Հայաստանի անկախության 35-ամյակին նվիրված դասական երաժշտության փառատոնի անդրանիկ համերգը՝ Սիբելիուսի, Ռավելի, Սկորիկի և Ավետ Տերտերյանի ստեղծագործությունների հնչեղ երկխոսությամբ։
Ուրբաթ երեկո էր։ Երևանի Արամ Խաչատրյանի անվան ֆիլհարմոնիկ մեծ համերգասրահում երաժշտությունն իր վրա էր վերցրել ժամանակի, հիշողության ու ազգային ինքնության մասին խոսելու բացառիկ իրավունքը։ Հայաստանի անկախության 35-ամյակին նվիրված դասական երաժշտության փառատոնը մեկնարկեց հանդիսավորությամբ, սակայն այդ երեկոյի արժեքը միայն հոբելյանական առիթի մեջ չէր։ Այն նախևառաջ երաժշտական մի ճանապարհորդություն էր՝ սկանդինավյան հյուսիսային խստությունից մինչև ֆրանսիական նրբագեղություն, ուկրաինական ժողովրդական արմատներից մինչև Ավետ Տերտերյանի ձայնային տիեզերք։
Բեմում Հայաստանի պետական ազգային ֆիլհարմոնիկ նվագախումբն էր՝ գեղարվեստական ղեկավար և գլխավոր դիրիժոր Էդուարդ Թոփչյանի ղեկավարությամբ, իսկ համերգային ծրագրի դիրիժորական ղեկը ստանձնել էր Ֆիլիպ Կարաբիցը։ Դահլիճում երաժշտասեր հանդիսատեսը, կարծես, եկել էր ոչ միայն ունկնդրելու, այլև երաժշտության միջոցով վերագտնելու մի զգացողություն, որն ազգային տոների ընթացքում առավել սուր է դառնում՝ անկախության գաղափարը՝ որպես մշակութային շարունակականություն, ներքին ազատություն և ստեղծագործական ձայն։
Եվ այդ ձայնը հնչեց բազմաձայն․ Սիբելիուս․ յոթերորդ սիմֆոնիայի մեկ շնչով աշխարհը
Համերգի մեկնարկը տրվեց Յան Սիբելիուսի Սիմֆոնիա թիվ 7-ով։ Ստեղծագործություն, որը չի կառուցվում ավանդական սիմֆոնիկ բազմամաս ձևի վրա, այլ ներկայանում է որպես մեկ ամբողջական երաժշտական հոսք՝ ներքին լարվածությունների, թեմատիկ վերափոխումների և հնչերանգային անցումների շարունակական ընթացքով։
Սիբելիուսի երաժշտության մեջ բնությունը երբեք պարզապես արտաքին պատկեր չէ։ Այն շնչում է հնչյունների միջոցով, և այդ շունչը կարող է լինել և՛ խստաշունչ, և՛ լուսավոր, և՛ խորհրդավոր։ Յոթերորդ սիմֆոնիան այդ իմաստով ունկնդրին հրավիրում է ոչ թե պատրաստի պատմություն լսելու, այլ երաժշտական տարածության մեջ ապրելու։
Ֆիլիպ Կարաբիցի դիրիժորական ղեկավարությամբ Հայաստանի ֆիլհարմոնիկ նվագախումբը բացեց ստեղծագործության ներքին ճարտարապետությունը՝ նվագախմբային զանգվածի և առանձին գործիքային գծերի փոխհարաբերության միջոցով։ Սիբելիուսի երաժշտության մեջ յուրաքանչյուր հնչյուն կարող է դառնալ հաջորդի նախադրյալը, իսկ հնչողությունը՝ ոչ պակաս կարևոր։ Այդտեղ երաժշտությունը զարգանում է ոչ միայն թեմաների առաջընթացով, այլև լարվածության կուտակմամբ ու աստիճանական ազատմամբ։
Սիմֆոնիայի հնչողության մեջ զգացվում էր այն առանձնահատուկ խտությունը, որը Սիբելիուսի երաժշտությունը դարձնում է ճանաչելի։ Պղնձափողայինների հնչերանգային ներկայությունը, լարայինների շարունակական շարժումը, նվագախմբային գունապնակի աստիճանական ընդլայնումն ու մարումը ձևավորում էին մի աշխարհ, որտեղ ժամանակը կարծես դանդաղում էր՝ ունկնդրին թողնելով երաժշտության ներքին ընթացքի մեջ։
Եվ հենց այդպիսի մեկնարկը՝ առանց ավելորդ հանդիսավորության, բայց խորքային երաժշտական ներգործությամբ, փառատոնի առաջին համերգին տվեց իր առանձնահատուկ բնույթը։
