Երևանի ամառային երեկոները երբեմն ունեն մի առանձնահատուկ երաժշտություն, որը չի ծնվում ձայների բացակայությունից, այլ՝ սպասումից։ Երեկ հենց այդպիսի երեկո էր Երևանի Կամերային երաժշտության ազգային կենտրոնի բացօթյա բեմում, որտեղ դուդուկահար Արսեն Պետրոսյանի քառյակը հանդիսատեսին նվիրեց ոչ պարզապես համերգ, այլ հոգևոր ու ազգային հիշողության մի ճանապարհորդություն։
Երևանի Կամերային երաժշտության ազգային կենտրոնի բացօթյա բեմն այս օրերին դարձել է մայրաքաղաքի ամենասիրելի ամառային մշակութային հասցեներից մեկը։ Այն վաղուց արդեն պարզապես համերգների անցկացման վայր չէ, այլ կենդանի մշակութային հարթակ, որտեղ դասականը, ժողովրդականը, ջազը և ժամանակակից երաժշտությունը բնական երկխոսության մեջ են մտնում երևանյան երեկոների հետ։
Կենտրոնի տնօրեն Գարեգին Սարգսյանի հետևողական մշակութային քաղաքականության և փոխտնօրեն Արմեն Սուքիասյանի կազմակերպչական նվիրված աշխատանքի շնորհիվ բացօթյա բեմը տարեցտարի ընդլայնում է իր գեղարվեստական աշխարհագրությունը՝ հանդիսատեսին առաջարկելով բազմաժանր, բարձրաճաշակ և հանրամատչելի համերգային ծրագրեր։ Նրանց համատեղ գործունեության արդյունքն է, որ այս բեմը դարձել է ոչ միայն երաժշտության հնչողության, այլև մշակութային հանդիպումների, ստեղծագործական երկխոսության և արվեստի նկատմամբ հանրային հետաքրքրության ձևավորման կարևոր կենտրոն։
Հիմա՝ բուն համերգի մասին․ Դուդուկը վաղուց դադարել է լինել պարզապես երաժշտական գործիք։ Այն դարձել է ժողովրդի կենսագրությունը, ցավի ու սիրո լեզուն, լեռների շունչը, հողի բույրը, աղոթքի ձայնը։ Երբ բեմ բարձրացան Արսեն Պետրոսյանի քառյակն ու հյուրը, առաջին իսկ հնչյուններից զգացվում էր, որ երեկոյի նպատակը ոչ թե հանդիսատեսին զարմացնելն էր, այլ նրա հոգու հետ խոսելը։ Նրա նվագը զերծ էր արտաքին ցուցադրականությունից։ Ամեն մի հնչյուն ասես ծնվում էր երկար ապրած լռությունից, անցնում էր միջավայրով և տեղավորվում մարդկանց ներաշխարհում։
Ծրագրում ներառված հայկական ժողովրդական և հոգևոր ստեղծագործությունները հնչում էին նոր շնչով՝ պահպանելով իրենց դարավոր խորությունը։ Դրանք ոչ թե պարզապես վերարտադրվում էին, այլ նորից ապրում էին։ Ժողովրդական մեղեդիներում լսվում էր հայկական գյուղի առավոտը, հնձանի երգը, լավ ընկերոջ ուրախությունը, մարդու ճանապարհը, մոր օրորն ու աղոթքը։ Իսկ հոգևոր երաժշտության ընթացքում ժամանակն ասես դանդաղում էր։
Արսեն Պետրոսյանի արվեստի առանձնահատկությունն այն է, որ նա երբեք չի փորձում դուդուկը դարձնել էֆեկտների գործիք։ Նրա համար այն կարծես կենդանի շունչ է, մարդկային ձայնի շարունակությունը։ Այդ պատճառով նրա յուրաքանչյուր ֆրազ ավարտվում էր ոչ թե տեխնիկական կատարելությամբ, այլ զգացմունքի բնականով։ Դուդուկը նրա ձեռքերում երբեմն հիշեցնում էր ծեր պատմիչի խոսքը, երբեմն՝ մանկան անկեղծ ժպիտը, երբեմն էլ՝ հայրենի հողի հանդեպ անսահման կարոտը։
Երեկոյի առանձնահատուկ իրադարձությունը, անշուշտ հյուրն էր, Չիլիից ժամանած բաս դուդուկահար Սեսար Վեասի մասնակցությունը։ Առաջին հայացքից կարող էր թվալ, թե հայկական ամենաազգային գործիքի կողքին օտարազգի երաժիշտը պարզապես հետաքրքիր հյուր է։ Սակայն երաժշտությունը կրկին ապացուցեց, որ իսկական արվեստը ազգություն չի ճանաչում։
