Շաքիի կրակոցը կարող է փոքր դրվագ թվալ տարածաշրջանային մեծ գործընթացների համեմատ

Ազգային անվտանգության ծառայությունը հաստատում է՝ երեկ ժամը 14:15-ին Սյունիքի մարզի Շաքի գյուղ ադրբեջանցի զինծառայող է մտել ու կրակել Հայաստանի քաղաքացու ոտքին: Նրան ձերբակալել են:

Դեպքը սահմանային անվտանգության լուրջ հարց է առաջ բերում։ Զինված ադրբեջանցի զինծառայողը կարողացել է անցնել Հայաստանի տարածք, հասնել գյուղ և կրակել քաղաքացու վրա։ Նրան ձերբակալել են միջադեպից հետո։

Խնդիրը միայն սահմանը հատելու փաստը չէ։ Կարևոր է հասկանալ, թե ինչու զինված անձը չի հայտնաբերվել ավելի վաղ և ինչպես է կարողացել հասնել բնակավայր։ Սահմանային անվտանգության արդյունավետությունը չափվում է նրանով, թե պետությունը որքան վաղ է նկատում վտանգը և կարողանում կանխել այն մինչև մարդկանց հասնելը։

Շաքիի դեպքը ցույց տվեց, որ սահմանային անվտանգությունը ամբողջ համակարգի աշխատանքից է կախված։ Պետությունը պետք է վերահսկի տարածքը, արագ ստանա տեղեկությունը և ժամանակին կանխի վտանգը։ Շաքիում տեղի ունեցածը սովորական միջադեպ չէ։ Զինված ադրբեջանցի զինծառայողը կարողացել է հասնել հայկական գյուղ, մտնել բնակչի տուն և կրակել կնոջ վրա։ Նրան ձերբակալել են արդեն այն բանից հետո, երբ վտանգը հասել էր խաղաղ բնակչին։

Դեպքի ժամանակագրությունը լուրջ հարցեր է առաջացնում։ Ադրբեջանը սեպտեմբերի 29-ին արդեն հայտնել էր զինծառայողի անհետացման մասին, իսկ Բաքվի տվյալներով նա զորամասից անհետացել էր դեռ սեպտեմբերի 26-ից։ Այսինքն՝ հնարավոր վտանգի մասին տեղեկություն եղել է նախապես, բայց դեռ պարզ չէ՝ երբ է նա հատել սահմանը և ինչ է տեղի ունեցել դրանից հետո։

Հիմա պետք է պարզել հիմնականը։ Ե՞րբ է զինծառայողը հատել սահմանը, որքան ժամանակ է գտնվել Հայաստանի տարածքում, ինչ ճանապարհով է հասել Շաքի և ինչ տեղեկություն է այդ ընթացքում ունեցել հայկական կողմը։ Կարևոր է նաև հասկանալ, թե ինչ որոնողական աշխատանք է կատարվել և արդյոք սահմանամերձ բնակավայրերը նախապես զգուշացվել են։

Այս հարցերի պատասխանները ցույց կտան, թե որքան արդյունավետ է աշխատել անվտանգության համակարգը և ինչ բացեր են մնացել։ Խաղաղության պայմաններում սահմանային անվտանգությունը ոչ պակաս կարևոր է։ Պետությունը պետք է կարողանա մշտապես վերահսկել սահմանը, արագ ստանալ տեղեկությունը և վտանգի դեպքում անմիջապես գործել։

Դրա համար պետք են տեսադիտարկում, տեխնիկական հսկողություն, շարժունակ սահմանապահ ուժեր և տեղական իշխանությունների հետ հստակ կապ։ Սահմանը պետք է կառավարվի այնպես, որ վտանգը հայտնաբերվի մինչև բնակավայր հասնելը։ Շաքիի դեպքը ցույց տվեց, որ սահմանային վերահսկողության մեջ դեռ կան բացեր։ Այս դեպքն ունի նաև ավելի լայն քաղաքական նշանակություն։ Հայաստանն ու Ադրբեջանը փորձում են հարաբերությունները տեղափոխել ավելի կայուն և կանխատեսելի հուն։ Ուղիղ կապի իրական արժեքը արագ արձագանքելու կարողությունն է։ Ադրբեջանը նախապես հայտնել էր զինծառայողի անհետացման մասին, ուստի հիմա կարևոր է հասկանալ, թե հայկական կողմը ինչ քայլեր է ձեռնարկել այդ ազդանշանից հետո։

