Բաքուն ձևավորում է պատերազմի տնտեսական ու բնապահպանական հաշվեկշիռ

Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը կրկին Հայաստանի հասցեին հնչեցրեց բնական պաշարների օգտագործման մեղադրանքներ՝ այս անգամ դրանք կենտրոնացնելով անտառային վնասի վրա։

Հանքարդյունաբերության և մետալուրգիայի զարգացման 2027–2030 թվականների պետական ծրագրին նվիրված խորհրդակցության ժամանակ նա հայտարարեց, որ Քելբաջարի, Լաչինի և Զանգելանի շրջաններում հայկական կողմը ոչնչացրել է 60 հազար հեկտար անտառային պաշար։ Ալիևը հատուկ անդրադարձավ նաև 2020 թվականի պատերազմից հետո Քելբաջարից և Լաչինից հայկական ուժերի դուրսբերման ժամանակահատվածին՝ պնդելով, որ այդ շաբաթներին ծառեր են հատվել, վաճառվել և այրվել։

60 հազար հեկտարի թիվը Ադրբեջանի պաշտոնական հայտարարություններում նախկինում ևս օգտագործվել է։ Ալիևը այն կապել է արբանյակային դիտարկումների և պատերազմից հետո իրականացված ուսումնասիրությունների հետ։ Ներկայիս հայտարարությունը թեման կրկին տեղափոխում է տնտեսական քաղաքականության օրակարգ՝ բնական պաշարների շահագործման, պատերազմի հասցրած վնասների և հնարավոր պատասխանատվության հարցերը միավորելով ընդհանուր քաղաքական շրջանակում։

Այս փուլում բնապահպանական մեղադրանքը ստանում է ավելի լայն նշանակություն։ Թիվը քաղաքականության մեջ սովորական վիճակագրություն չէ։ Այն կարող է վերածվել վնասի հաշվարկի, հաշվարկը՝ փոխհատուցման պահանջի, իսկ պահանջը՝ երկարատև դիվանագիտական և իրավական ճնշման գործիքի։ Բաքուն աստիճանաբար ձևավորում է պատերազմի ժառանգության սեփական հաշվեկշիռը՝ տարածքը, բնական պաշարները, տնտեսական կորուստներն ու բնապահպանական վնասը ներառելով նույն պահանջատիրական կառուցվածքի մեջ։

Երևանի խնդիրը այստեղ հայտարարությանը հակադարձ հայտարարությամբ պատասխանելը չէ։ Անհրաժեշտ է նախապես կառուցել սեփական փաստական և իրավական ճարտարապետությունը՝ ճշտել տվյալների աղբյուրները, չափման մեթոդաբանությունը, ժամանակագրությունը, պատճառահետևանքային կապերը և պատասխանատվության սահմանները։ Եթե Հայաստանը ժամանակին չձևակերպի իր փաստական և իրավական պատասխանը, 60 հազար հեկտարի պնդումը կարող է աստիճանաբար անցնել քաղաքական հայտարարությունից դեպի միջազգային օրակարգ՝ ստանալով փոխհատուցման պահանջի, իրավական վեճի և Հայաստանի նկատմամբ երկարաժամկետ ճնշման հիմքի նշանակություն։

Այստեղ առանձնապես կարևոր է արդեն գոյություն ունեցող իրավական հետքը։ 2024 թվականին Արդարադատության միջազգային դատարանում քննված «Ադրբեջանն ընդդեմ Հայաստանի» գործի նյութերում ադրբեջանական կողմի ներկայացրած տվյալների շարքում հիշատակվել է շուրջ 8,900 հեկտար «ստուգված անտառային կորուստ»։ Այս ցուցանիշը էապես տարբերվում է Ալիևի հայտարարած 60 հազար հեկտարից և այդ տարբերությունն արդեն պահանջում է հստակ պատասխան՝ ինչ է չափվել, ինչ ժամանակահատվածում և ինչ չափանիշներով է ձևավորվել 60 հազար հեկտարը։

Առավել կարևոր է դատարանի սահմանած իրավական սահմանը։ Բնապահպանական վնասի վերաբերյալ Ադրբեջանի պահանջները Արդարադատության միջազգային դատարանը չներառեց Ռասայական խտրականության վերացման մասին կոնվենցիայի կիրառման տիրույթում։ Դատարանը այդպիսով չհաստատեց շրջանառվող վնասի ծավալը, դրա ծագումը կամ Հայաստանի պատասխանատվությունը։

Միջազգային իրավունքում նման պահանջը պահանջում է մանրամասն ապացուցողական հիմք։ Պետք է վերականգնել տարածքի նախնական վիճակը, ցույց տալ փոփոխությունների ժամանակագրությունն ու իրական ծավալը, տարբերակել ռազմական գործողությունների, հրդեհների, տնտեսական շահագործման և այլ պատճառների հետևանքները, ապա հիմնավորել դրանց իրավական վերագրումը Հայաստանի պետական մարմինների որոշումներին կամ վերահսկողության ներքո կատարված գործողություններին։ Միայն այդ ամբողջ շղթայի հաստատումից հետո կարող է առաջանալ վնասի արժեքի և փոխհատուցման իրավական հարցը։

