Այսօր հայ գրականության ամենափայլուն ու ամենախռովահույզ անուններից մեկի՝ Եղիշե Չարենցի ծննդյան օրն է։ Նա այն եզակի գրողներից էր, որի մեջ միաժամանակ ապրում էին հեղափոխական կրակը, սիրո խորը քնարականությունը և հայրենիքի ճակատագրի ցավը։
Չարենցը դարձավ մի ամբողջ դարաշրջանի ձայնը․ նրա բանաստեղծություններում Հայաստանը խոսում է երբեմն հպարտությամբ, երբեմն կարոտով, երբեմն էլ՝ տագնապով։ «Ես իմ անուշ Հայաստանի…» տողերով նա ստեղծեց այնպիսի հայրենասիրական աղոթք, որը վաղուց արդեն դուրս է եկել գրականության սահմաններից ու դարձել ազգային ինքնության մի մասնիկ։
Չարենցի ճակատագիրն էլ նույնքան դրամատիկ էր, որքան նրա պոեզիան․ մեծ սիրով ու հավատով ստեղծող բանաստեղծը զոհ դարձավ բռնապետական ժամանակների դաժանությանը։ Սակայն նրա խոսքը մնաց անխորտակելի։
Այսօր, նրա ծննդյան օրը, մենք պարզապես հիշում չենք նրան․ մենք նորից բացում ենք նրա գրքերը և հասկանում, թե որքան կենդանի է մնում Չարենցի ձայնը՝ ժամանակների միջով։
Հայ մեծ բանաստեղծ Եղիշե Չարենցի կյանքի ամենահուզիչ էջերից մեկը նրա սերերն էին՝ բուռն, ցավոտ, երբեմն երջանիկ, երբեմն ողբերգական։ Նրա պոեզիայի մեծ մասը հենց այդ սիրերի կրքից է ծնվել։
Չարենցի սիրային աշխարհը կապված է հատկապես երկու կանանց հետ՝ նրա առաջին կնոջ՝ Արփենիկ Տեր-Աստվածատրյանի և երկրորդ կնոջ՝ Իզաբելլա Չարենցի հետ։ Արփենիկի հանդեպ նրա սերը երիտասարդական կրքոտություն ու նրբություն ուներ։ Արփենիկի վաղ մահը խոր հետք թողեց բանաստեղծի հոգում, և այդ ցավը հաճախ արձագանքեց նրա բանաստեղծություններում։
Իսկ Իզաբելլայի հետ Չարենցի կյանքը լցվեց թե՛ սիրով, թե՛ դրամատիզմով։ Բանաստեղծը նրան գրում էր նամակներ, որոնք այսօր հայտնի են որպես Չարենցի սիրո նամականիներ՝ լի ջերմությամբ, կարոտով և մտերմիկ անկեղծությամբ։ Այդ նամակներում երևում է ոչ թե մեծ գրական անունը, այլ սիրող ու խոցելի մարդը՝ իր ողջ նուրբ զգացմունքներով։
Չարենցի սիրային տողերը հաճախ միախառնում են կիրքն ու քնարականությունը, ինչպես այն հայտնի խոստովանության մեջ, որը դարձել է սիրո գրեթե խորհրդանիշ. «Քո աչքերի մեջ նայեցի ես իմ ողջ կյանքը…»
Այսպիսով, Չարենցի սերերը միայն կենսագրական դրվագ չէին․ այն դարձավ նրա պոեզիայի ամենահզոր աղբյուրներից մեկը։ Նրա սիրային խոսքը մինչ այսօր էլ կարդացվում է նույն թարմությամբ՝ կարծես հենց հիմա գրված լինի սիրելիին։
Եղիշե Չարենցի կյանքի ամենախորհրդավոր ու հաճախ հիշատակվող դրվագներից մեկը կապված է երիտասարդ դերասանուհի Կարինե Քոթանջյանի հետ։