Սեսար Վեասի բաս դուդուկը դարձավ ամբողջ համերգի խորքային նվագարկող հենարանը։ Եթե Արսեն Պետրոսյանի դուդուկը կարծես երկնքի հետ էր խոսում, ապա բաս դուդուկը գալիս էր երկրի ընդերքից։ Նրա հնչյունները լայն էին, խորը, դանդաղ ու ծանր, բայց երբեք կոպիտ։ Այդ հնչողությունը ստեղծում էր մի բացառիկ ձայնային տարածություն, որի վրա ազատորեն սավառնում էին հիմնական մեղեդիները։
Երկու դուդուկների երկխոսությունը հիշեցնում էր երկու մայրցամաքների հանդիպում։ Մի կողմից՝ Արարատի լանջերից եկող հազարամյա երաժշտական հիշողությունը, մյուս կողմից՝ Անդերի լեռների երաժիշտը, որը սեփական սրտով էր ընդունել հայկական երաժշտությունը։ Այդ երկխոսության մեջ ոչ ոք հյուր չէր։ Երկուսն էլ ծառայում էին նույն երաժշտությանը, նույն գեղեցկությանը, նույն լռությանը։
Հատկանշական էր նաև քառյակի ներդաշնակ աշխատանքը։ Յուրաքանչյուր երաժիշտ զգում էր ոչ միայն իր պարտիան, այլև ամբողջ երաժշտական պատկերը։ Նրանք չէին մրցում միմյանց հետ, չէին ձգտում առանձնանալ։ Նրանց համատեղ նվագը հիշեցնում էր հայկական մանրանկարչություն, որտեղ յուրաքանչյուր գիծ կարևոր է ամբողջ պատկերի ամբողջականության համար։
Համերգային ծրագիրն ինքնին կազմված էր որպես հայկական երաժշտական ինքնության մի ամբողջական ժամանակագրություն։ Այն միավորում էր պատմական մեղեդիները, ինչպես նաև Ջիվանու, Կոմիտասի և Սայաթ-Նովայի անանց ժառանգությունը՝ ստեղծելով մի երաժշտական կամուրջ, որտեղ դարերը ոչ թե բաժանվում էին, այլ զրուցում միմյանց հետ։
Ջիվանու երգերում դուդուկը կարծես ստանձնում էր աշուղի ձայնը՝ պատմելով ժողովրդի հոգսերի, սիրո, հայրենասիրության ու մարդկային արժանապատվության մասին։ Կոմիտասի մշակումներում այն դառնում էր հոգևոր մաքրագործման միջոց՝ անաղարտ, զուսպ ու խորապես աղոթական։ Իսկ Սայաթ-Նովայի մեղեդիներում դուդուկը հագենում էր արևելյան քնարականությամբ, սիրո և կարոտի նուրբ երանգներով՝ մեկ անգամ ևս հիշեցնելով, որ մեծ աշուղի ստեղծագործությունները վաղուց դարձել են ոչ միայն հայկական, այլև համաշխարհային մշակութային ժառանգության անբաժանելի մաս։
Արսեն Պետրոսյանի քառյակի երաժշտական ամբողջականությունը ձևավորվում էր ոչ միայն դուդուկի գլխավոր ասելիքով, այլև նրա կողքին կանգնած երաժիշտների բարձրարվեստ ներկայությամբ։ Նրանք պարզապես նվագակցողներ չէին. յուրաքանչյուրն իր գործիքով ստեղծում էր հայկական երաժշտության բազմագույն հյուսվածքի անփոխարինելի շերտերից մեկը։
Քանոնահարուհի Աստղիկ Սնեցունցի կատարողական արվեստը համերգի ամենանրբաճաշակ դրվագներից էր։ Այն առանձնանում էր ներքին հավասարակշռությամբ, երաժշտական ճաշակով և մեղեդու նկատմամբ բացառիկ պատասխանատվությամբ։ Աստղիկը հմտորեն էր միահյուսում քանոնի ավանդական հնչողությունը դուդուկի խոր ու մարդկային ձայնին։ Նրա նվագը չէր մրցում գլխավոր մեղեդու հետ, այլ շնչում էր նրա հետ նույն ռիթմով՝ ստեղծելով նուրբ հարմոնիկ տարածություն, որտեղ յուրաքանչյուր հնչյուն գտնում էր իր բնական տեղը։ Հատկապես քնարական և հոգևոր ստեղծագործություններում քանոնը դառնում էր լուսավոր շերտ, որն ասես մեղմորեն լուսավորում էր դուդուկի խորախոհ մենախոսությունը։
