Զենքը սկսում է ընկալվել որպես վեճերն ու խնդիրները լուծելու սովորական միջոց

Այսօր գիշերը Կոտայքի մարզում պարեկների սովորական կանգառի պահանջը մի քանի ակնթարթում վերածվեց զինված հարձակման։ «Հյունդայի» վարորդը չարձագանքեց պարեկների կանգառի պահանջին։ Մեքենայից կրակեցին պարեկների վրա, երկու ծառայող վիրավորվեց։

Ավելի ուշ ոստիկանությունը հայտնաբերեց մեքենան և երկու կասկածյալի։ Նախնական տվյալներով երկուսն էլ եղել են ոչ սթափ վիճակում։ Դեպքի ամբողջ պատկերը դեռ պարզվում է, իսկ կրակոցների համար օգտագործված հրազենը շարունակում են որոնել։

Առաջին հայացքից սա սովորական քրեական պատմություն է՝ ալկոհոլ, զենք, փախուստ, ձերբակալություն։ Բայց այս միջադեպը բացում է ավելի հիմնարար խնդիր՝ պետությունը որքանով է կարողանում ապահովել իր օրենքի պարտադիր ուժը։

Ոստիկանի վրա կրակելը մարտահրավեր է օրենքի գերակայությանը։ Այսպիսի դեպքերն են ցույց տալիս, թե պետությունը որքանով է կարողանում պահպանել օրենքի ուժը և վերահսկել բռնության տարածումը։

Մաքս Վեբերը պետության կարևոր հատկանիշներից մեկը համարում էր օրինական ուժ կիրառելու բացառիկ իրավունքը։ Այս միտքը հատկապես պարզ է դառնում, երբ ոստիկանի օրինական պահանջին պատասխանում են զենքով։ Այդ պահին արդեն փորձության է ենթարկվում օրենքի գերակայությունը։

Հայաստանի համար սա վերացական խնդիր չէ։ Վերջին տարիների պատերազմները, ներքին ցնցումները, անվտանգության համակարգի ծանր փորձությունները, տեղահանությունն ու արտաքին ճնշումները խոր հետք են թողել նաև հասարակության վարքագծի և պետական ինստիտուտների նկատմամբ վերաբերմունքի վրա։ Երկարատև լարվածությունը փոխում է հասարակության վերաբերմունքը ուժի նկատմամբ։

Զենքը սկսում է ընկալվել որպես վեճերն ու խնդիրները լուծելու սովորական միջոց։ Պատերազմի ազդեցությունը ներթափանցում է առօրյա կյանք, իսկ պետական ինստիտուտների թուլացումը նվազեցնում է օրենքի հանդեպ վստահությունը։

Ոստիկանի պահանջին զենքով պատասխանելը ցույց է տալիս օրենքի նկատմամբ վտանգավոր արհամարհանք։ Հայաստանում անվտանգության մասին խոսելիս սովորաբար նկատի են ունենում սահմանը, բանակը և արտաքին սպառնալիքները։

Բայց երկրի անվտանգությունը կախված է նաև նրանից, թե ներսում որքան վստահ ու անխափան է գործում օրենքը։ Երբ սովորական կանգառի պահանջին պատասխանում են կրակոցով, խնդիրը արդեն օրենքի հեղինակությունն ու ուժի կիրառումը վերահսկելու պետության կարողությունն է։

Կայուն պետության ամենակարևոր հատկանիշներից մեկը առօրյա կյանքի կանխատեսելիությունն է։ Մարդը պետք է վստահ լինի, որ կանոնը գործում է, ոստիկանի պահանջը անտեսել չի կարելի, զենքը բացառություն է, իսկ խախտումը հետևանք է ունենում։ Այդ վստահությունն է պետության ամրության ամենակարևոր հիմքերից մեկը։

Հայաստանը փորձում է փոխել իր արտաքին քաղաքական դիրքն ու անվտանգության միջավայրը։ Օրակարգում են խաղաղության համաձայնագիրը, սահմանների ամրապնդումը, նոր հաղորդակցությունները, արևմտյան համագործակցությունն ու ներդրումները։ Բայց այս ամբողջ վերադասավորումը հենարան է պահանջում ներսում։ Առանց արդյունավետ պետական ինստիտուտների արտաքին քաղաքական որևէ շրջադարձ երկարաժամկետ ամրություն չի ունենա։

Արտաքին քաղաքական որևէ ընտրություն չի կարող ամրացնել երկիրը, եթե ներսում պետությունը բավարար կարողություն չունի։ Ներդրողը գնահատում է միջավայրի կանխատեսելիությունը, գործընկերը՝ ինստիտուտների հուսալիությունը, քաղաքացին՝ իր իրավունքների պաշտպանվածությունն ու օրենքի հավասար կիրառումը։

