Հայաստանի տեղը քարտեզի վրա նույնն է։ Այդ տեղի արժեքը կարող է այլևս նույնը չլինել

Հայաստանի աշխարհագրությունը դարեր շարունակ եղել է ոչ միայն տարածք, այլև ճակատագիր։ Այն ձևավորվել է կայսրությունների բախումների, փակվող սահմանների, ընդհատվող ճանապարհների և Հայաստանը շրջանցող հաղորդակցությունների ճնշման ներքո։

Հարավային Կովկասում ճանապարհը երբեք չեզոք ենթակառուցվածք չի եղել՝ հենց դա է որոշել տնտեսական հոսքերի ուղղությունը, քաղաքական ազդեցության կենտրոնները և պետությունների ռազմավարական կշիռը։ Հաղորդակցությունների վերահսկողությունը դարձել է ազդեցության և ուժի կարևորագույն գործիք, իսկ դրանցից դուրս մնալը՝ տնտեսական կախվածության, ռազմավարական խոցելիության և աստիճանական մեկուսացման աղբյուր։

Հայաստանի պատմական խնդիրը սեփական աշխարհագրությունը արտաքին ուժերի մրցակցության առարկայից վերածել պետական կարողության, տնտեսական արժեքի և ռազմավարական ինքնուրույնության հենարան

TRIPP-ը կարող է փոխել այդ հաշվարկի որոշ տարրեր։ Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը Նյու Յորքում մասնակցել է ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի շրջանակում անցկացվող «Կոնկորդիա» ամենամյա գագաթնաժողովի պանելային քննարկմանը։ Այս համատեքստում վարչապետի խոսքը TRIPP-ի մասին վերաբերում է արդեն ոչ միայն տնտեսական հնարավորությանը, այլ Հայաստանի աշխարհագրական դիրքի քաղաքական վերարժևորմանը և տարածաշրջանային համակարգում երկրի դերի վերաձևակերպմանը։

Վարչապետը TRIPP-ը ներկայացրեց որպես Հայաստանի տարածաշրջանային կապակցվածությունը, ներդրումային գրավչությունն ու տնտեսական դերակատարությունը վերափոխող նախագիծ՝ այն բնութագրելով որպես նոր դարաշրջանի հնարավորություն։ Այդ ձևակերպման քաղաքական կշիռը, սակայն, որոշվելու է շատ կոնկրետ արդյունքներով՝ ներգրավված կապիտալի ծավալով, ստեղծված ենթակառուցվածքով, ձևավորված բեռնահոսքերով և այն տնտեսական արժեքով, որը Հայաստանը կկարողանա պահել իր ներսում։

Պատմությունը բազմիցս ցույց է տվել, որ մեծ ճանապարհները փոքր պետություններին կարող են տալ իրենց չափից անհամեմատ մեծ ռազմավարական կշիռ։ Տասնիններորդ դարում երկաթուղին ոչ միայն միացրեց շուկաներն ու քաղաքները, այլև վերաձևեց տնտեսական կենտրոնները, առևտրային հոսքերը և ամբողջ տարածաշրջանների քաղաքական նշանակությունը։

Քսաներորդ դարի նավահանգիստներն ու խողովակաշարերը ստեղծեցին նոր հանգույցներ։ Մեր ժամանակներում նույն գործառույթը կատարում են երկաթուղին, էլեկտրացանցը, տվյալների մալուխը և լոգիստիկ կենտրոնը միասին։ TRIPP-ի տրամաբանությունն էլ բազմաշերտ է։ Ծրագիրը նախատեսում է տրանսպորտային, էներգետիկ և թվային ենթակառուցվածքների զարգացում Հայաստանի տարածքում։

Սյունիքի մասին տասնամյակներ շարունակ խոսել են հիմնականում անվտանգության, սահմանների և սպառնալիքների լեզվով։ Այժմ այդ նույն աշխարհագրությունը աստիճանաբար ստանում է նաև տնտեսական նշանակություն։ Մեղրին, Ագարակը և հարակից տարածքները կարող են ներառվել Կասպից ավազանը, Կենտրոնական Ասիան, Թուրքիան և եվրոպական շուկաները կապող տրանսպորտային, էներգետիկ և առևտրային ավելի լայն համակարգում։

Սա Սյունիքի դերի էական վերարժևորում է՝ սահմանային խոցելի տարածքից դեպի տարածաշրջանային կապակցվածության և ներդրումային ակտիվության հանգույց։ Սեպտեմբերի սկզբին հայ և ամերիկացի պաշտոնյաները ամերիկյան AECOM միջազգային ինժեներական, նախագծային և ենթակառուցվածքային խորհրդատվական ընկերության մասնագետների հետ Գորիսում, Կապանում և Մեղրիում արդեն քննարկում էին ծրագրի տեխնիկական, ենթակառուցվածքային և տնտեսական հնարավորությունները։

Առավել նշանակալի փոփոխությունը ծրագրի կառավարման ու սեփականության կառուցվածքում է։ ԱՄՆ-ի մասնակցությունն այստեղ միայն քաղաքական աջակցություն կամ ֆինանսավորում չէ․ այն նախատեսվում է նաև համատեղ ընկերության միջոցով՝ սեփականության և կառավարման անմիջական մասնակցությամբ։

