Շվեյցարիայի չեզոքության քվեարկությունը Ռուսաստանի դեմ պատժամիջոցներ է դնում

Ընտրողները կիրակի օրը հանրաքվեի ժամանակ կորոշեն՝ արդյոք Շվեյցարիայի պատմական չեզոքությունն ավելի իրավականորեն պարտադիր դարձնել։

Շվեյցարիայի ընտրողները կիրակի օրը հանրաքվեի ժամանակ կորոշեն՝ արդյոք սահմանադրության մեջ ամրագրե՞ն երկրի դարավոր չեզոքության ավելի խիստ սահմանումը։

«Այո» քվեարկությունը փաստացի կխանգարի Շվեյցարիային պատժամիջոցներ կիրառել Ռուսաստանի նկատմամբ, եթե դրանք չհաստատվեն ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի կողմից, որտեղ Մոսկվան ունի վետոյի իրավունք։ Այն նաև կարգելի Բեռնին ռազմական համագործակցել ՆԱՏՕ-ի նման դաշինքի հետ, եթե Շվեյցարիան ինքը չենթարկվի հարձակման կամ չբախվի անմիջական սպառնալիքի։

Ռուսաստանը բացահայտորեն աջակցել է նախաձեռնությանը։

«Սա չեզոքության դեմ քվեարկություն չէ՝ չեզոքությունը մեծ աջակցություն է ստանում, այլ խոսքը վերաբերում է նրան, թե ինչ է նշանակում չեզոքություն», – ասել է Բեռնի համալսարանի եվրոպական քաղաքականության պրոֆեսոր և LeeWas-ի հարցման մասնագետ Ֆաբիո Վասերֆալենը։

Սակայն հանրաքվեն տարածվում է Ալպյան երկրի սահմաններից այն կողմ։ Սա հարց է բարձրացնում, թե որքանով կարող է երկիրը չեզոք մնալ եվրոպական ներկայիս անվտանգության միջավայրում, որտեղ Ռուսաստանը պատերազմ է մղում Ուկրաինայի դեմ, և մայրցամաքի ավանդական կախվածությունը ԱՄՆ անվտանգության երաշխիքներից սպառնալիքի տակ է։

Չեզոք այլ պետություններ, ինչպիսիք են Ավստրիան և Իռլանդիան, ձգտում են ավելացնել պաշտպանական ծախսերը և սերտացնել կապերը ՆԱՏՕ-ի հետ։

Գործող համակարգի համաձայն՝ Շվեյցարիայի մշտական ​​չեզոքությունը ճանաչված է միջազգային իրավունքով, սակայն Բեռնն ինքնուրույն է որոշում, թե ինչպես կիրառել չեզոքության իր ավելի լայն քաղաքականությունը, և, ի վերջո, ունի ինքնիշխան իրավունք՝ փոխելու կամ հրաժարվելու այդ կարգավիճակից։

Թեև երկրին արգելված է մասնակցել պետությունների միջև պատերազմներին կամ ռազմական աջակցություն ցուցաբերել, կառավարությունը կարող է որոշել՝ կիրառե՞լ տնտեսական պատժամիջոցներ, թե՞ համագործակցել ռազմական դաշինքների հետ՝ առանց դրանց անդամակցելու։

«Ներկայում կառավարությունն ունի գործելու որոշակի ազատություն և օգտագործում է այն։ Հանրաքվեի հարցն այն է, թե արդյոք քաղաքացիները դա դրական են համարում, թե՞ կարծում են, որ չեզոքության հարցում պետք է ավելի խիստ սահմանափակումներ լինեն», — նշել է Վասերֆալենը։

Այդ ճկունությունը հայտնվեց ճնշման տակ Ուկրաինա Ռուսաստանի լայնամասշտաբ ներխուժումից հետո։ 2022 թվականի փետրվարից ի վեր Շվեյցարիայի կառավարությունը մեծ մասամբ կրկնել է Մոսկվայի դեմ ԵՄ-ի կիրառած պատժամիջոցները, ինչը դժգոհություն է առաջացրել չեզոքության ավելի խիստ մեկնաբանման կողմնակիցների շրջանում։