Ռավել․ դաշնամուրի և նվագախմբի ֆրանսիական երկխոսությունը
Սիբելիուսի հյուսիսային, խտացված երաժշտական աշխարհից հետո երեկոն փոխեց իր գունապնակը։ Բեմում հայտնվեց ֆրանսիական երաժշտության մեծ վարպետ Մորիս Ռավելը՝ իր Դաշնամուրային կոնցերտ G-dur-ով։
Դաշնամուրի մոտ էր ֆրանսիացի վիրտուոզ դաշնակահար Ժան-Էֆլամ Բավուզենը, որի կատարումը համերգի ամենավառ երաժշտական իրադարձություններից մեկն էր։ Ռավելի կոնցերտը պահանջում է ոչ միայն տեխնիկական փայլ, այլև ոճական նրբազգացողություն։ Այստեղ դաշնամուրային վիրտուոզությունը չի կարող ինքնանպատակ լինել. այն պետք է միաձուլվի նվագախմբային հնչերանգների, ռիթմիկ ճկունության և ստեղծագործության բազմաշերտ տրամադրությունների հետ։
Ռավելի կոնցերտը երեք մասից բաղկացած ստեղծագործություն է՝ Allegramente, Adagio assai և Presto, որոնցից յուրաքանչյուրն իր առանձին երաժշտական բնավորությունն ունի։
Առաջին մասում ռիթմը, շարժումը և նվագախմբային գույները ստեղծում են կենդանի, երբեմն էլ սուր ու խաղային միջավայր։ Ռավելի երաժշտության մեջ ջազային ազդեցությունների արձագանքները, ֆրանսիական ինտոնացիաների թեթևությունը և դաշնամուրային տեխնիկայի փայլը գոյակցում են միևնույն երաժշտական տարածքում։ Դաշնամուրը երբեմն ներկայանում է որպես մենակատար, երբեմն՝ որպես նվագախմբի հետ երկխոսող գործընկեր, իսկ երբեմն էլ՝ որպես ամբողջ հնչողության ներսում հյուսվող առանձին ձայն։
Բավուզենի կատարումն այդ երկխոսությանը հաղորդեց շարժունություն, ճշգրտություն և բեմական ներկայություն։ Նրա մատների տակ դաշնամուրի ձայնը կարող էր լինել և՛ սուր ու փայլուն, և՛ թափանցիկ, և՛ զուսպ։ Ռավելի երաժշտության պահանջած տեխնիկական ճկունությունը այստեղ միահյուսվում էր կատարողական ազատության հետ։ Սակայն կոնցերտի երկրորդ մասը՝ Adagio assai-ն, երեկոյի ամենահուզիչ պահերից մեկն էր։
Adagio assai․ երբ դաշնամուրը սկսում է շնչել
Ռավելի Adagio assai-ն այն երաժշտական էջերից է, որտեղ ժամանակը կարծես կորցնում է իր սովորական չափումը։ Այստեղ ամեն ինչ կառուցվում է հնչյունի տևողության, լռության նշանակության և մեղեդու ներքին շնչառության շուրջ։
Բավուզենի մեկնաբանության մեջ այս մասը հնչեց առանձնահատուկ քնարականությամբ։ Դաշնամուրի մեղեդային գիծը, որ սկզբում թվում է գրեթե մենախոսություն, աստիճանաբար բացում է զգացմունքային խորությունը։ Այն չի ճչում, չի պարտադրում իրեն, չի փորձում ունկնդրին գրավել արտաքին դրամատիզմով։ Ընդհակառակը՝ նրա ուժը նրբության մեջ է։
Դաշնամուրի յուրաքանչյուր հնչյուն կարծես իր շուրջը ստեղծում էր լռության մի փոքր տարածություն։ Այդ լռության մեջ երաժշտությունը դառնում էր ավելի անձնական, ավելի մոտ, ավելի շոշափելի։ Նվագախմբային ուղեկցությունը ոչ թե ծանրացնում էր մենանվագի հնչողությունը, այլ ընդլայնում դրա ներքին աշխարհը՝ ստեղծելով ձայնային մի միջավայր, որտեղ դաշնամուրի մեղեդին կարող էր ազատորեն բացվել։
Այդ պահերին Ռավելի երաժշտությունը դուրս էր գալիս պարզապես կոնցերտային ժանրի սահմաններից։ Այն դառնում էր զրույց մարդու և իր ներաշխարհի միջև, մի երաժշտական խոստովանություն, որին անհրաժեշտ չէ բառային բացատրություն։