Առանձնահատուկ կարևոր դեր ուներ Վլադիմիր Պապիկյանը, որի սանթուրը համերգին հաղորդում էր յուրահատուկ գունային և ռիթմական հարստություն։ Նրա նվագը զարմացնում էր իր ճկունությամբ և արտահայտչականությամբ։ Այն ամբողջովին ծառայում էր երաժշտական մտքին։
Սանթուրի մաքուր, արծաթափայլ հնչողությունը երբեմն հիշեցնում էր հայկական լեռնաշխարհի վարար առվակների հոսքը, երբեմն՝ աշնանային տերևների մեղմ խշշոցը, երբեմն էլ՝ ժողովրդական տոնախմբությունների զվարթ շունչը։ Վլադիմիր Պապիկյանը կարողանում էր նույնքան համոզիչ փոխանցել թե՛ ժողովրդական երգերի կենսախինդ շարժումը, թե՛ հոգևոր երաժշտության խորհրդավոր լռությունը՝ անընդհատ զգալով ամբողջ անսամբլի շնչառությունը։
Աստղիկ Սնեցունցի քանոնն ու Վլադիմիր Պապիկյանի սանթուրը միասին ստեղծում էին այն հնչյունային միջավայրը, որի վրա դուդուկի մեղեդիները ծաղկում էին ամբողջ խորությամբ։ Եթե դուդուկը պատմում էր, ապա քանոնն ու սանթուրը գունավորում էին այդ պատմությունը՝ այն դարձնելով առավել տեսանելի, շոշափելի և զգայական։
Քառյակի հնչյունային ամբողջականության մեջ առանձնահատուկ տեղ ուներ նաև հայկական դհոլահար Ավետիս Քեոսեյանը, որի կատարողական վարպետությունը, ինձ համար, երեկոյի ամենատպավորիչ բացահայտումներից մեկն էր։ Նրա նվագը ոչ միայն ուղեկցում էր երաժշտությանը, այլև հաղորդում էր կենդանի զարկերակ, ներքին շունչ և ազգային ռիթմի այն խոր զգացողությունը, որը հնարավոր չէ սովորել միայն տեխնիկայով։
Ավետիս Քեոսեյանի դհոլը երբեք չէր հնչում որպես պարզապես հարվածային գործիք։ Նրա ձեռքերում այն վերածվում էր պատմող, արձագանքող, երբեմն նույնիսկ «երգող» գործիքի։ Նա կարողանում էր միևնույն ստեղծագործության ընթացքում անցնել զուսպ, գրեթե աննկատ շնչառությունից մինչև տոնական ու հզոր ռիթմական պոռթկում՝ պահպանելով կատարյալ չափի զգացողությունն ու անսամբլային հավասարակշռությունը։
Հատկապես ժողովրդական ստեղծագործությունների ընթացքում նրա նվագը հիշեցնում էր հայկական գյուղական տոնախմբությունների կենսախինդ էներգիան, երթերի շարժը, լեռնային կյանքի կենսունակ զարկը։ Սակայն նույն երաժիշտը հոգևոր և քնարական հատվածներում ցուցադրում էր զարմանալի նրբություն․ դհոլի հարվածները դառնում էին հազիվ լսելի շեշտեր, որոնք ոչ թե խախտում, այլ խորացնում էին երաժշտության ներքին լռությունը։
Ավետիսի կատարողական մշակույթը առանձնանում էր նաև իր բարձր երաժշտական ճաշակով։ Նա երբեք չէր ձգտում գերիշխել անսամբլի վրա կամ ուշադրությունը կենտրոնացնել իր վրա։ Ընդհակառակը՝ նրա ուժը հենց ծառայողական արվեստի մեջ էր․ նա զգում էր դուդուկի շնչառությունը, քանոնի նուրբ հյուսվածքը, սանթուրի արծաթափայլ հնչողությունը և իր ռիթմը կառուցում էր այդ ընդհանուր երաժշտական օրգանիզմի տրամաբանությամբ։
Երբ Արսեն Պետրոսյանի դուդուկը պատմում էր հայկական հոգու պատմությունը, Աստղիկ Սնեցունցի քանոնը լուսավորում էր այդ պատմությունը, Վլադիմիր Պապիկյանի սանթուրը գունավորում էր այն, ապա Ավետիս Քեոսեյանի դհոլը տալիս էր նրա սրտի բաբախյունը։ Եվ հենց այդ բաբախյունն էր, որ ամբողջ երեկոյի ընթացքում աննկատ, բայց անընդհատ միավորում էր բեմի բոլոր երաժիշտներին մեկ ընդհանուր ազգային ու մարդկային շնչի մեջ։