Նախաձեռնությունը ծնվել է հենց այդ դժգոհության ֆոնին։ Այն նախաձեռնել է «Pro Schweiz»-ը՝ ազգային-պահպանողական խումբ, որը սերտորեն կապված է աջակողմյան «Շվեյցարիայի ժողովրդական կուսակցության» (SVP) հետ, իսկ արշավի գլխավոր շարժիչ ուժերից մեկը միլիարդատեր և Դաշնային խորհրդի նախկին անդամ Քրիստոֆ Բլոխերն է։

Շվեյցարիայի կառավարությունը դեմ է այդ առաջարկին, ինչպես և բոլոր խոշոր քաղաքական կուսակցությունները՝ բացառությամբ SVP-ի (Շվեյցարիայի ժողովրդական կուսակցություն):

«Այս նախաձեռնությունը վտանգում է չեզոքությունը վերածել մեկուսացման, իսկ մեկուսացումն այս աշխարհում անվտանգության լավագույն ռազմավարությունը չէ», — պնդում է «Կանաչ լիբերալներ» կուսակցության պատգամավոր Կորինա Գրեդիգը:

Այս ամիս անցկացված հարցումները նույնպես ցույց են տվել, որ ընտրողների գրեթե երկու երրորդը դեմ է այդ առաջարկին:

Զրուցել ենք շվեյցարացի օրենսդիրների և փորձագետների հետ, որոնք ներկայացնում են բանավեճի երկու կողմերն էլ: Նրանք նկարագրում են մի հանրաքվե, որը վտանգի տակ է դնում Շվեյցարիայի ինքնությունն ու դիրքն աշխարհում, ինչպես նաև երկրի գրավչությունը բիզնեսի համար՝ անվտանգության վերաբերյալ կարծիքների փոփոխման ներկայիս պայմաններում:

Հավասարակշռության պահպանում

Շվեյցարական չեզոքության արմատները հաճախ կապվում են 1515 թվականին Մարինյանոյի ճակատամարտում շվեյցարական համադաշնության ուժերի կրած պարտության հետ: Այն պաշտոնապես ճանաչվել է եվրոպական այլ երկրների կողմից 1815 թվականին և ամրագրվել սահմանադրության մեջ 1848 թվականին:

Շվեյցարիային հաջողվել է հաղթահարել երկու համաշխարհային պատերազմներն էլ՝ առանց պաշտոնապես որևէ կողմ բռնելու, սակայն չեզոքության պահպանումն ունի իր սահմանները, երբ ազգը շրջապատված է զինված հակամարտություններով, բացատրում է Թոմաս Մայսենը՝ շվեյցարացի պատմաբան և Հայդելբերգի համալսարանի պրոֆեսոր:

«Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Շվեյցարիայի կառավարությունը շատ պրագմատիկ էր. նրանք հայտարարեցին չեզոքության մասին և փորձեցին հնարավորինս հետևել դրան», — ասել է նա: «Սակայն 1940 թվականին Ֆրանսիայի պարտությունից հետո երկիրը հայտնվեց «Առանցքի» երկրների շրջափակման մեջ: Գերմանիայի ռազմական ջանքերին աջակցելուց բացի, այլ իրատեսական ելք չկար»:

«Երկիրը տեսականորեն չեզոք էր, բայց բոլորը գիտեին, որ տնտեսապես այն աջակցում էր Երրորդ Ռայխին», – ավելացրեց նա։

Չեզոքության իմաստը ժամանակի ընթացքում զարգացել է։ Շվեյցարիան մասնակցել է Իրաքի դեմ տնտեսական պատժամիջոցներին 1990 թվականին և միացել է ՆԱՏՕ-ի «Գործընկերություն հանուն խաղաղության» ծրագրին 1996 թվականին։

Ռուսաստանի լայնածավալ ներխուժումը Ուկրաինա և Մոսկվայի կողմից եվրոպական հողի վրա հիբրիդային գործողությունների սրացումը վերաձևավորել են Շվեյցարիայի անվտանգության հաշվարկը և ստիպել նրան բախվել այն բանին, թե ինչ է նշանակում չեզոքությունը գործնականում։ Բեռնը ամրապնդում է իր պաշտպանությունը, մեծացնում ռազմական ծախսերը և ընդլայնում է համագործակցությունը եվրոպացի գործընկերների հետ։