ԱՄՆ Միջազգային զարգացման ֆինանսական կորպորացիայի՝ DFC-ի հրապարակած փաստաթղթի համաձայն՝ TRIPP Development Company-ում ամերիկյան կողմը նախատեսում է ունենալ 74, Հայաստանը՝ 26 տոկոս բաժնեմաս։ Ընկերությունը գրանցվելու է Հայաստանում և դառնալու է ծրագրի իրականացման հիմնական ինստիտուցիոնալ հենարանը։ Միաժամանակ սահմանային վերահսկողությունը, մաքսային և հարկային վարչարարությունը, իրավապահ ու անվտանգության գործառույթները մնում են Հայաստանի Հանրապետության բացառիկ պետական իրավասության ներքո։

Այս կառուցվածքը Հարավային Կովկասի համար անսովոր է։ Միացյալ Նահանգների ներգրավվածությունը ստանում է նյութական ձև։ Կա ընկերություն, կապիտալ, իրավական պատասխանատվություն, տնօրենների խորհուրդ, ներդրումային շահ և երկարաժամկետ պայմանագիր։ Այդ ամենը ծրագրին տալիս է ամերիկյան ներկայության տնտեսական հիմք։ Քաղաքական հետաքրքրությունը կարող է փոխվել ԱՄՆ վարչակազմերի հետ, մինչդեռ ներդրված կապիտալը, ընկերությունները և գործող ենթակառուցվածքը ստեղծում են շատ ավելի երկար ինստիտուցիոնալ կյանք։

Այստեղ է TRIPP-ի աշխարհաքաղաքական նշանակության հիմնական շերտը։ Հարավային Կովկասում ԱՄՆ ներկայությունը երկար ժամանակ հիմնականում դիվանագիտական էր։ Նոր կառուցվածքը Վաշինգտոնին կապում է տարածաշրջանի ճանապարհների, էներգետիկ հոսքերի և ներդրումային միջավայրի հետ։ Հայաստանի համար սա միջազգային հետաքրքրության լրացուցիչ աղբյուր է։ Կենտրոնական Ասիայի կապը նույնպես կարևոր է։ Եվրոպան արդեն մեծացնում է ուշադրությունը Անդրկասպյան տրանսպորտային ցանցի նկատմամբ, իսկ TRIPP-ը կարող է դառնալ այդ ավելի լայն համակարգի հայկական հանգույցներից մեկը։

Սակայն նախագծված երթուղին ինքնին դեռ տնտեսական արդյունք չի ստեղծում։ Հայկական հատվածում շինարարությունը դեռ չի սկսվել։ Ընկերության իրավական կառուցվածքը վերջնականացվում է, տեխնիկատնտեսական ուսումնասիրությունները շարունակվում են, իսկ երկաթուղին պահանջելու է ժամանակ և մեծ կապիտալ։

Հայաստանի կառավարությունը սեպտեմբերի 17-ին դեռ քննարկում էր ընկերության կանոնադրության և բաժնետերերի համաձայնագրի նախագծերը։ Այս փուլը շատ ավելի պրոզայիկ է, քան քաղաքական հանդիսավոր արարողությունները, սակայն հենց այստեղ են որոշվելու եկամուտները, պատասխանատվությունը, մրցույթների կանոնները և կառավարման որակը։

Հաջորդ հարցը Հայաստանի ներսում ստեղծվող տնտեսական շերտն է։ Տարանցիկ երկիրը կարող է ընդամենը հաշվել անցնող վագոնները։ Հանգուցային երկիրը ձևավորում է պահեստներ, վերամշակող արտադրություն, ապահովագրություն, ֆինանսական ծառայություններ, տվյալների կենտրոններ, բեռնափոխադրող ընկերություններ և նոր քաղաքային տնտեսություն։ TRIPP-ի երկարաժամկետ արժեքը կախված է այդ երկրորդական տնտեսության ծավալից։

Այս պատճառով 43 կիլոմետրանոց երկաթուղու արժեքը չի չափվելու ռելսերի երկարությամբ։ Այն չափվելու է Հայաստանի շուրջ ձևավորված տնտեսական ցանցով։ Փաշինյանի այսօր Նյու Յորքում արտասանած խոսքում «նոր դարաշրջան» ձևակերպումը բարձր նշաձող է սահմանում։

«Նոր դարաշրջան» ձևակերպումը բարձր նշաձող է սահմանում, և դրա բովանդակությունը չափվելու է շոշափելի արդյունքներով։ Հայաստան եկող կապիտալի ծավալով, Սյունիքում ստեղծվող տնտեսական գործունեությամբ, նոր աշխատատեղերով ու ձեռնարկություններով, արտահանման հնարավորությունների ընդլայնմամբ, պետական եկամուտների աճով և հայկական արտադրանքի համար բացվող շուկաներով։ Վերջնական հաշվարկում կարևոր է նաև Հայաստանի դիրքը Կենտրոնական Ասիան, Հարավային Կովկասն ու Եվրոպան կապող տնտեսական համակարգում։

Հենց այս արդյունքներն են որոշելու TRIPP-ի պատմական կշիռը Հայաստանի համար։ Խոսքը միայն նոր ճանապարհի մասին չէ, այլ Հայաստանի աշխարհագրությունը տնտեսական արժեքի, միջազգային կապերի և պետական կարողության երկարաժամկետ աղբյուրի վերածելու հնարավորության մասին է։ Հայաստանի տեղը քարտեզի վրա նույնն է։ Այդ տեղի արժեքը կարող է այլևս նույնը չլինել։