Հայաստանը պատրաստվում է 250 միլիոն եվրոյի նոր երկարաժամկետ ֆինանսավորում ներգրավել Զարգացման ֆրանսիական գործակալությունից։ Ծրագրին կարող է մասնակցել նաև Ասիական զարգացման բանկը։ Միջոցներն ուղղվելու են 2026 թվականի բյուջեի պակասուրդի ֆինանսավորմանը։ Վարկի ժամկետը 20 տարի է, առաջին հինգ տարին՝ արտոնյալ։ Լողացող տոկոսադրույքի դեպքում տարեկան արժեքը ներկայում գնահատվում է շուրջ 5.1 տոկոս։
Պարտքի ներկայիս մակարդակը դեռ վերահսկելի է, բայց այդ գնահատականը լիարժեք չէ առանց մեկ հիմնական հարցի՝ ի՞նչ է ստեղծվում նոր պարտքի դիմաց։ Եթե վարկը մեծացնում է տնտեսության արտադրողականությունը, հարկային եկամուտներն ու պետության ֆինանսական դիմադրողականությունը, այն կարող է ամրացնել երկիրը։ Եթե այն հիմնականում ծածկում է ընթացիկ պակասը, ապագայի եկամուտների մի մասը պարզապես ծախսվում է այսօր։
Հայաստանի խնդիրը պարտքի առկայությունը չէ։ Խնդիրը սկսվում է, երբ նոր պարտքի աճը գերազանցում է տնտեսության եկամուտ ստեղծելու և այդ պարտքը սպասարկելու կարողությանը։ Այդ սահմանը որոշում է պարտքի անվտանգությունը։ Ուստի յուրաքանչյուր նոր վարկ պետք է գնահատել սովորական հարցով՝ այն որքան է մեծացնում երկրի արտադրողականությունը, եկամուտները և ֆինանսական դիմադրողականությունը։ Եթե նոր պարտքը չի մեծացնում տնտեսության ուժն ու եկամուտ ստեղծելու կարողությունը, այն միայն մեղմում է այսօրվա ճնշումը՝ ապագայի հաշվին։
250 միլիոն եվրոն ինքնին վճռորոշ թիվ չէ։ Գլխավորը պարտքի չափը չէ, այլ այն արդյունքը, որը տնտեսությունը պետք է ստանա դրա դիմաց, և այն բեռը, որը կմնա ապագա տարիներին։ Վարկը կարող է այսօր փակել բյուջեի բացը, սակայն դրա հետևանքները մնալու են երկար տարիներ։ Ուստի նոր պարտքը պետք է նաև ընդլայնի տնտեսության եկամուտ ստեղծելու հնարավորությունները, որպեսզի ապագա բյուջեն չվճարի այսօրվա կարճաժամկետ լուծումների գինը։
Պետական պարտքը պարզապես ծախսված գումար չէ։ Այն կարող է դառնալ ապագա աճի աղբյուր, եթե ուղղվում է ճանապարհների, ջրային համակարգերի, կրթության, առողջապահության, անվտանգության կամ տնտեսական վերափոխման ծրագրերի։ Այդպիսի ծախսերը մեծացնում են երկրի արտադրողականությունն ու եկամուտ ստեղծելու հնարավորությունը։ Այդ դեպքում այսօրվա պարտքը վաղվա տնտեսության վրա բեռ չի դառնում, այլ օգնում է այդ տնտեսությունը մեծացնել։
Վարկը կարող է նաև պարզապես փակել բյուջեի եկամուտների ու ծախսերի միջև առաջացած բացը։ Որոշ փուլերում դա անհրաժեշտ է․ պետությունը չի կարող դադարեցնել թոշակների, անվտանգության կամ կարևոր ենթակառուցվածքների ֆինանսավորումը։ Բայց եթե դեֆիցիտը դառնում է մշտական, փոխվում է նաև պարտքի դերը և այն աստիճանաբար դառնում է բյուջեի բնականոն գործունեությունը պահող հենարան։ Այդ դեպքում բյուջեի կայունությունը աստիճանաբար կապվում է նոր պարտքի հասանելիության հետ, իսկ ֆինանսական ինքնուրույնությունը՝ նեղանում։
