Բաքուն փորձում է «Արևմտյան Ադրբեջանի» գաղափարը մտցնել միջազգային քննարկումների մեջ

Նյու Յորքում Բաքվի նախաձեռնող խումբը «Արևմտյան Ադրբեջանի» թեման ներկայացրել է արդեն ոչ միայն որպես ադրբեջանա-հայկական վեճ, այլ միջազգային իրավունքների և ապագաղութացման օրակարգի մաս։

Նոր Կալեդոնիայից մինչև Կորսիկա, Կարիբյան ավազանից մինչև սիքհական շրջանակներ մասնակցության ընտրությունն ինքնին ցույց է տալիս մեթոդը։ Բաքուն փորձում է իր քաղաքական պահանջը կապել ավելի լայն ու զգայուն հասկացությունների հետ՝ վերադարձի իրավունք, ինքնորոշում, պատմական անարդարություն, գաղութատիրության ժառանգություն։

Այսպիսով տեղային քաղաքական թեզը աստիճանաբար ստանում է միջազգային բառապաշար, իսկ միջազգային բառապաշարը՝ քաղաքական կշիռ։ Բաքուն քայլ առ քայլ փորձում է «Արևմտյան Ադրբեջանի» գաղափարը մտցնել միջազգային քննարկումների մեջ և այն դարձնել սովորական քաղաքական թեմա։

Միջազգային օրակարգերը միայն փաստերով չեն կառուցվում։ Դրանք պահանջում են երկարատև ներկայություն, նույն թեզերի հետևողական պաշտպանություն և աշխատանք տարբեր լսարանների հետ։ Երբ որևէ գաղափար տարիներ շարունակ հնչում է դիվանագիտական, ակադեմիական, իրավապաշտպան ու փորձագիտական հարթակներում, այն աստիճանաբար դառնում է միջազգային քննարկման ընդունված թեմա։

Հայկական բացակայության վտանգը հենց սա է։ Եթե արցախահայերի իրավունքների մասին նույն հետևողականությամբ չեն խոսում, ժամանակի ընթացքում միջազգային դաշտում ամրանում է այն պատմությունը, որը ներկայացվում է ավելի կազմակերպված և ավելի հետևողական։ Միջազգային քաղաքականության մեջ փաստը ուժ է ստանում միայն այն ժամանակ, երբ այն ունի ձայն, ներկայացուցիչ և շարունակություն։

2023-ի սեպտեմբերին ավելի քան 100 հազար հայերի տեղահանության փաստը Լեռնային Ղարաբաղից արձանագրվել է ՄԱԿ-ի կողմից։ Երկու ամիս անց Արդարադատության միջազգային դատարանը Ադրբեջանից պահանջեց ապահովել վերադարձ ցանկացողների անվտանգ, անխոչընդոտ և արագ վերադարձը, ինչպես նաև պահպանել նրանց անձնական փաստաթղթերի, գրանցումների և սեփականության վերաբերյալ տվյալները։

Այսինքն արցախահայերի վերադարձի հարցը ունի նաև միջազգային իրավական հիմք։ Կան փաստեր, կան դատարանի որոշումներ, կան փաստաթղթեր։ Խնդիրը դրանք հետևողական քաղաքական և իրավական օրակարգի վերածելն է։

Արցախահայերի վերադարձի հարցը հենվում է մարդկանց տեղահանության փաստի, սեփականության իրավունքի, մշակութային ժառանգության, միջազգային դատական ակտերի և անհատական կենսագրությունների ամբողջության վրա։ Այդ հիմքը կա և այն բավական ծանր է միջազգային իրավական ու քաղաքական աշխատանքի համար։

Խնդիրը այլ տեղ է։ Իրավունքը ինքն իրեն օրակարգում չի մնում։ Այն պետք է մշտապես ներկայացվի, փաստագրվի, պաշտպանվի և հասցվի այն կառույցներին, որոնք ձևավորում են միջազգային ընկալումները։ Հակառակ դեպքում նույնիսկ իրավական ամուր հիմքը ժամանակի ընթացքում կորցնում է տեսանելիությունը, իսկ քաղաքական տարածքը լցվում է ավելի ակտիվ կողմի ձևակերպումներով։

Հայաստանի պետական քաղաքականությունը այս հարցում սահմանափակ հնարավորություններ ունի։ Երևանը խաղաղության գործընթացի մեջ է և յուրաքանչյուր քայլ ստիպված է դիտարկել բանակցությունների ընդհանուր համատեքստում։ Սակայն դա չի նշանակում, որ թեման պետք է դուրս մնա միջազգային օրակարգից։

Այստեղ հիմնական պատասխանատվությունն ընկնում է հասարակական ու մասնագիտական կառույցների վրա։ Հենց նրանք կարող են առանց կաշկանդվելու զբաղվել արցախահայերի վերադարձի, սեփականության, մշակութային ժառանգության և մյուս իրավունքների պաշտպանությամբ՝ իրավական, ակադեմիական և միջազգային հարթակներում։