Adagio assai-ն հնչեց ոչ միայն քնարական, այլև պարուրող։ Այն հազվագյուտ երաժշտական պահերից էր, երբ դահլիճը կարծես միավորվում է մեկ ընդհանուր լսողության մեջ, իսկ ժամանակի ընթացքը զգացվում է ոչ թե րոպեներով, այլ մեղեդու շնչով։
Կոնցերտի եզրափակիչ՝ Presto մասը, վերադարձավ շարժման, ռիթմիկ էներգիայի և վիրտուոզ փայլի տարածք։ Ռավելի երաժշտական մտածողության բազմազանությունն այստեղ ևս մեկ անգամ դրսևորվեց. քնարական ներհայեցողությունից դեպի արագաշարժ, կենսունակ և հնչերանգային առումով հագեցած եզրափակում։ Եվ երբ ստեղծագործությունն ավարտվեց, դահլիճի արձագանքը խոսուն էր։
Բիս․ երբ ծափահարությունները դառնում են շարունակության խնդրանք
Որոտընդոստ ծափահարությունները ոչ միայն գնահատանքի արտահայտություն էին, այլև երաժշտական երեկոյի շարունակության ակնկալիք։ Հանդիսատեսը չէր շտապում հրաժեշտ տալ դաշնակահարին։ Եվ Ժան-Էֆլամ Բավուզենը, որպես բիս, ներկայացրեց Մորիս Ռավելի ստեղծագործություններից մեկի մենանվագը։
Այդ փոքրիկ, բայց նշանակալի հավելումը երեկոյի երաժշտական տրամադրությանը հաղորդեց ևս մեկ երանգ։ Երբ դահլիճը լցված է կատարողի և հանդիսատեսի միջև ստեղծված փոխադարձ վստահությամբ, բիսը դառնում է ոչ թե ծրագրից դուրս պատահական հավելում, այլ արդեն ձևավորված երաժշտական երկխոսության շարունակություն։
Դաշնամուրի մենանվագը, առանց նվագախմբային հնչողության մեծ ծավալի, հնարավորություն տվեց ունկնդրին կենտրոնանալ կատարողի անհատական ձայնի վրա՝ նրա հպման, ֆրազավորման և լռության հետ աշխատելու ունակության վրա։ Այդ պահին Ռավելի երաժշտությունը կրկին վերադարձավ բեմ՝ այս անգամ ավելի անմիջական և մենախոսական կերպով։
Միրոսլավ Սկորիկ․ ժողովրդական հիշողությունը սիմֆոնիկ հնչողության մեջ
Ընդմիջումից հետո համերգային ծրագիրը տեղափոխվեց մեկ այլ մշակութային աշխարհ։ Հնչեց ուկրաինացի կոմպոզիտոր Միրոսլավ Սկորիկի «Հուցուլյան տրիպտիխը»՝ Հայաստանի ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի համար։
Ստեղծագործության անվանումն արդեն հղում է կատարում ուկրաինական Կարպատների հուցուլական մշակութային միջավայրին՝ իր ժողովրդական երաժշտական ավանդույթներով, ռիթմական առանձնահատկություններով և հնչերանգային ինքնատիպությամբ։ Սկորիկի երաժշտական լեզվում ժողովրդական նյութը չի սահմանափակվում ուղղակի մեջբերմամբ։ Այն վերածվում է սիմֆոնիկ մտածողության մասի՝ դառնալով հնչողության շարժիչ ուժ, ռիթմական կառուցվածքի հիմք և գունային արտահայտչամիջոց։
«Հուցուլյան տրիպտիխը» այդ առումով առանձնանում է իր կենսունակությամբ, պարային շարժումով և երաժշտական բնավորության փոփոխություններով։ Այստեղ ժողովրդական մշակույթի ներկայությունը կարելի է զգալ ոչ միայն մեղեդային նյութի, այլև ռիթմի, նվագախմբային գույների ու երաժշտական արտահայտչականության մեջ։
Հայաստանի պետական ազգային ֆիլհարմոնիկ նվագախումբը Սկորիկի ստեղծագործության միջոցով երեկոյի հնչողությանը հաղորդեց նոր թափ։ Եթե Ռավելի կոնցերտում դաշնամուրի և նվագախմբի հարաբերությունը կառուցվում էր նրբագեղ երկխոսության շուրջ, ապա Սկորիկի երաժշտության մեջ նվագախմբային զանգվածը ներկայանում էր առավել շարժուն, դինամիկ և գունեղ կերպով։
