Ոչ թե կընտրի՞ Հայաստանը Եվրոպան, այլ՝ երբ ընտրության պահը գա

Բիշքեկում Նիկոլ Փաշինյանի և Վլադիմիր Պուտինի հանդիպման ամենակարևոր մասը այն չէր, ինչի շուրջ նրանք համաձայնեցին։ Կարևորն այն էր, թե որտեղ բացահայտվեց տարաձայնությունը։

Պուտինը Հայաստանի եվրոպական ձգտումը չվիճարկեց։ Ընդհակառակը՝ այն անվանեց Հայաստանի և հայ ժողովրդի օրինական իրավունքը։ Բայց նույն նախադասության քաղաքական շարունակությունը շատ ավելի կարևոր էր․ Եվրամիությունն ու Եվրասիական տնտեսական միությունը համատեղելի համակարգեր չեն, և Երևանը վաղ թե ուշ պետք է ընտրի։

Փաշինյանի պատասխանը նույնպես հաշվարկված էր։ Հայաստանը Եվրասիական տնտեսական միությունից դուրս գալու որոշում չունի, գործող պարտավորությունները չի խախտում և դեռ չի համարում, որ ընտրության պահը հասել է։

Հանդիպման ամբողջ քաղաքական բովանդակությունը կարելի է տեղավորել հենց այս հակադրության մեջ։ Մոսկվան փորձում է ընտրության պահը մոտեցնել։ Երևանը՝ այն հնարավորինս հետաձգել և սա ռազմավարության տարբերություն է։

Ռուսաստանի խնդիրն այսօր Հայաստանը ուժով իր կողմում պահելը չէ։ Այդ մեթոդի քաղաքական արժեքը նվազել է։ Մոսկվայի ավելի ուժեղ փաստարկը տնտեսական է՝ ռուսական շուկա, գազ, երկաթուղի, արտահանում, ֆինանսական հոսքեր, Եվրասիական տնտեսական միության ռեժիմ։

Պուտինը հենց այդ լեզվով էլ խոսեց։ Եվ սա պատահական չէ։ Երբ քաղաքական ազդեցությունը թուլանում է, տնտեսական կախվածությունը դառնում է առավել արժեքավոր լծակ։ Բիշքեկում Կրեմլի ուղերձը մոտավորապես այսպիսին էր․ Հայաստանը կարող է գնալ Եվրոպա, բայց նախ պետք է հաշվարկի, թե ինչ է թողնում հետևում։

Սա սպառնալիք չէ բառի դասական իմաստով։ Սա գնի հիշեցում է։ Փաշինյանի պատասխանը նույնքան գործնական էր։ Հայաստանը չի ուզում այդ գինը վճարել այսօր։ Ավելին՝ Երևանը փորձում է մինչև ընտրության պահը փոխել հենց գնի կառուցվածքը։

Այստեղ է հանդիպման իրական աշխարհատնտեսական իմաստը։ Եթե Հայաստանը շարունակում է կախված մնալ մեկ շուկայից, մեկ էներգետիկ համակարգից, մեկ երկաթուղային օպերատորից և մեկ ռազմավարական ուղղությունից, ընտրությունը ձևական է։ Թղթի վրա կարելի է ընտրել ամեն ինչ։ Պետությունները իրականում ընտրում են այնքանով, որքանով կարողանում են կրել իրենց ընտրության տնտեսական հետևանքները։

Հետևաբար Հայաստանի եվրոպական քաղաքականության հաջողությունը չի չափվելու Բրյուսելում արված հայտարարությունների քանակով։ Այն չափվելու է նրանով, թե մինչև վճռական պահը Հայաստանը որքան այլընտրանք կունենա։

Այստեղ պետք է նույն շրջանակում դիտարկել «Թրամփի ուղին», Հայաստան–Ադրբեջան առևտրի առաջին քայլերը, Թուրքիայի հետ սահմանի բացման հնարավորությունը, Իրանի ուղղությունը, Վրաստանի միջոցով Սև ծով ելքը և արևմտյան ներդրումների ներգրավումը։ Սրանք առանձին արտաքին քաղաքական նախագծեր չեն, դրանք մեկ խնդրի տարբեր պատասխաններն են՝ ինչպես Հայաստանը դարձնել ընտրունակ պետություն։

Բիշքեկում Փաշինյանը փաստորեն ժամանակ էր գնում։ Պուտինը՝ ժամանակ էր սահմանափակում։ Հենց այստեղ է հանդիպման սրությունը։ Ռուսաստանի համար վտանգավորը ոչ այնքան Հայաստանի վաղվա անդամակցությունն է Եվրամիությանը, որքան այն գործընթացը, որի ընթացքում Հայաստանը կարող է աստիճանաբար դառնալ ավելի քիչ կախված Ռուսաստանից՝ դեռևս չլքելով ռուսական համակարգերը։