Հայաստանի պետական պարտքի վիճակն այս պահին մտահոգիչ մակարդակի չէ։ ԱՄՀ-ն 2026 թվականի տնտեսական աճը գնահատում է շուրջ 5.3 տոկոս, իսկ պետական պարտքի մակարդակը՝ կառավարելի։ Բյուջեով նախատեսված 4.5 տոկոս դեֆիցիտն էլ, հարկային բարձր մուտքերի շնորհիվ, կարող է մոտենալ 4 տոկոսին։ Սա Հայաստանին հնարավորություն է տալիս նոր պարտք ներգրավելու համար։ Բայց այդ հնարավորությունը սահմանափակ է և կախված է տնտեսական աճի տեմպից, բյուջեի կարգապահությունից ու ներգրավվող միջոցների արդյունավետ օգտագործումից։
Սա կարևոր առավելություն է։ Տնտեսական աճը մեծացնում է պետության եկամուտները և հեշտացնում պարտքի սպասարկումը։ Եթե այդ աճը պահպանվում է, պարտքի բեռը տնտեսության նկատմամբ կարող է մնալ վերահսկելի, իսկ երկարաժամկետ ու արտոնյալ վարկերը նվազեցնում են բյուջեի վրա առաջացող կարճաժամկետ ճնշումը։
Զարգացման ֆրանսիական գործակալության ներգրավումը կարևոր է նաև ֆինանսավորման որակի տեսանկյունից։ Նման վարկերը սովորաբար ուղեկցվում են պետական կառավարման, ծախսերի արդյունավետության և ինստիտուցիոնալ բարեփոխումների պահանջներով։ Հայաստանի համար սա նաև ֆինանսավորման աղբյուրները բազմազանեցնելու հնարավորություն է։ Որքան լայն է վարկատուների շրջանակը, այնքան փոքր է կախվածությունը առանձին ֆինանսական կենտրոններից և այնքան մեծ՝ պետության ընտրության ազատությունը։
Վարկատուի վստահելիությունը կարևոր է, բայց հիմնական հարցը մնում է նույնը՝ ինչ է ստեղծվում այդ պարտքով։ Նոր միջոցները կարող են ուժեղացնել տնտեսությունը, մեծացնել եկամուտները և ապագայում հեշտացնել պարտքի սպասարկումը։ Կարող են նաև պարզապես փակել ընթացիկ բացը և մեծացնել հետագա վճարումների բեռը։
Հայաստանի պետական պարտքը հուլիսի վերջին արդեն գերազանցել էր 13.9 միլիարդ դոլարը, իսկ կառավարությունը շարունակում է նոր ֆինանսավորում ներգրավել։ Մարտին Համաշխարհային բանկը հաստատեց 200 միլիոն դոլարի զարգացման քաղաքականության վարկ, OPEC հիմնադրամը նախատեսում է տրամադրել մինչև 80 միլիոն եվրո։ Այս փուլում տագնապի հիմք չկա, բայց յուրաքանչյուր նոր վարկի հետ ավելի կարևոր է դառնում հասկանալ դրա տնտեսական վերադարձը։
Հայաստանի վերջին տարիների բարձր աճին նպաստել են նաև բարենպաստ արտաքին գործոններ՝ տարածաշրջանային առևտրի վերադասավորումը, կապիտալի և մարդկանց ներհոսքը, ծառայությունների արագ ընդլայնումը։ Սակայն այդ գործոնների ազդեցությունը մշտական չէ։ Դրանց թուլացումը կարող է արագորեն փոխել աճի տեմպը, հարկային մուտքերը և բյուջեի հնարավորությունները։
Այդ պատճառով պարտքի կայունությունը պետք է գնահատել նաև ավելի դժվար սցենարների պայմաններում։ Տարածաշրջանային լարվածությունը, առևտրային սահմանափակումները, հումքային գների տատանումները և համաշխարհային ֆինանսավորման թանկացումը կարող են միաժամանակ ճնշել տնտեսությունը և մեծացնել պետական ծախսերը։ Այդպիսի միջավայրում այսօր կառավարելի թվացող պարտքը կարող է շատ ավելի ծանր զգացվել վաղվա բյուջեի համար։
ՎԶԵԲ-ն ևս ուշադրություն է հրավիրում ֆինանսավորման թանկացման, էներգակիրների բարձր գների, առևտրային խափանումների և տարածաշրջանային տնտեսական ակտիվության թուլացման վրա։ Հայաստանի տնտեսության կառուցվածքի և արտաքին շուկաներից զգալի կախվածության պայմաններում նման ցնցումները արագ թուլացնում են բյուջեի եկամուտները, մեծացնում ծախսերը և նեղացնում պարտքը սպասարկելու հնարավորությունը։
