Նոր ատոմակայանի ընտրության խնդիրը

«Ռոսատոմը» Հայաստանին պաշտոնապես առաջարկել է կառուցել շուրջ 1000 ՄՎտ հզորությամբ նոր ատոմային էներգաբլոկ։ Ալեքսեյ Լիխաչևը հայտարարել է նաև միջազգային կոնսորցիում ձևավորելու պատրաստակամության մասին՝ հնարավոր գործընկերների թվում նշելով ֆրանսիական, հարավկորեական և չինական ընկերությունների։

Առաջարկի հիմքում նաև Հայաստանի ապագա պահանջարկի հաշվարկն է։ «Ռոսատոմի» գնահատմամբ՝ էլեկտրաէներգիայի սպառման տարեկան մոտ 4 տոկոս աճի դեպքում 2036-ին Հայաստանին կարող է անհրաժեշտ լինել շուրջ 1 ԳՎտ նոր բազային հզորություն։

Այսպիսով, քննարկումը միայն նոր ռեակտորի մասին չէ։ Խոսքը Հայաստանի էներգետիկ համակարգի հաջորդ տասնամյակների կառուցվածքի մասին է՝ ինչ հզորությամբ կայան է պետք երկրին, ով է այն կառուցելու, ինչ ֆինանսավորմամբ և ինչ երկարաժամկետ կախվածություններ են ձևավորվելու այդ ընտրությունից։

Ռուսական առաջարկը Հայաստանի համար անծանոթ տեխնոլոգիական ընտրություն չէ։ Գործող ատոմակայանը տասնամյակներ շարունակ կապված է ռուսական վառելիքի, տեխնիկական սպասարկման և մասնագիտական համակարգի հետ։ Այդ փորձը կարևոր առավելություն է, բայց նոր ատոմակայանի ընտրությունը պահանջում է շատ ավելի երկար հորիզոնով գնահատել դրա գինը, ռիսկերը և կախվածությունները։

Նոր ատոմակայանի ընտրությունը Հայաստանի համար երկարաժամկետ պարտավորություն է։ Այն տարիներով կապելու է երկիրը ֆինանսավորման աղբյուրների, վառելիքի մատակարարների, տեխնիկական սպասարկման և տեխնոլոգիական գործընկերների հետ։ Այս ընտրությունը միայն այսօրվա ծախսի մասին չէ։ Այն երկար տարիների համար ձևավորելու է Հայաստանի էներգետիկ կապերը, կախվածությունները և ապագա որոշումների շրջանակը։

Հայաստանի համար նոր ատոմակայանի անվտանգությունը միայն տեխնիկական հարց չէ։ Կա նաև ֆինանսական ու աշխարհաքաղաքական անվտանգություն։

Ռուսաստանի միջուկային էներգետիկան այսօր աշխատում է ծանր պատժամիջոցների միջավայրում։ Նրա մի շարք կառույցներ և ռուսական ֆինանսական համակարգի կարևոր հատվածներ պատժամիջոցների տակ են։ Այս սահմանափակումները կարող են դժվարացնել նախագծի ֆինանսավորումը, միջազգային վճարումները, ապահովագրությունը և օտարերկրյա ընկերությունների մասնակցությունը։

ԱՄՆ պատժամիջոցները գործող որոշ միջուկային ծրագրերի համար դեռ պահպանում են սահմանափակ բացառություններ։ Նոր նախագծերի դեպքում այդ հնարավորությունները շատ ավելի սահմանափակ են, հատկապես եթե ֆինանսավորումը կախված է պատժամիջոցների տակ գտնվող ռուսական բանկերից։

Հայաստանի համար սա նախագծի կենսունակության հարց է։ Նոր ատոմակայանը տասնամյակներով կախված է լինելու կայուն ֆինանսավորումից, սպասարկումից և միջազգային վճարային համակարգերի անխափան հասանելիությունից։

Հետևաբար առանցքային հարցն այն է, թե նախագիծը որքանով կկարողանա պահպանել ֆինանսական ու տեխնիկական կայունությունը պատժամիջոցների խստացման, բանկային սահմանափակումների և միջազգային գործընկերների հնարավոր դուրս գալու պայմաններում։

Աքքույուի պատմությունը ցույց է տալիս, թե պատժամիջոցները ինչպես կարող են փոխել նույնիսկ մեծ ու պետության կողմից պաշտպանված միջուկային նախագծի ընթացքը։ Կայանը տարիներով հետ է մնացել նախնական ժամանակացույցից։ 2024-ին Siemens Energy-ի սարքավորումների մատակարարումը չկայացավ, և Աքքույուի գործարկման ժամկետը դարձյալ հետաձգվեց։ Անկարան պատճառների շարքում նշեց Ռուսաստանի նկատմամբ գործող արևմտյան սահմանափակումները։

«Ռոսատոմը» հետագայում անհրաժեշտ սարքավորումների մատակարար գտավ Չինաստանում։ 2026-ին Ալեքսեյ Լիխաչևը հայտնեց նաև, որ նախագծի համար նախատեսված շուրջ երկու միլիարդ դոլարի միջոցներ շարունակում են մնալ սառեցված։

Հայաստանի համար Աքքույուի օրինակը կարևոր նախազգուշացում է։ Ատոմակայանի հաջողությունը կախված է ամբողջ համակարգի անխափան աշխատանքից՝ ֆինանսավորումից, սարքավորումների մատակարարումից, վճարումներից, ապահովագրությունից և տեխնիկական սպասարկումից։ Այդ շղթայի որևէ խափանում կարող է երկարացնել շինարարությունը, բարձրացնել ծրագրի արժեքը և հետագայում սահմանափակել Հայաստանի էներգետիկ ընտրության ազատությունը։