Հայաստանի իրավական դիրքը պետք է կառուցվի հենց այս հանգույցների վրա։ Քաղաքական մեղադրանքի ազդեցությունը նվազում է այն ժամանակ, երբ վեճը տեղափոխվում է ստուգելի փաստերի, տվյալների աղբյուրների, չափման մեթոդների, պատճառական կապի և պետության պատասխանատվության հստակ չափանիշների դաշտ։ Այդ դեպքում 60 հազար հեկտարի պնդումը կորցնում է ինքնաբավ քաղաքական փաստի ուժը և վերածվում է ստուգման ենթակա պահանջի՝ իր աղբյուրներով, հաշվարկով, պատճառական կապերով և պատասխանատվության հիմքերով։

8,900 և 60,000 հեկտարի միջև տարբերությունը վերաբերում է արդեն ոչ միայն չափին, այլև հենց հաշվարկի առարկային։ Անտառային ֆոնդի մակերեսը, ծառածածկույթի կորուստը, նոսրացումը, հրդեհների պատճառած վնասը և տնտեսական շահագործման հետևանքները նույն կատեգորիան չեն և չեն կարող մեխանիկորեն միավորվել մի ցուցանիշում։

Հետևաբար թվերի արժանահավատությունը կախված է դրանց հիմքում դրված սահմանումներից, ուսումնասիրված ժամանակահատվածից, օգտագործված տվյալների համախմբերից և հաշվարկի մեթոդից։ Առանց այդ շերտերի բացահայտման մեծ տարբերությունը մնում է ոչ թե պատասխան, այլ նոր հարցերի աղբյուր։

Միջազգային իրավական վեճում թվի քաղաքական հնչեղությունը դեռ ապացուցողական ուժ չի ստեղծում։ Այդ ուժը ձևավորվում է փաստերի ամբողջական շղթայից՝ թվի ծագումից, հաշվարկի ժամանակահատվածից ու մեթոդից, վնասի բնույթից ու պատճառներից մինչև կոնկրետ գործողությունների և պատասխանատվության միջև կապի հիմնավորումը։

Այս շղթայի որևէ օղակի թուլությունը կարող է հարցականի տակ դնել ամբողջ պահանջի հիմնավորվածությունը։ Հետևաբար 60 հազար հեկտարը այս փուլում պետք է դիտարկել որպես Ադրբեջանի ներկայացրած պնդում, որի իրավական կշիռը դեռ կախված է այն հաստատող ապացույցների ամբողջությունից։

Հայաստանի հնարավոր արձագանքի առանցքը հենց ապացուցողական դաշտն է։ Հայաստանի հակափաստարկը պետք է կառուցվի արբանյակային դիտարկումների, խորհրդային շրջանի անտառային քարտեզների, անտառահատման թույլտվությունների, հրդեհների գրանցումների, փայտանյութի առևտրի և ենթակառուցվածքային նախագծերի տվյալների համադրմամբ։

Առանցքային հարցը պատճառական կապն է։ Ծառածածկույթի կորուստը դեռ չի նշանակում ապօրինի հատում կամ Հայաստանի Հանրապետության պատասխանատվություն։ Հրդեհը, պատերազմը, տնտեսական շահագործումը և պետության որոշումը տարբեր հիմքեր ունեն և պահանջում են առանձին ապացույցներ։

Երևանը պետք է վեճը տեղափոխի փաստերի ու մեթոդաբանության դաշտ։ Լռությունը ադրբեջանական գնահատականին հնարավորություն է տալիս ամրապնդվել միջազգային օրակարգում որպես չվիճարկված փաստ, իսկ հռետորական հակադարձումը չի ստեղծում համարժեք պաշտպանություն։ Հայաստանի պատասխանը պետք է լինի փաստագրված, չափելի և ստուգելի՝ այնպիսի հիմքով, որը կարող է դիմանալ դիվանագիտական ու իրավական քննությանը։

Ալիևի հայտարարության նշանակությունը հենց այստեղ է։ Բաքուն ձևավորում է պատերազմի տնտեսական ու բնապահպանական հաշվեկշիռ, որը հետագայում կարող է դառնալ փոխհատուցման պահանջի կամ քաղաքական ճնշման գործիք։

60 հազար հեկտարի պնդումն արդեն մտել է քաղաքական շրջանառության մեջ։ Դրա հետագա կշիռը որոշվելու է աղբյուրների արժանահավատությամբ, հաշվարկի թափանցիկությամբ, պատճառական կապի հիմնավորվածությամբ և ներկայացվող ապացույցների որակով։