Ո՞վ է համակարգված կերպով զբաղվում արցախահայերի իրավունքների միջազգային պաշտպանությամբ։ Ո՞ւր են արցախահայերի հասարակական կազմակերպությունները, սփյուռքի կառույցները, Հայ Դատը, Հայկական համագումարը, միջազգային իրավաբանները, համալսարանական և իրավապաշտպան կենտրոնները։

Այս հարցը արդյունք կտա միայն երկարատև և կազմակերպված աշխատանքի դեպքում։ Պետք է լինի կենտրոն, որը կհավաքի փաստերը, կպատրաստի իրավական նյութերը, կաշխատի միջազգային կառույցների ու փորձագիտական շրջանակների հետ և կապահովի թեմայի մշտական ներկայությունը։ Առանձին հայտարարությունները կարող են ուշադրություն գրավել, բայց քաղաքական կշիռ ստեղծում է շարունակական աշխատանքը։

Բաքուն այս ընթացքում ձևավորում է իր միջազգային հենարանները։ «Արևմտյան Ադրբեջանի» թեման կապվում է ապագաղութացման, ինքնորոշման և պատմական անարդարության շուրջ գործող տարբեր շարժումների ու խմբերի հետ։ Այս աշխատանքի նպատակն է՝ սեփական թեզը դուրս բերել երկկողմ վեճի սահմաններից և տալ նրան ավելի լայն միջազգային հնչողություն։

Հայկական կողմին անհրաժեշտ է մշտական և համակարգված աշխատանք, որը կկապի իրավական փաստարկը, փորձագիտական գիտելիքը, հասարակական նախաձեռնությունն ու միջազգային հաղորդակցությունը։ Միայն այդ դեպքում առանձին քայլերը կդառնան միասնական քաղաքական գիծ։

Պետք է ստեղծել մշտական միջազգային կենտրոն, որը կզբաղվի արցախահայերի վերադարձի, սեփականության և ժառանգության իրավունքներով։ Այն պետք է հավաքի ու համակարգի իրավական գործերը, թվայնացնի կորցրած գույքի տվյալները, փաստագրի մշակութային ժառանգությունը, պահպանի վկայությունները և պատրաստի բազմալեզու նյութեր միջազգային կառույցների, համալսարանների ու փորձագիտական կենտրոնների համար։ Այդ աշխատանքը պետք է դառնա շարունակական, ոչ թե դեպքից դեպք արձագանք։

Սփյուռքը դրա համար ունի գումար, մասնագետներ և կապեր։ Հայ եկեղեցին ունի համայնքային ցանց գրեթե բոլոր կարևոր մայրաքաղաքներում։ Հայ իրավաբանները աշխատում են Վաշինգտոնում, Նյու Յորքում, Փարիզում, Բրյուսելում, Լոնդոնում։ Արցախահայերն ունեն ամենակարևորը՝ սեփական պատմությունը։

Նոր փաստեր հորինելու կարիք չկա։ Անհրաժեշտ է եղած նյութը հավաքել, ստուգել, համակարգել, թարգմանել և հասցնել այն մարդկանց ու կառույցներին, որոնք ձևավորում են միջազգային ընկալումները։ Վաղը հենց այդ նյութերից կարող են ծնվել զեկույցներ, բանաձևեր, դատական փաստաթղթեր, հետազոտություններ և համալսարանական դասընթացներ։ Եթե հայկական փաստերը ժամանակին չեն մտնում այդ շրջանառության մեջ, ուրիշի պատմությունն է զբաղեցնում այդ տեղը։

Պատմությունը մոռացվում է այն ժամանակ, երբ փաստերը չեն հավաքվում, վկայությունները չեն պահպանվում, իսկ իրավունքները երկար ժամանակ չեն պաշտպանվում։

Նյու Յորքի այս միջոցառումը հենց այդ վտանգն է ցույց տալիս։ Միջազգային ասպարեզում դատարկ տեղ չի մնում։ Եթե դու չես ներկայացնում քո պատմությունը, այն ներկայացնում է ուրիշը՝ իր լեզվով, իր շեշտադրումներով և իր նպատակներով։

Արցախահայերի վերադարձի համար կա միջազգային իրավական հիմք, կան տեղահանված մարդիկ, սեփականության իրավունքներ, փաստաթղթեր, ժառանգություն և հիշողություն։ Պակասում է միայն երկարատև, կազմակերպված և մասնագիտական աշխատանքը, որը այս ամենը կպահի միջազգային օրակարգում։

Հարցը հիմա պատասխանատվության մասին է՝ ո՞վ է այս գործը վերցնելու իր վրա և հետևողականորեն պահելու միջազգային օրակարգում, որովհետև չպաշտպանվող իրավունքը ժամանակի ընթացքում կորցնում է ոչ միայն տեսանելիությունը, այլև ուժը։