Այս ամսվա սկզբին հրապարակված Շվեյցարիայի անվտանգության ռազմավարությունը զգուշացնում է «կտրուկ վատթարացող» անվտանգության լանդշաֆտի մասին և կոչ է անում ձեռք բերել հեռահար հրթիռներ և անօդաչու թռչող սարքեր։

2025 թվականից ի վեր Բեռնը մասնակցել է ԵՄ-ի մշտական կառուցվածքային համագործակցության պաշտպանական շրջանակի կամ PESCO-ի շրջանակներում ընտրված նախագծերի։ Շվեյցարիան նաև ակտիվացրել է իր երկարատև գործընկերությունը ՆԱՏՕ-ի հետ՝ ավելի սերտ քաղաքական երկխոսությամբ և ջանքեր գործադրելով բարելավելու շվեյցարական բանակի կարողությունը դաշնակից ուժերի հետ գործելու համար, այդ թվում՝ այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են օդուժը, կապը, տիեզերքը և դիմադրողականությունը։ Այնուամենայնիվ, Շվեյցարիան մնում է դաշինքից դուրս։

Չեզոքության նախաձեռնության կողմնակիցները պնդում են, որ այս փոփոխությունն արդեն չափազանց հեռու է գնացել, և որ մասնավորապես Ռուսաստանի դեմ պատժամիջոցները խաթարել են Շվեյցարիայի ավանդական դիրքորոշումը։

«Շվեյցարիայի՝ որպես չեզոք պետության համբավը խաթարվեց», — ասել է բժիշկ Սամուել Սոմարուգան, ով ղեկավարում է «Միջազգային Ժնևի և դրա չեզոքության հարցերով հանձնաժողովը»՝ նախաձեռնությանը աջակցող կառույցը։ — «Մենք մեզ կապեցինք որոշակի դաշինքի հետ և հետևեցինք Եվրոպային»։

Սոմարուգայի խոսքով՝ Շվեյցարիան շատ բան ունի կորցնելու։ «Չեզոքությունը հնարավորություն է տալիս միջնորդի դեր ստանձնել։ Այն նաև ապահովում է տնտեսական կայունություն, ինչը նպաստում է կապիտալի ներգրավմանը»։

Նա նաև պնդել է, որ չեզոքությունը կարող է պաշտպանել Շվեյցարիային ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրների և Ռուսաստանի միջև լայնածավալ ռազմական հակամարտության դեպքում։ «Եթե մենք հանդես գանք որպես երկխոսության հարթակ, ոչ ոք կրակ չի բացի պատգամաբերի վրա»։

Շվեյցարիայի կառավարությունը հակառակ տեսակետն ունի. ըստ նրանց՝ չեզոքությունը կոշտ սահմանադրական նորմի վերածելը կսահմանափակի երկրի հնարավորությունները հենց այն ժամանակ, երբ անվտանգության միջավայրն ավելի վտանգավոր է դառնում։

Դաշնային խորհուրդը չի արձագանքել մեկնաբանության խնդրանքին։ Քրիստոֆ Բլոխերի գրասենյակը նույնպես հրաժարվել է մեկնաբանություն տալ։

Նույնիսկ եթե այս հանգստյան օրերին կայանալիք հանրաքվեն ձախողվի, շվեյցարացի ընտրողների առջև կանգնած կլինի չեզոքությանը վերաբերող մեկ այլ հարց։ Նոյեմբերին նրանք պետք է գնահատեն՝ արդյոք զենքի արտահանման գործող կանոնները դեռևս արդյունավետ են, թե՞ պետք է թույլատրել զենքի արտահանումը որոշակի խմբի՝ 25 (հիմնականում արևմտյան) երկրների, նույնիսկ եթե դրանք ներգրավված են ընթացիկ հակամարտության մեջ։

Հաստատվելու դեպքում այդ փոփոխությունը կամրապնդի Շվեյցարիայի կապերն արևմտյան երկրների հետ և կարող է ավելացնել երկրի պաշտպանական արդյունաբերության՝ արտահանումից ստացվող եկամուտները։