Մոսկվայի տեսանկյունից սա ամենավատ հնարավոր համադրություններից մեկն է․ Հայաստանը պահպանում է Եվրասիական տնտեսական միության տնտեսական օգուտները, բայց քաղաքականապես կառուցում է այլ ռազմավարական ուղղություն։

Երևանի տեսանկյունից սա հակառակը՝ լավագույն հնարավոր միջանկյալ վիճակն է։ Որքան երկար հնարավոր լինի պահպանել ռուսական շուկայի հասանելիությունը և զուգահեռ կառուցել եվրոպական ու տարածաշրջանային այլընտրանքները, այնքան ավելի մեղմ կլինի ապագա ընտրության արժեքը։

Այդ պատճառով Բիշքեկում երկու կողմերն էլ իրականում վիճում էին ոչ թե միայն այն մասին, ուր է գնում Հայաստանը, այլ՝ որքան ժամանակ ունի Հայաստանը այդ ճանապարհին։

Հանդիպման երկրորդ կարևոր շերտը անվտանգության մասին էր, նույնիսկ եթե այն հրապարակային խոսքում կենտրոնական չէր։ Հայ-ռուսական հարաբերությունների հին տրամաբանությունը կառուցված էր մի պարզ փոխանակման վրա՝ Ռուսաստանը անվտանգություն էր առաջարկում, Հայաստանը՝ ռազմավարական ներկայություն և քաղաքական հավատարմություն։

Այդ բանաձևը մաշվել է։ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության գործընթացը, Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կարգավորումը և արևմտյան դերակատարների աճող ներգրավվածությունը փոխում են այն միջավայրը, որտեղ Ռուսաստանը տասնամյակներ շարունակ անփոխարինելի էր թվում։

Ուստի Փաշինյանի առաջարկը հայ-ռուսական հարաբերություններին «թարմ հայացքով» նայելու մասին սովորական դիվանագիտական քաղաքավարություն չէր։ Դա շատ ավելի լուրջ հարցադրում էր․ եթե փոխվում է տարածաշրջանը, ապա ինչի՞ վրա պետք է հիմնվեն Ռուսաստանի և Հայաստանի հարաբերությունները վաղը։

Մոսկվան դեռ լիարժեք պատասխան չունի և հենց այստեղ պետք է դիտարկել նաև հանդիպումից առաջ Կրեմլի հրապարակային հետաքրքրությունը Հայաստանում ընդդիմադիրների ձերբակալությունների նկատմամբ։ Եթե այդ հարցը բարձրացվել է փակ բանակցություններում, ապա այն ցույց է տալիս մեկ այլ փոփոխություն․ Մոսկվան փորձում է Հայաստանի ներքին քաղաքական դաշտը ևս պահել երկկողմ հարաբերությունների գործիքակազմում։ Եթե չի բարձրացվել կամ հրապարակայնորեն դուրս է մնացել, դա նույնպես խոսուն է․ նշանակում է՝ տվյալ պահին Կրեմլի համար առավել հրատապը Հայաստանի ներքին քաղաքականությունը չէ, այլ նրա արտաքին տնտեսական ուղղության ինստիտուցիոնալացումը։

Բիշքեկը, հետևաբար, հարաբերությունների նոր պայմանների շուրջ բանակցության սկիզբ էր։ Պուտինը ընդունեց Հայաստանի ընտրության իրավունքը, բայց փորձեց սահմանել դրա գինը։ Փաշինյանը չվիճարկեց ապագա ընտրության անխուսափելիությունը, բայց հրաժարվեց այն կատարել հիմա։

Այս պահին Հայաստանի առավելությունը հենց ժամանակն է։ Բայց ժամանակը ռազմավարություն չէ, եթե այն չի օգտագործվում կախվածությունները փոխելու համար։ Բիշքեկի ամենակարևոր հարցը, հետևաբար, մնաց անպատասխան. ոչ թե կընտրի՞ Հայաստանը Եվրոպան, այլ՝ երբ ընտրության պահը գա, Հայաստանը կունենա՞ բավականաչափ տնտեսական, քաղաքական և անվտանգային ազատություն՝ ընտրությունը սեփական կամքով կատարելու համար։

Սա արդեն Ռուսաստանի մասին չէ։ Սա Հայաստանի պետության որակի մասին է։