռ փնտրում են իրենց թատերական լեզուն։ Եվ գուցե հենց այդ որոնման մեջ է բեմի ամենահետաքրքիր պահը՝ երբ խաղը դադարում է պարզապես խաղ լինելուց և վերածվում է սեփական ձայնը գտնելու փորձի։
Այս նոր թատրոնի ծնունդն ինքնին ուշագրավ է։ Հակոբ Ղազանչյանը՝ Հայաստանի թատերական գործիչների միության նախագահն ու ռեժիսորը, ձգտում է ստեղծել ոչ պետական, արդի թատերական միջավայր, որտեղ բեմը չի սահմանափակվում միայն ավանդական ձևերով, իսկ երիտասարդ դերասանը հնարավորություն է ստանում աշխատելու, փորձելու և իր սեփական բեմական լեզուն գտնելու։
Երիտասարդների համար բեմը դեռևս առաջին հանդիպումների, առաջին պատասխանատվության և սեփական հնարավորությունների բացահայտման տարածք է։ Այստեղ յուրաքանչյուր խոսք, շարժում ու լռություն դառնում է փորձ՝ գտնելու այն նուրբ սահմանը, որտեղ դերասանի ներկայությունը վերածվում է կերպարի։
«Մորուքավորի յոթ կանայք» ներկայացման մեջ հետաքրքրությունը ոչ միայն գրական սկզբնաղբյուրի նկատմամբ է, այլև այն հարցի, թե ինչպես կարող է ժամանակակից թատրոնը խոսել մարդու, հարաբերությունների և բարոյական ընտրությունների մասին՝ առանց անցյալի նյութը պարզապես կրկնելու։
Թատրոնը դեռ նոր է սկսում իր ճանապարհը։ Եվ գուցե հենց այդ անավարտության, որոնման ու փորձարարության մեջ է նրա ներկայիս ամենաէական բնույթը՝ ստեղծել բեմ, որտեղ նոր սերունդը ոչ միայն խաղում է թատրոն, այլև փորձում է հասկանալ՝ ինչպիսի թատրոն է ցանկանում ստեղծել։
«TOILET կանանց համար», կամ՝ փակ տարածքի բաց խոստովանությունները
Թատրոնը երբեմն ծնվում է այնտեղ, որտեղ ամենաքիչն ես սպասում՝ ոչ թե մեծ բեմի հանդիսավոր լույսերի ներքո, այլ փակ, սահմանափակ մի տարածքում, որտեղ մարդիկ ստիպված են միմյանց մոտ լինել, լսել և երբեմն էլ՝ չկարողանալ թաքցնել իրենց ճշմարտությունը։
«TOILET կանանց համար» մեկ գործողությամբ դրաման, որը ներկայացվել է Հայ և ռուս արդի դրամայի նորաստեղծ թատրոնում՝ Ռուդոլֆո Սանտանայի ստեղծագործության հիմքով, իր գործողությունը ծավալում է կանանց զուգարանում։ Մի տարածք, որը սովորաբար թատրոնի համար ոչ այնքան բեմական, որքան կենցաղային է թվում, այստեղ դառնում է խոստովանությունների, ցավերի, հակասությունների ու մարդկային հարաբերությունների փակ աշխարհ։
Կանայք գալիս են իրենց պատմություններով։ Նրանցից յուրաքանչյուրն իր հետ բերում է մի բան, որը դուրս է մնացել առօրյա կյանքի տեսանելի շերտերից՝ ամուսնական դժգոհություն, դավաճանություն, լքվածություն, հղիություն, աբորտի շուրջ տագնապ, թմրանյութերի և անձնական կյանքի ծանր հետևանքներ ․․․ Նրանց խոսակցություններում տղամարդիկ հաճախ բացակայում են ֆիզիկապես, բայց մշտապես ներկա են՝ որպես հիշողություն, ցավ, վիրավորանք կամ չավարտված հարաբերություն։
Մայր և դուստր հարաբերությունը ևս հայտնվում է այս փակ տարածքի մարդկային խճանկարում։ Այստեղ ընտանեկան կապը ոչ թե միայն մտերմության, այլ նաև տարբեր սերունդների փորձի ու ցավերի հանդիպման հնարավորություն է։ Կանայք խոսում են այն բաների մասին, որոնք հասարակության ավելի լայն տարածքում հաճախ մնում են կուլիսներում՝ չարտասանված, չքննարկված, երբեմն էլ դատապարտված։
Ներկայացման մեջ կա նաև բռնության կտրուկ հանգուցալուծում։ Ամուսնալուծության գործընթացից դժգոհ կնոջ պատմությունը հասնում է ամուսնու սպանությանը․ ատրճանակով եկած տղամարդը մտադիր է հաշիվներ մաքրել, սակայն նույն տարածքում հնչած կրակոցը փոխում է իրավիճակի ընթացքը։ Ներկայացման ավարտին կնոջ հեռանալը, թիկունքով դեպի հանդիսատեսը, կարող է ընկալվել որպես ազատության ձգտման կամ իր կյանքը սեփական ձեռքը վերցնելու բեմական պատկեր։ Այդուհանդերձ, այս ազատությունը ծնվում է ողբերգական հանգամանքներից, և հենց այդ հակասությունն է տեսարանը դարձնում քննարկման ենթակա։
Սանտանայի դրամատուրգիայում սոցիալական և մարդկային խնդիրների արտացոլումը կարևոր տեղ ունի։ Վենեսուելացի դրամատուրգի ստեղծագործական ժառանգությունը կապված է հասարակության, մարդու և առօրյա իրականության հակասությունների հետ, հաճախ՝ հումորի ու դրամատիկ լարվածության համադրությամբ։ «Բանյո դե դամաս» («Կանանց զուգարան») պիեսի մասին առկա նյութերը ևս վկայում են կանանց փակ տարածքում տարբեր սոցիալական ու անձնական պատմությունների միահյուսման մասին։