Սիմֆոնիկ երաժշտության և ժողովրդական հնչերանգների հանդիպումն այստեղ հիշեցնում էր, որ ազգային երաժշտական ինքնությունը կարող է ներկայանալ տարբեր լեզուներով։ Այն կարող է լինել մեղեդի, ռիթմ, հնչերանգ, պարային շարժում կամ երաժշտական հիշողություն, որը նոր ստեղծագործական ձևի մեջ շարունակում է ապրել։ Եվ այդ հիշողությունն էր, որ Սկորիկի երաժշտությունը բերեց երեկոյի երկրորդ հատված։
Ավետ Տերտերյան․ լռության, տարածության և հնչյունի սահմաններից այն կողմ
Սակայն համերգի եզրափակիչ ստեղծագործությունը երեկոն տեղափոխեց բոլորովին այլ հարթություն։ Հնչեց հայ մեծ կոմպոզիտոր Ավետ Տերտերյանի Սիմֆոնիա թիվ 7-ը։
Տերտերյանի երաժշտությունը հայկական ժամանակակից կոմպոզիտորական մտքի այն բացառիկ դրսևորումներից է, որտեղ հնչյունը հաճախ կորցնում է իր սովորական գործառույթը՝ դառնալով ոչ միայն մեղեդու կամ ներդաշնակության մաս, այլև տարածության, ժամանակի և գոյության զգացողություն։
Նրա սիմֆոնիկ աշխարհում երաժշտությունը կարող է զարգանալ դանդաղ, երբեմն՝ գրեթե անշարժ թվացող ընթացքով։ Բայց այդ արտաքին անշարժության տակ հաճախ կուտակվում է մեծ ներքին լարում։ Տերտերյանի երաժշտությունը պահանջում է ոչ միայն լսել, այլև համբերությամբ ներթափանցել դրա հնչյունային տարածության մեջ։
Յոթերորդ սիմֆոնիայի կատարումը երեկոյի ընթացքում դարձավ յուրահատուկ հանգուցալուծում։ Սիբելիուսի սիմֆոնիկ միաձուլված ձևից, Ռավելի դաշնամուրային նրբագեղությունից և Սկորիկի ժողովրդական ռիթմերի կենսունակությունից հետո Տերտերյանի երաժշտությունը բացեց հայկական ժամանակակից սիմֆոնիզմի առավել խորհրդավոր ու ընդարձակ հորիզոնը։
Սակայն այս կատարման առանձնահատուկ բաղադրիչներից մեկը հայկական դափ երաժշտական գործիքի ներգրավումն էր։ Ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի հետ դափի հնչողությունը ստեղծագործության մեջ բերեց ոչ միայն լրացուցիչ ռիթմական գույն, այլև մշակութային հիշողության կենդանի շերտ։
Դափը հայկական երաժշտական ավանդույթի մեջ ունի իր առանձնահատուկ տեղը։ Նրա հնչյունը կարող է լինել և՛ ծիսական, և՛ պարային, և՛ ներքին թրթիռ հիշեցնող։ Երբ այդ գործիքը միանում է ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի հնչողությանը, այն դառնում է ոչ թե պարզապես լրացուցիչ հարվածային գործիք, այլ երաժշտական մտածողության տարբեր շերտերի հանդիպման կետ։
Տերտերյանի երաժշտության համատեքստում դափի ներկայությունը հատկապես ուշագրավ էր։ Նվագախմբային լայն հնչողության մեջ նրա հարվածները կարող էին ընկալվել որպես մարմնական, անմիջական արձագանք՝ հիշեցնելով, որ նույնիսկ ամենաբարդ սիմֆոնիկ մտածողության խորքում երաժշտությունը շարունակում է կապ պահպանել մարդկային շարժման, ծեսի և ժամանակի հնագույն զգացողության հետ։
Տերտերյանի երաժշտությունը հաճախ չի փորձում ունկնդրին առաջնորդել ավանդական պատմողական տրամաբանությամբ։ Այն ստեղծում է մի տարածք, որտեղ հնչյունը կարող է երկար մնալ օդում, իսկ լռությունը դառնալ երաժշտական խոսքի անբաժան մասը։ Այդտեղ սիմֆոնիան ոչ միայն զարգացող ստեղծագործություն է, այլև ներհայեցողության փորձ։