1920-ականների կեսերին Չարենցը հրապուրվում է գեղեցիկ ու տաղանդավոր Կարինե Քոթանջյանով։ Ասում են՝ դա շատ բուռն, բայց նաև խիստ խանդոտ ու դրամատիկ սեր էր։ Մի օր, խանդի ու հուզմունքի պահին, Չարենցը ատրճանակից կրակ է արձակում Կարինեի ուղղությամբ։ Բարեբախտաբար կրակոցը մահացու չէր․ Կարինեն ծանր չի վնասվում և ողջ է մնում։
Այս դեպքը մեծ աղմուկ է առաջացնում ժամանակի Երևանում և դառնում Չարենցի կենսագրության ամենախնդրահարույց պատմություններից մեկը։ Բանաստեղծը դատապարտվում է և որոշ ժամանակ անցկացնում բանտում։
Չնայած ողբերգական այդ միջադեպին՝ Չարենցի կյանքում սերը միշտ մնաց որպես ուժեղ, երբեմն նույնիսկ կործանարար կրք։ Նրա սիրային աշխարհը հաճախ անցնում էր նուրբ քնարականությունից մինչև վտանգավոր բորբոքվածություն, և հենց այդ հակասական կրքերն էլ շատ անգամ սնուցեցին նրա պոեզիան։
Բայց նրա կյանքի ամենամեծ ողբերգությունը դեռ առջևում էր։ 1937 թվականի ստալինյան բռնաճնշումների տարիներին Չարենցը ձերբակալվեց և մահացավ բանտային հիվանդանոցում։ Նրա մարմինը թաղվեց գաղտնի, և մինչ այսօր նրա գերեզմանի տեղը հայտնի չէ։ Գուցե եթե հայտնի լիներ այդ տեղը, այն վաղուց դարձած կլիներ ոչ միայն հիշատակի, այլև սիրո խոստովանությունների վայր։
Եղիշե Չարենցի կյանքը ավարտվեց նույնքան դրամատիկ, որքան նրա պոեզիան։ 1937 թվականին՝ ստալինյան ահաբեկչության տարիներին, նա ձերբակալվեց և մահացավ Երևանի բանտային հիվանդանոցում։ Նրա մահը դարձավ հայ մշակույթի մեծագույն ողբերգություններից մեկը։
Չարենցի մարմինը թաղվեց գաղտնի, և մինչ այսօր նրա գերեզմանի հստակ տեղը հայտնի չէ։ Այդ անհայտությունը տարիների ընթացքում վերածվեց խորհրդանշական ցավի․ մի մեծ բանաստեղծ, որի խոսքը դարձել էր սիրո, հայրենիքի ու կյանքի ամենանուրբ խոստովանություններից մեկը, չունեցավ նույնիսկ հայտնի հանգրվան, ուր մարդիկ կարող էին գնալ ու լուռ խոնարհվել։
Երևի թե, եթե հայտնի լիներ նրա գերեզմանը, այն վաղուց դարձած կլիներ ոչ միայն հիշատակի, այլև սիրո խոստովանությունների վայր։ Որովհետև Չարենցի տողերը դեռ այսօր էլ մարդիկ հաճախ շշնջում են սիրելիներին՝ ինչպես մի ժամանակ գրվում էին նամակներում ու բանաստեղծություններում։
Չարենցը հեռացավ, բայց նրա խոսքը մնաց՝ որպես կրքոտ սեր, ցավոտ ճակատագիր և հավերժ կենդանի պոեզիա։
Բաց մի թողեք
Երբ աղջիկս դառնում է մեծ․ Նամակ՝ կյանքի բեմ մտնելուց առաջ, Չապլինի ծննդին՝ նրա ոճով
Եվրոպական կինոարդյունաբերությունը մեղմ ուժ է, որը արժե սուբսիդավորել. Օսկարակիր պրոդյուսեր
Աբովյանի վերադարձը հիշողության մեջ՝ կենդանի թանգարանի շնչով. Լուսանկարներ