Այս ներկայացումը դիտելիս ինձ համար առավել կարևոր դարձավ ոչ թե պատրաստի գնահատական տալը, այլ այն հարցը, թե ինչպես է թատերական նյութը վերածվում բեմական խոսքի։ Որոշ պատմություններ իրենց դրամատիկ ուժը ստանում են հենց իրավիճակի կտրուկությունից, մյուսները՝ մարդկային հարաբերությունների խորությունից։ Իսկ երբեմն բեմի վրա ասված խոսքը դեռ չի հասնում այն ներքին լռությանը, որտեղ հանդիսատեսը սեփական փորձի կամ զգացողության արձագանքն է փնտրում։
Այս դիտարկումը, սակայն, չի նվազեցնում նորաստեղծ թատրոնի նախաձեռնության նշանակությունը։ Ընդհակառակը՝ այն հնարավորություն է տալիս խոսել այն միջավայրի մասին, որտեղ նման փորձեր են արվում։
Հակոբ Ղազանչյանի նոր թատերական նախաձեռնությունը
Հայ և ռուս արդի դրամայի նորաստեղծ թատրոնի հիմքում Հակոբ Ղազանչյանի գաղափարն է՝ ստեղծել ոչ պետական, ժամանակակից դրամայի համար բաց թատերական տարածք։ Հայաստանի թատերական գործիչների միության նախագահի և ռեժիսորի այս նախաձեռնությունը դիտարկելի է ոչ միայն առանձին ներկայացումների, այլև թատերական միջավայր ձևավորելու ձգտման համատեքստում։
Նոր թատրոնի ծնունդը հեշտ գործընթաց չէ։ Այն պահանջում է գաղափար, ստեղծագործական համարձակություն, դերասանական կազմի ձևավորում և հանդիսատեսի հետ հարաբերություն կառուցելու համբերություն։ Հատկապես այն դեպքում, երբ խոսքը նոր բեմական լեզու փնտրելու և ոչ պետական թատրոնի համար սեփական տարածք ստեղծելու մասին է։
Այս նախաձեռնության մեջ ուշագրավ է նաև երիտասարդ դերասանների ներկայությունը։ Գալյա Նովենցի անվան դերասանական ստուդիայի նորավարտ սաները հայտնվում են մի միջավայրում, որտեղ նրանցից պահանջվում է ոչ միայն տեքստի արտասանում կամ կերպարի արտաքին ներկայացում, այլև բեմական փոխհարաբերությունների, լռության, շարժման և դրամատիկ լարվածության հետ աշխատանք։
Երիտասարդ դերասանի համար առաջին բեմական քայլերը միշտ էլ որոշակի պատասխանատվություն են։ Նրանք դեռ ճանապարհի սկզբում են՝ իրենց հնարավորությունները բացահայտելու, դերասանական անհատականությունը ձևավորելու և հանդիսատեսի հետ կենդանի կապ ստեղծելու փուլում։ Նոր թատրոնի առկայությունը այդ գործընթացի համար կարող է դառնալ փորձի, որոնումների և մասնագիտական աճի տարածք։
Հակոբ Ղազանչյանի նախաձեռնությունը հենց այս տեսանկյունից է հետաքրքիր։ Ոչ պետական թատրոնը կարող է իր առջև դնել այլ աշխատանքային տրամաբանություն, փորձարկել թեմաներ, համագործակցության ձևեր և բեմական լուծումներ։ Բայց այդ հնարավորությունը, ինչպես ցանկացած ստեղծագործական նախաձեռնության դեպքում, աստիճանաբար պետք է հաստատվի ներկայացում առ ներկայացում՝ բեմի վրա, հանդիսատեսի արձագանքի և մասնագիտական աշխատանքի միջոցով։
«TOILET կանանց համար»-ը այդ ճանապարհի մեկ դրվագն է։ Այն կարող է տարբեր հանդիսատեսների մոտ տարբեր արձագանքներ առաջացնել, հարցեր թողնել կամ քննարկման նյութ դառնալ։ Իսկ նորաստեղծ թատրոնի համար ամենակարևորը գուցե այն է, որ բեմական որոնումը շարունակվի՝ ավելի խորքային նյութերի, ավելի ամբողջական կերպարների և ավելի ինքնուրույն թատերական լեզվի ուղղությամբ։
Թատրոնը մեկ ներկայացմամբ չի ավարտվում։ Այն սկսվում է գաղափարից, շարունակվում է փորձասենյակում և իր իրական քննությունը գտնում է բեմում։ Հակոբ Ղազանչյանի նախաձեռնած նոր թատերական տարածքի ապագան, ինչպես յուրաքանչյուր նոր ստեղծագործական ձեռնարկի դեպքում, ձևավորվելու է հենց այդ շարունակական աշխատանքի ընթացքում։
Սիմոն Սարգսյան
Բաց մի թողեք
Հակոբ Ղազանչյանը հերոսական գործ է ձեռնարկել. Գուրգեն Խանջյան
«Փառատոնային ձերը» խորագրով Երևանում մեկնարկում է «ՀԱՅ ՖԵՍՏ» 24-րդ կատարողական արվեստների միջազգային փառատոնը
Կոմիտասի ծննդյան օրը մեկնարկում է երգեհոնային երաժշտության միջազգային փառատոնը