Այս համագործակցության մեջ ամենակարևորը փոխադարձ լսելու մշակույթն էր։ Չկային ավելորդ շեշտադրումներ, չկային ինքնահաստատման փորձեր։ Կար մի ընդհանուր գեղարվեստական նպատակ՝ ծառայել երաժշտությանը։ Եվ հենց այդ պատճառով քառյակի յուրաքանչյուր անդամ, պահպանելով իր անհատական ձեռագիրը, դառնում էր մեկ ամբողջական երաժշտական մարմնի անբաժանելի մասը։
Նման համախմբված անսամբլներում է, որ բացահայտվում է իսկական կամերային երաժշտության էությունը. յուրաքանչյուր երաժիշտ խոսում է իր սեփական ձայնով, սակայն բոլորը միասին ստեղծում են մեկ ընդհանրական շունչ, որի մեջ անհատականությունը չի կորչում, այլ դառնում է ներդաշնակության աղբյուր։
Կամերային երաժշտության ազգային կենտրոնի բացօթյա բեմը երեկոյի կարևոր մասնակիցներից մեկն էր։ Ամառային օդը, աստիճանաբար խտացող գիշերը և քաղաքի մոտալուտ աղմուկը միաձուլվում էին դուդուկի ձայնին։ Թվում էր, թե երաժշտությունը չի ավարտվում բեմի սահմաններում, այլ տարածվում է ծառերի միջով, անցնում փողոցներով, բարձրանում դեպի երևանյան երկինքը։
Հայկական ժողովրդական մեղեդիները երեկ հնչում էին ոչ թե որպես թանգարանային արժեքներ, այլ որպես կենդանի ներկայություն։ Դրանք ապացուցում էին, որ ազգային երաժշտությունը շարունակում է ապրել այնքան ժամանակ, քանի դեռ կան երաժիշտներ, որոնք չեն ընդօրինակում ավանդույթը, այլ ապրում են նրա ներսում։ Իսկ հոգևոր ստեղծագործություններն իրենց հերթին հիշեցնում էին, որ հայկական երաժշտական մշակույթի ամենամեծ ուժը նրա ներքին ազնվությունն է։ Այդ երաժշտությունը երբեք չի պարտադրում հավատալ. այն պարզապես ստեղծում է մի տարածություն, որտեղ մարդը կարող է հանդիպել ինքն իրեն։
Երեկոյի ամենամեծ արժեքը, թերևս, այն էր, որ հանդիսատեսը համերգից հեռանում էր ոչ թե բարձր աղմուկով ու արտաքին ոգևորությամբ, այլ ներքին խաղաղությամբ։ Դուդուկի երաժշտությունը միշտ էլ ունեցել է այդ հատկությունը։ Այն ոչ թե լցնում է մարդուն, այլ մաքրում է նրան ավելորդ աղմուկից։ Եվ երեկ այդ մաքրագործումն զգացվում էր յուրաքանչյուր ստեղծագործության ավարտից հետո մի պահ տիրող լռության մեջ, երբ ծափահարությունները մի քանի վայրկյան ուշանում էին, որովհետև մարդիկ դեռ չէին ցանկանում վերադառնալ առօրյա իրականություն։
Եվ հենց այդ պատճառով երեկ Երևանի Կամերային երաժշտության ազգային կենտրոնի բացօթյա բեմից հնչում էր ոչ միայն հայկական երաժշտությունը։ Հնչում էր մարդկության ամենահին լեզուն՝ հոգու լեզուն, որն անթարգմանելի է, բայց հասկանալի բոլորին։
Բաց մի թողեք
Երբ ամուսնական հավատարմությունը ժամադրության է գնում. «Տումաչ Ռոմանտիկ»՝ սիրո, վախի և մարդկային անհեթեթության կատակերգության պրեմիերան՝ Ստանիսլավկու թատրոնում․ Լուսանկարներ
Երբ մեծ երաժշտությունը բախվում է փոքր կազմակերպչական մտածողությանը, գավառականությունը՝ նախասրահում
Երբ սերը իջնում է ստվերների աշխարհ. «Էվրիդիկե»-ն՝ սիրո, հիշողության և լռության խորհրդավոր ճամփորդություն. Լուսանկարներ, Տեսանյութեր