Այսօր ծննդյան օրն է հայ երաժշտական մտքի ամենայուրօրինակ և ամենախոր ձայներից մեկի՝ Ավետ Տերտերյանի։ Նրա անունը վաղուց արդեն դուրս է եկել ազգային երաժշտության սահմաններից՝ դառնալով համաշխարհային արդի սիմֆոնիզմի կարևորագույն երևույթներից մեկը։
Թեև Տերտերյանը ծնվել է Բաքվում, նրա ստեղծագործական ոգու ամենահզոր աղբյուրներից մեկը Սևանն էր։ Այրիվանքը, Սևանա լճի ափի լռությունը, քամու աղոթքը, վանական զանգերի հեռավոր արձագանքը դարձան այն հոգևոր տարածքը, որտեղ նա լսում էր ոչ միայն բնության, այլև տիեզերքի ձայնը։
Պատահական չէ, որ որդին՝ Ռուբեն Տերտերյանը, հիշում էր՝ Այրիվանքում հայրը «կապ էր պահպանում տիեզերքի հետ»։
Տերտերյանի երաժշտությունը երբեք պարզապես հնչյունների հաջորդականություն չէ։ Այն լռության փիլիսոփայություն է։ Նրա ստեղծագործություններում լռությունը նույնքան կարևոր է, որքան հնչյունը։ Երբեմն թվում է, թե սիմֆոնիան սկսվում է ոչ թե նվագախմբի առաջին ակորդով, այլ այն պահից, երբ ունկնդիրը դադարում է լսել աշխարհը և սկսում է լսել սեփական հոգին։
Ավետ Տերտերյանը ստեղծեց ութ ավարտուն սիմֆոնիա, որոնցից յուրաքանչյուրը ոչ թե շարունակում է նախորդը, այլ բացում է մի նոր տիեզերք։ Նրա առաջին սիմֆոնիան (1969) շրջադարձային եղավ ոչ միայն հայկական, այլև խորհրդային երաժշտության պատմության մեջ։
Անսովոր նվագախմբային կազմը՝ պղնձյա փողայիններ, հարվածայիններ, երգեհոն, բաս-կիթառ, ստեղծում էր նոր հնչյունային աշխարհ, որտեղ երաժշտությունը դադարում էր պատմել և սկսում էր գոյություն ունենալ որպես մտածողություն։
Երկրորդ սիմֆոնիան մարդկության ժամանակի մասին խորհրդածություն է։ Այստեղ մեծ նվագախմբին միանում են արական ձայնն ու երգչախումբը։ Անձնականը վերածվում է համամարդկայինի, իսկ ներկան մշտապես զրուցում է անցյալի և ապագայի հետ։ Հնչյունները կարծես գալիս են հազարամյակների խորքից և վերադառնում նույն հավերժությանը։
Երրորդ սիմֆոնիան դարձավ հայկական ինքնության ամենախիզախ երաժշտական արտահայտություններից մեկը։ Դուդուկն ու զուռնան առաջին անգամ այսպիսի բնականությամբ մտան ժամանակակից սիմֆոնիկ մտածողության մեջ։ Դրանք այստեղ ֆոլկլորային գույն չեն, այլ ամբողջ ստեղծագործության հոգևոր առանցքը։ Դուդուկի խուլ ողբը և զուռնայի անզուսպ կանչը միախառնվում են ժամանակակից նվագախմբի հսկայական հնչողությանը՝ ստեղծելով մարդու գոյության, մահվան և հավերժության մասին մեծ փիլիսոփայական խորհրդածություն։
Չորրորդից մինչև ութերորդ սիմֆոնիաներում Տերտերյանը շարունակում է իր երաժշտական որոնումները՝ գնալով ավելի խորանալով հնչյունի ներքին բնույթի մեջ։ Այստեղ երաժշտությունը հաճախ կորցնում է ավանդական մեղեդայնությունը և դառնում է հնչյունային տարածություն։ Մի ակորդը կարող է տևել երկար րոպեներ, մեկ հարվածային գործիքի հնչյունը կարող է ունենալ ամբողջ գլուխի դրամատիկական նշանակությունը, իսկ լռությունը՝ դառնալ ստեղծագործության ամենախորը արտահայտությունը։
Նա համարձակորեն կիրառեց ալեոտորիկա, սոնորայնություն, ատոնալություն, ժամանակակից ձայնագրման և հնչյունային մշակման միջոցներ՝ դրանք երբեք չդարձնելով ինքնանպատակ փորձարարություն։ Այս բոլոր նորարարությունները ծառայում էին մեկ գաղափարի՝ հասնել այն հնչողությանը, որը կարտահայտի մարդու և տիեզերքի հարաբերությունը։ Այդ պատճառով Տերտերյանի երաժշտության մեջ ամենաժամանակակից տեխնիկան զարմանալիորեն համադրվում է հայկական հոգևոր երգեցողության, ժողովրդական մտածողության և ազգային նվագարանների հետ։
Տերտերյանի սիմֆոնիաները հեշտ լսելի ստեղծագործություններ չեն։ Դրանք պահանջում են լռություն, համբերություն և ներքին պատրաստվածություն։ Սակայն հենց այդ ճանապարհն անցնելուց հետո ունկնդիրը հայտնաբերում է, որ այս երաժշտությունը ոչ թե պատմում է կյանքի մասին, այլ ինքն է դառնում կյանքի փորձառություն։ Այն ստիպում է մտածել ժամանակի, մարդու մենության, հավատի, մահվան, բնության և հավերժության մասին։