Նման իրավիճակներում ամենակարևորը արագությունն է։ Տեղեկությունը պետք է անմիջապես գնահատվի, հասնի պատասխանատուներին և վերածվի գործողության մինչև վտանգը հասնի բնակավայր։ Պետությունների միջև վստահությունը կառուցվում է նման իրավիճակների ճիշտ կառավարմամբ։ Դիվանագիտական պայմանավորվածությունները կարևոր են, բայց դրանց ուժը երևում է սահմանին՝ ամենօրյա աշխատանքի, արագ կապի և պատասխանատու գործողությունների միջոցով։

Հայաստանը նման վտանգի արդեն բախվել է։ 2023 թվականի ապրիլին երկու ադրբեջանցի զինծառայողներ հայտնվեցին Սյունիքում։ Նրանցից Հուսեյն Ախունդովը դատապարտվեց նաև Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի պահակի սպանության համար։ Հետագայում երկուսն էլ վերադարձվեցին Ադրբեջանին՝ 32 հայ գերիների ազատ արձակման պայմանավորվածության շրջանակում։

Այս նախադեպը Շաքիի դեպքին լրացուցիչ ծանրություն է հաղորդում։ Երբ նման ներթափանցումը կրկնվում է, հարցը արդեն վերաբերում է ոչ միայն առանձին միջադեպին, այլև այն դասերին, որոնք պետությունը պետք է քաղած լիներ նախորդ դեպքից։

Երեք տարի անց նման դեպքի կրկնությունն արդեն ավելի խորը գնահատում է պահանջում։ Անվտանգությունը վտանգին արձագանքելուց առաջ այն տեսնելու և կանխելու կարողությունն է։ Հենց կանխարգելումն է պետության ամենակարևոր ուժը։ Սյունիքում այս խնդիրը առանձնահատուկ նշանակություն ունի։ Այստեղ կենտրոնացած են Հայաստանի անվտանգության, հաղորդակցության և տնտեսական զարգացման կարևոր ուղղությունները։ Նոր ճանապարհների և տարածաշրջանային կապերի զարգացման հետ մարզի ռազմավարական նշանակությունն առաջիկա տարիներին ավելի է մեծանալու։

Դրան զուգահեռ պետք է ուժեղանա նաև պետության վերահսկողական ու արձագանքման կարողությունը։ Սյունիքի անվտանգությունը միայն սահմանը պահելու հարց չէ։ Այն կապված է ամբողջ երկրի կայունության, կապուղիների պաշտպանության և տարածաշրջանային ծրագրերի անվտանգ աշխատանքի հետ։ Սահմանը միայն տարածք բաժանող գիծ չէ։ Այն ցույց է տալիս, թե պետությունը որքան կարող է վերահսկել իր տարածքը, կանխել վտանգը և պաշտպանել մարդկանց։

Շաքիի դեպքը նաև պետական հաղորդակցության խնդիր է բացում։ Եթե իշխանությունները նախապես գիտեին հնարավոր ներթափանցման մասին, հանրությունը պետք է իմանա, թե ինչ քայլեր են ձեռնարկվել։ Գաղտնիք հրապարակելու կարիք չկա, բայց պետք է հստակ պատասխանել հիմնական հարցերին՝ երբ է ստացվել տեղեկությունը, ինչ տարածքներ են ստուգվել, ովքեր են զգուշացվել և ինչու զինված անձը չի հայտնաբերվել մինչև կրակոցը։

Տեղեկության պակասը արագ խորացնում է կասկածն ու անվստահությունը։ Սահմանային անվտանգության հարցում դա նաև նվազեցնում է վստահությունը պետական համակարգի նկատմամբ։ Հայաստան–Ադրբեջան խաղաղության գործընթացը երկարաժամկետ հեռանկարում գնահատվելու է նաև նման դրվագներով։ Պետությունը պետք է ունենա վստահելի սահմանային վերահսկողություն, արագ արձագանքող ծառայություններ և հստակ գործող համակարգ։ Խաղաղության արդյունքը սահմանամերձ գյուղի բնակիչը պետք է զգա առաջին հերթին իր անվտանգության մեջ։

Շաքիի կրակոցը կարող է փոքր դրվագ թվալ տարածաշրջանային մեծ գործընթացների համեմատ։ Բայց այն շատ ավելի կարևոր հարց է բացում։ Խաղաղության նոր փուլը պահանջում է, որ պետությունն ավելի լավ վերահսկի սահմանը, արագ արձագանքի վտանգին և ապահովի մարդկանց անվտանգությունը։ Խաղաղությունը հաստատվում է բանակցություններով, բայց պահվում է ամենօրյա անդուլ աշխատանքով։ Շաքին ցույց տվեց, որ այդ աշխատանքում յուրաքանչյուր բաց անմիջապես դառնում է անվտանգության խնդիր։