Սահմանների անվտանգությունը, տնտեսական զարգացումն ու արտաքին քաղաքական կայունությունը վերջում հենվում են նույն հիմքի վրա՝ պետության ներքին ուժի։ Հայաստանի երկարատև խնդիրներից մեկը եղել է ուժեղ և վստահելի պետական ինստիտուտների պակասը։ Քաղաքական մտածողությունը հաճախ ապավինել է արտաքին հենարաններին, ուժեղ առաջնորդներին կամ պատմական բարենպաստ պահերին։

Պետության ուժը ձևավորվում է ամենօրյա աշխատանքի մեջ։ Ոստիկանության, դատարանի, սահմանապահ ծառայության, հարկային համակարգի և համայնքային կառույցների հուսալի աշխատանքն է որոշում, թե երկիրը որքան կայուն ու դիմացկուն է։

Կոտայքի դեպքը կրկին առաջ է բերում մի կարևոր հարց՝ որքան վերահսկելի է երկրում զենքի շրջանառությունը։ Պատերազմից հետո չհաշվառված զենքը հաճախ երկար ժամանակ մնում է շրջանառության մեջ։ Պատերազմը կարող է ավարտվել հրադադարով, բայց զենքի հետ ապրելու սովորությունը հասարակությունից շատ ավելի դանդաղ է հեռանում։

Հայաստանը պետք է այս խնդիրը դիտարկի որպես ազգային անվտանգության հարց։ Պետությունը պետք է հստակ իմանա ապօրինի զենքի իրական ծավալը, դրա հիմնական աղբյուրները և այն ուղիները, որոնցով զենքը շարունակում է մնալ շրջանառության մեջ։

Զենքը հայտնաբերելը միայն առաջին քայլն է։ Պետությունը պետք է նաև վերացնի այն ուղիներն ու պայմանները, որոնց շնորհիվ ապօրինի զենքը շարունակում է շրջանառվել։

Առանձին ուշադրության է արժանի նաև ոստիկանության պատրաստվածության և պաշտպանության հարցը։ Վերջին տարիներին պարեկային ծառայությունը հաճախ ներկայացվել է որպես Հայաստանի պետական բարեփոխումների առավել տեսանելի արդյունքներից մեկը։

Նոր համազգեստը, մեքենաներն ու վերապատրաստումը բարեփոխման տեսանելի մասն են միայն։ Ոստիկանության իրական արդյունավետությունը չափվում է շատ ավելի բարդ չափանիշներով։

Ծառայողը պետք է պատրաստ լինի վտանգավոր իրավիճակների, ունենա անհրաժեշտ տեխնիկական միջոցներ, հստակ ընթացակարգեր, արագ աջակցություն և վստահություն, որ պետությունը կկանգնի իր ծառայողի կողքին։

Կոտայքում երկու պարեկ վիրավորվել են հենց իրենց ծառայողական պարտականությունը կատարելիս։ Բարեբախտաբար, նրանց կյանքին, նախնական տվյալներով, վտանգ չի սպառնում։ Այս դեպքի իրական գնահատականը կախված է նրանից, թե որքան ամբողջական և հետևողական կլինի հետաքննությունը։

Ավելի կարևոր է պարզել, թե որտեղից է եկել զենքը, ինչպես է զարգացել ամբողջ դեպքը և արդյոք պատասխանատվությունը լինելու է ամբողջական ու անխուսափելի։ Սա շատ ավելի կարևոր է, քան պարզապես հերթական ձերբակալության մասին հաղորդագրությունը։

Պետության հեղինակությունը կառուցվում է ոչ թե կոշտ հայտարարությունների, այլ օրենքի հետևողական և անխուսափելի կիրառման վրա։ Հայաստանը փորձում է մտնել ավելի խաղաղ և կանխատեսելի շրջափուլ։ Խաղաղությունը միայն սահմանին կրակի բացակայությունը չէ։ Այն նաև հասարակության ապառազմականացումն է, օրենքի նկատմամբ վստահության վերականգնումը, զենքի իսպառ վերացումը առօրյա կյանքից և պետական ծառայողի անվտանգ աշխատանքի ապահովումը։

Այդ պատճառով Կոտայքի գիշերային կրակոցները պետք է դիտարկել շատ ավելի լայն խնդրի շրջանակում։ Սահմանին արձակված կրակոցը մենք անմիջապես կապում ենք ազգային անվտանգության հետ։ Պարեկի ուղղությամբ արձակված կրակոցը պետք է դիտարկել նույն լրջությամբ։ Երկու դեպքում էլ խոսքը պետության տարածքում ուժի կիրառման վերահսկողության մասին է։

Պետության պատասխանը պետք է լինի հստակ, իրավական և անխուսափելի։ Եթե նման դեպքը չստանա ամբողջական քննություն և պատասխանատվություն, վնասը կմնա ոչ միայն միջադեպի, այլև օրենքի հեղինակության վրա։