Ավետ Տերտերյանի երաժշտության մեջ Սևանը պարզապես լիճ չէ։ Այն անսահմանության խորհրդանիշ է։ Հայրավանքը պարզապես վանք չէ։ Այն կամուրջ է մարդու և երկնքի միջև։ Իսկ սիմֆոնիաները պարզապես ստեղծագործություններ չեն։ Դրանք աղոթքներ են, որոնք գրվել են ոչ թե բառերով, այլ հնչյուններով։
Ավետ Տերտերյանի և Դմիտրի Շոստակովիչ միջև կան որոշ արտաքին նմանություններ, բայց նրանց երաժշտական աշխարհները խորքում տարբեր են։
Տերտերյանի ստեղծագործություններում, ինչպես Շոստակովիչի սիմֆոնիաներում, փողային նվագախումբը հաճախ հանդես է գալիս հզոր, նույնիսկ ցնցող ուժով։ Հատկապես շեփորների, տրոմբոնների, հորնների և տուբայի կտրուկ մուտքերը ստեղծում են դրամատիկական լարվածություն, երբեմն՝ աղետի կամ դատաստանի զգացողություն։ Այդ պատճառով առաջին լսման ժամանակ շատ ունկնդիրների մոտ կարող է առաջանալ Շոստակովիչի հետ զուգահեռ անցկացնելու ցանկություն։ Սակայն այստեղ էլ ավարտվում է նմանությունը։
Շոստակովիչի փողայինները հաճախ պատմում են մարդու և իշխանության հակամարտության, պատերազմի, ողբերգության, հեգնանքի և բողոքի մասին։ Նրա երաժշտության մեջ նույնիսկ ամենաբարձր ֆորտիսիմոն ունի դրամատիկական գործողություն, կոնֆլիկտ և մարդկային ողբերգություն։
Իսկ Տերտերյանի փողայինները շատ ավելի հաճախ խորհրդանշական բնույթ ունեն։ Դրանք ոչ այնքան պատմություն են պատմում, որքան ստեղծում են հնչյունային տիեզերք։ Նրա սիմֆոնիաներում փողայինների զանգվածային հնչողությունը հիշեցնում է եկեղեցական զանգերի արձագանք, լեռների քամու մռնչյուն, կամ նույնիսկ տիեզերական ազդանշան։ Այդ հնչյունները չեն բղավում մարդու մասին, այլ կարծես խոսում են հավերժության հետ։
Ավելին, Տերտերյանը այդ հզոր փողային հնչողությունները համադրում է դուդուկի, զուռնայի, հարվածայինների, զանգերի և երկարատև լռությունների հետ՝ ստեղծելով մի երաժշտական լեզու, որը եզակի է համաշխարհային սիմֆոնիզմում։ Նրա մոտ յուրաքանչյուր հնչյուն ծնվում է լռությունից և վերադառնում լռությանը, մինչդեռ Շոստակովիչի մոտ հնչյունը հաճախ պայքարի, դիմադրության և ներքին ճակատամարտի արտահայտություն է։
Ուստի ավելի ճիշտ կլինի ասել, որ Տերտերյանը Շոստակովիչին չի նմանակում, այլ երկուսն էլ պատկանում են 20-րդ դարի մեծ սիմֆոնիստների այն սերնդին, որոնք նվագախմբի, հատկապես փողայինների ուժը օգտագործեցին բոլորովին տարբեր գաղափարներ արտահայտելու համար։
Եթե Շոստակովիչը երաժշտությամբ նկարագրում էր պատմության ողբերգությունը, ապա Տերտերյանը երաժշտությամբ փորձում էր լսելի դարձնել տիեզերքի լռությունը։ Հենց այդ պատճառով էլ, արտաքին որոշ նմանություններից անկախ, Ավետ Տերտերյանի երաժշտական աշխարհը լիովին ինքնատիպ է և անմիջապես ճանաչելի առաջին իսկ հնչյուններից։
Այսօր, հիշելով մեծ կոմպոզիտորին, կրկին համոզվում ենք, որ իսկական արվեստը չի ծերանում։ Այն շարունակում է հնչել այնքան ժամանակ, քանի դեռ կա մարդ, որը պատրաստ է լսելու ոչ միայն երաժշտությունը, այլև լռությունը նրա ներսում։
Ծնունդդ շնորհավոր, մեծ Վարպետ։ Քո ութ սիմֆոնիաները շարունակում են մեզ հիշեցնել, որ երբեմն ամենախորը երաժշտությունը ծնվում է այնտեղ, որտեղ ավարտվում են բառերը և սկսվում է հավերժությունը։
Բաց մի թողեք
Հայաստանի ազգային ֆիլհարմոնիկ նվագախումբն ազդարարեց Khachaturian Rooftop-ի հանդիսավոր բացումը․ Լուսանկարներ
Ֆիլհարմոնիկը վերադառնում է Սյունիք․ Լուսանկար
Առնոբաբաջանյանական երգերը Դավիթ Մելքոնյանի ջազ քառյակով՝ Կամերայինի ամառային բացօթյա բեմում․ Տեսանյութեր, Լուսանկարներ