Եվ հենց այդպիսի երաժշտական միջավայրում դափի հնչողությունը ձեռք էր բերում առանձնահատուկ նշանակություն։ Այն հիշեցնում էր ժամանակի ավելի հին շերտերի մասին, միաժամանակ տեղավորվելով Տերտերյանի ժամանակակից, ընդարձակ և երբեմն տիեզերական երաժշտական մտածողության մեջ։
Սիմֆոնիայի ավարտը, այսպիսով, պարզապես ծրագրի վերջին ստեղծագործության ավարտը չէր։ Այն դարձավ երեկոյի ամբողջ երաժշտական ճանապարհի մի տեսակ ընդհանրացում՝ անցում դեպի մի տարածք, որտեղ ազգային երաժշտական հիշողությունը, ժամանակակից սիմֆոնիկ մտածողությունը և հնչյունի փիլիսոփայական ընկալումը հանդիպում են։
Անկախությունը՝ նաև երաժշտական ինքնության տարածք
Հայաստանի անկախության 35-ամյակին նվիրված փառատոնի անդրանիկ համերգը կառուցված էր տարբեր երաժշտական աշխարհների հանդիպման սկզբունքով։ Սիբելիուս, Ռավել, Սկորիկ, Տերտերյան․ չորս կոմպոզիտորներ, չորս տարբեր երաժշտական լեզուներ, չորս տարբեր մշակութային միջավայրեր։ Սակայն այս բազմազանությունը չէր ստեղծում տարանջատված պատկեր։ Ընդհակառակը՝ համերգային ծրագիրը հնարավորություն տվեց ունկնդրել երաժշտությունը որպես տարբեր մշակույթների միջև երկխոսության ձև։
Ռավելի դաշնամուրային կոնցերտում հնչող ֆրանսիական նրբագեղությունը, Սիբելիուսի սիմֆոնիկ մտածողության բնապատկերային խստությունը, Սկորիկի հուցուլյան ժողովրդական ժառանգությունը և Տերտերյանի հայկական ժամանակակից երաժշտական լեզուն նույն երեկոյի ընթացքում կազմեցին մի բազմաշերտ հնչյունային աշխարհ։
Այդ աշխարհում Հայաստանի պետական ազգային ֆիլհարմոնիկ նվագախումբը ոչ միայն կատարող կազմ էր, այլև ամբողջ համերգի միավորող ուժը։ Իսկ դիրիժոր Ֆիլիպ Կարաբիցի ղեկավարությամբ երաժշտական ծրագիրը ստացավ իր կառուցվածքային ամբողջականությունը՝ տարբեր ոճերի ու ժամանակաշրջանների ստեղծագործությունները միավորելով մեկ համերգային ընթացքի մեջ։
Փառատոնի բացումը հիշեցրեց, որ անկախությունը միայն քաղաքական կամ պետական իրողություն չէ։ Այն նաև մշակութային ինքնարտահայտման հնարավորություն է, սեփական երաժշտական լեզուն պահպանելու և աշխարհում նոր ձայնով ներկայանալու տարածք։
Երաժշտությունը, իհարկե, քաղաքական հայտարարությունների փոխարեն չի խոսում։ Բայց այն կարող է շատ ավելի խորն անել մի բան՝ պահպանել հիշողությունը, միավորել մարդկանց և ցույց տալ, թե ինչպիսի բազմաձայն աշխարհում է ապրում ազգային մշակույթը։
Եվ ուրբաթ երեկոյան Երևանի ֆիլհարմոնիկ մեծ համերգասրահում այդ աշխարհը հնչեց՝ Սիբելիուսի խորը շնչից մինչև Ռավելի քնարական շշուկը, Սկորիկի ժողովրդական ռիթմերից մինչև Տերտերյանի անսահման հնչյունային տարածությունը։
Երբ անկախության տարեդարձը նշվում է երաժշտությամբ, տոնը դառնում է ոչ միայն հիշողություն անցյալի մասին, այլև ձայն՝ ապագայի համար։
Սիմոն Սարգսյան
Բաց մի թողեք
Համագործակցության հուշագիր Կամերային երաժշտության ազգային կենտրոնի և «Արդեան»-ի միջև. Լուսանկարներ
Հայաստանի պետական կամերային նվագախումբը Երևանում ազդարարեց ասիական հյուրախաղերի մեկնարկը. Լուսանկարներ
Հայաստանի պետական կամերային նվագախումբը հյուրախաղերով հանդես կգա Հնդկաստանում և Չինաստանում. Լուսանկար