Դրամի արժեզրկումը թանկացնում է արտարժույթով պարտքի սպասարկումը, իսկ բարձր տոկոսադրույքները՝ նոր փոխառությունները։ Արտահանման թուլացումը նվազեցնում է հարկային մուտքերը, անվտանգության լրացուցիչ ծախսերը՝ մեծացնում բյուջեի բեռը։ Եթե այս գործոնները համընկնեն, պետությունը միաժամանակ կբախվի ավելի քիչ եկամուտների և ավելի մեծ պարտավորությունների։
ԱՄՀ-ի սթրեսային գնահատականները ցույց են տալիս, որ խոշոր արտաքին ճգնաժամի դեպքում պարտքի բեռը կարող է արագ աճել, իսկ բյուջեի դեֆիցիտը՝ խորանալ։ Սա 250 միլիոն եվրոյի վարկին տալիս է ավելի լայն նշանակություն։ Դրա իրական արժեքը որոշվելու է այն տնտեսական արդյունքով, որը Հայաստանը կստանա ոչ թե և ոչ միայն այսօր, այլև հաջորդ տասը կամ քսան տարիներին։
Եթե պետական միջոցներն ուղղվում են արտադրողականությունը բարձրացնող ծրագրերի՝ ճանապարհների, էներգետիկ համակարգերի, ջրային տնտեսության, կրթության, տեխնոլոգիաների և արդյունաբերության զարգացմանը, այդ միջոցները կարող են ընդլայնել տնտեսության արտադրական հնարավորությունները և ստեղծել ապագա աճի հիմք։ Ավելի ուժեղ տնտեսությունը մեծացնում է հարկային եկամուտները և ժամանակի ընթացքում թեթևացնում պարտքի սպասարկման բեռը։
Եթե վարկը տնտեսության մեջ նոր արժեք չի ստեղծում, այն պարզապես թեթևացնում է այսօրվա բյուջեն՝ վաղվա հնարավորությունների հաշվին։ Հայաստանի հիմնական խնդիրը ներդրումային մեծ կարիքների և սահմանափակ ֆինանսական հնարավորությունների համադրությունն է։ Ճանապարհները, էներգետիկան, ջրային համակարգերը, պաշտպանությունը, կրթությունն ու առողջապահությունը պահանջում են շարունակական ֆինանսավորում։ Այդ պատճառով կարևոր է ոչ միայն միջոցներ գտնել, այլ այնպես ծախսել դրանք, որ այսօրվա անհրաժեշտությունները չնվազեցնեն վաղվա հնարավորությունները։
Պարտքով ստացված հնարավորությունն ունի իր գինը։ Այդ պատճառով յուրաքանչյուր նոր վարկ պետք է գնահատել ոչ միայն այսօրվա անհրաժեշտությամբ, այլև վաղվա արդյունքով։ Կարևոր է հասկանալ, թե այդ միջոցները որքան նոր եկամուտ, արտադրողականություն և տնտեսական դիմադրողականություն են ստեղծում, և ինչ բեռ են թողնում հաջորդ տարիների բյուջեի վրա։
Հայաստանը դեռ կարող է նոր ֆինանսավորում ներգրավել, բայց այդ հնարավորությունը անսահման չէ։ Խելամիտ օգտագործված պարտքը կարող է ուժեղացնել տնտեսությունը և մեծացնել պետության հնարավորությունները։ Իսկ նոր արժեք չստեղծող պարտքը ժամանակի ընթացքում մեծացնում է բյուջեի բեռը և կրճատում պետության հետագա հնարավորությունները։ 250 միլիոն եվրոյի վարկի իրական գնահատականը տարիներ անց է տրվելու։ Կարևոր է հասկանալ, թե այսօրվա պարտքը որքանով կպահպանի պետության ֆինանսական հնարավորությունները հաջորդ տարիների համար։
Բաց մի թողեք
Հայաստանի համար 2001+ խմբում հայտնվելը նախազգուշացում է
Քրիստոնեական ժառանգությունը կարող էր ծառայել նաև ժամանակակից արտաքին կապերին
Շաքիի կրակոցը կարող է փոքր դրվագ թվալ տարածաշրջանային մեծ գործընթացների համեմատ