Հայաստանը նույն խնդրին արդեն բախվում է երկաթուղու հարցում։ Հայաստանի կառավարությունը նշել է, որ ռուսական կառավարման և պատժամիջոցների պատճառով միջազգային որոշ գործընկերներ խուսափում են հայկական երկաթուղու հետ համագործակցությունից։ Այս փորձը ցույց է տալիս, որ միջազգային պատժամիջոցների ազդեցությունը կարող է գործնականում սահմանափակել Հայաստանի տնտեսական կապերն ու խոշոր ենթակառուցվածքային ծրագրերը։

Նոր ատոմակայանի վերաբերյալ որոշում կայացնելիս այս օրինակը կրկնակի կարևոր է։ Երկաթուղու պայմանագիրը կարելի է վերանայել, կառավարման ձևը՝ փոխել։ Ատոմակայանի դեպքում նման ճկունություն գրեթե չկա։ Այսօրվա որոշումը տասնամյակներով սահմանելու է Հայաստանի էներգետիկ հնարավորություններն ու կախվածությունները։

Հայաստանը ռուսական էներգետիկ կառավարման փորձ արդեն ունի։ 2003-ին Մեծամորի ատոմակայանի ֆինանսական հոսքերի կառավարումը փոխանցվեց ռուսական Inter RAO-ին՝ վառելիքի մատակարարների նկատմամբ կուտակված շուրջ 40 միլիոն դոլարի պարտքը կարգավորելու նպատակով։ Պայմանագիրը հետագայում երկարաձգվեց, սակայն 2012-ին դադարեցվեց ժամկետից շուտ։

Կայանի սեփականությունը մնաց Հայաստանին, իսկ ֆինանսական կառավարումը՝ ռուսական կողմին։ Այս փորձը ցույց է տալիս, որ ռազմավարական ենթակառուցվածքի նկատմամբ վերահսկողությունը որոշվում է ոչ միայն սեփականությամբ։ Ով վերահսկում է ֆինանսավորումն ու դրամական հոսքերը, նա նաև ազդեցություն է ստանում կառավարման և երկարաժամկետ որոշումների վրա։

ՀԷՑ-ի պատմությունն էլ կարևոր նախադեպ է։ Inter RAO-ն ընկերությունը ձեռք բերեց 2006-ին։ Հետագա տարիներին պարտքերը աճեցին, ներդրումները նվազեցին: 2015-ի սակագնային ճգնաժամը հազարավոր երիտասարդների դուրս բերեց փողոց և վերածվեց «Էլեկտրիկ Երևան» լայն հասարակական շարժման։ Նույն տարում ռուսական ընկերությունը վաճառեց ՀԷՑ-ը՝ հետևում թողնելով մաշված ցանց, մեծ պարտքեր և համակարգի վերականգնման ծանր խնդիր։

Պատճառների շուրջ գնահատականները տարբեր կարող են լինել, բայց դրանից արդյունքը չի փոխվում: Ռուսական կառավարումից հետո ՀԷՑ-ը հայտնվել էր մեծ պարտքերի և ծանր ֆինանսական խնդիրների մեջ։ Սա կարևոր դաս է նաև նոր ատոմակայանի ընտրության համար։ Ռազմավարական գործընկերոջ գնահատականը ձևավորվում է նաև վերջնական արդյունքից՝ ինչ վիճակում է համակարգը, որքան կայուն է այն և ինչ խնդիրներ են մնում պետությանը տարիներ անց։

Նոր ատոմակայանի ընտրությունը Հայաստանի առաջիկա տասնամյակների ամենախոշոր տնտեսական որոշումներից է։ Այստեղ կարևոր է ոչ միայն կառուցման արժեքը։ Պետք է հաշվի առնել նաև վարկի պայմանները, ֆինանսավորման արժույթը, ապահովագրությունը, մատակարարների ընտրությունը, վառելիքի ու պահեստամասերի հասանելիությունը, սեփականության ձևը և այն, թե Հայաստանը որքան ազատ կմնա ապագայում գործընկեր փոխելու հարցում։

Միջազգային կոնսորցիումի առաջարկը կարևոր է, բայց ինքնին բավարար չէ։ Ֆրանսիական, կորեական կամ չինական ընկերությունների մասնակցությունը կախված է նաև նրանց բանկերից, ապահովագրողներից և պետական վերահսկող մարմիններից։ Եթե նախագծի հիմնական պատասխանատուն ռուսական կողմն է, ապա Ռուսաստանի դեմ գործող սահմանափակումները կարող են ազդել այդ մասնակցության պայմանների, ծավալի և վերջնական արժեքի վրա։

Ատոմակայանը սովորական ներդրում չէ։ Սխալ ընտրությունը կարող է տասնամյակներով սահմանափակել Հայաստանի տեխնոլոգիական, ֆինանսական և արտաքին տնտեսական հնարավորությունները։

Հայաստանին երկարաժամկետ պետք է վստահելի էներգետիկ հենարան։ Այդ համակարգը պետք է կայուն աշխատի ոչ միայն տեխնիկական, այլ նաև ֆինանսական ու միջազգային ցնցումների պայմաններում։

Ռեակտորի անվտանգությունը ապահովվում է տեխնիկական լուծումներով։ Երկրի անվտանգությունը կախված է նաև այն պայմանագրերից, ֆինանսական պարտավորություններից և գործընկերներից, որոնց հետ Հայաստանը կապվում է տասնամյակների համար։