Կենտրոնական բանկի խորհուրդը սեպտեմբերի 15-ին որոշել է խստացնել դրամավարկային պայմանները՝ վերաֆինասավորման տոկոսադրույքը բարձրացնելով 0,25%-ով՝ մինչև 6,75%:
Որոշումը սովորական չի եղել նույնիսկ ԿԲ-ի ներսում․ խորհրդի ձայները բաժանվել են 4-4, և Մարտին Գալստյանի մասնակցությամբ ձևավորված մեծամասնությունն ընտրել է խստացումը։ Օգոստոսին տարեկան գնաճը կազմել է 4.4 տոկոս, բնականոն գնաճը՝ 4.8 տոկոս՝ երկուսն էլ ԿԲ-ի 3 տոկոս թիրախից բարձր։
25 բազիսային կետի բարձրացումը ինքնին կտրուկ շրջադարձ չէ, բայց այն կարևոր ազդակ է․ ԿԲ-ն արձանագրում է, որ տնտեսության հիմնական ճնշումն այժմ գալիս է ոչ թե թույլ, այլ արդեն չափազանց ուժեղ պահանջարկից։ Երկրորդ եռամսյակում տնտեսությունն աճել է 6.7 տոկոսով՝ ԿԲ-ի գնահատմամբ անցնելով երկարաժամկետ կայուն աճի մակարդակից վեր։
Աճի հիմնական շարժիչները եղել են շինարարությունն ու ծառայությունները, բարձրացել են մանրածախ առևտուրն ու սպառողական ներմուծումները։ Միաժամանակ զգալիորեն ավելացել են հատկապես Ռուսաստանից Հայաստան այցելությունները, իսկ նրանցից մի մասի ավելի երկար մնալը լրացուցիչ պահանջարկ է ստեղծել բնակարանների, ծառայությունների և աշխատուժի նկատմամբ։
Առաջին հայացքից սա դրական պատկեր է՝ ավելի շատ սպառում, ավելի բարձր տնտեսական ակտիվություն, ավելի մեծ պահանջարկ։ Բայց երբ պահանջարկը սկսում է աճել տնտեսության կարողություններից արագ, աճի մի մասը վերածվում է ոչ թե նոր արտադրանքի, այլ ավելի բարձր գների։
Եթե պահանջարկն աճում է ավելի արագ, քան տնտեսությունն ի վիճակի է ավելացնել բնակարանների, ծառայությունների, աշխատուժի և ապրանքների առաջարկը, աճը սկսում է արտահայտվել ոչ միայն ավելի մեծ արտադրանքով, այլև ավելի բարձր գներով։
Դրա առաջին ազդակներն արդեն տեսանելի են։ ԿԲ-ն արձանագրում է վարձակալության և ծառայությունների գների արագացում, ինչպես նաև գնաճային ճնշումների տարածում ավելի լայն շրջանակի վրա։ Այսինքն՝ թանկացումն այլևս միայն արտաքին կամ առաջարկային գործոնների արդյունք չէ․ այն գնալով ավելի մեծ չափով սնվում է հենց ներքին պահանջարկից։
Հենց այստեղ է տոկոսադրույքի բարձրացման իմաստը։ Կենտրոնական բանկը թանկացնում է փողը, որպեսզի փոքր-ինչ զսպի վարկավորումը, սպառումը և ներդրումային ախորժակը։ Դրամավարկային քաղաքականության դասական տրամաբանությունն է՝ տնտեսությունը սառեցնել այնքան, որ գնաճը նվազի, բայց ոչ այնքան, որ աճը կանգնի։
Սակայն Հայաստանի դեպքում խնդիրը դրանից ավելի խորն է։ ԿԲ-ն կարող է սառեցնել պահանջարկը, բայց չի կարող մեծացնել տնտեսության արտադրողական կարողությունը։ Տոկոսադրույքի բարձրացումը կարող է զսպել պահանջարկը, բայց չի լուծում առաջարկի խնդիրը․ այն չի մեծացնում արտադրողականությունը, չի ստեղծում նոր արտահանելի արտադրանք և չի ընդլայնում տնտեսության իրական կարողությունները։ ԿԲ-ն կարող է կարգավորել տնտեսության «ջերմաստիճանը», բայց աճի հիմքերը կառուցվում են հարկաբյուջետային, ներդրումային, մրցակցային և կառուցվածքային քաղաքականությամբ։
Հենց այստեղ է սկսվում Հայաստանի տնտեսական քաղաքականության հիմնական հարցը՝ ոչ թե ինչպես ժամանակավորապես սառեցնել տնտեսությունը, այլ ինչպես մեծացնել նրա կարողությունը՝ ավելի արագ աճը առանց գնաճային ճնշման կլանելու։
Վերջին տարիների տնտեսական աճի զգալի մասը սնվել է շինարարությունից, առևտրից, ծառայություններից, կապիտալի և մարդկանց հոսքերից։ Դա իրական տնտեսական ակտիվություն է, բայց երկարաժամկետ կայունության համար վճռորոշ հարցը հետևյալն է՝ արդյո՞ք աճող պահանջարկը վերածվում է նաև ավելի մեծ արտադրողական կարողության։
ԿԲ-ի զեկույցում այս երկակի պատկերը հստակ է․ մի կողմից՝ շինարարությունն ու ծառայությունները պահանջարկը մղում են տնտեսության կայուն հնարավորություններից վեր, մյուս կողմից՝ ՏՏ-ի, կապի և AI ենթակառուցվածքների ներդրումները կարող են ընդլայնել հենց այդ հնարավորությունների սահմանը։
Սակայն դրանց իրական տնտեսական արժեքը կերևա միայն այն դեպքում, եթե դրանք վերածվեն տեղական ավելացված արժեքի, ավելի բարձր արտադրողականության և արտահանման նոր կարողությունների։ Տարբերությունը հիմնարար է․ տնտեսությունը կարող է արագանալ սպառման ընդլայնմամբ, կամ աճել՝ ավելի շատ արտադրելով, նոր արժեք ստեղծելով և արտահանման կարողությունները մեծացնելով։ Առաջին դեպքում արագանում է պահանջարկը, երկրորդում՝ ընդլայնվում է տնտեսության իրական ներուժը։
Հենց այս հակասությունն է արտացոլում ԿԲ խորհրդի 4–4 բաժանումը։ Մի կողմում պահանջարկի ուժեղացումն ու ծառայությունների գնաճի արագացումն են, մյուսում՝ արտաքին սահմանափակումները, գյուղատնտեսության թուլությունն ու աճի հնարավոր դանդաղման ռիսկերը։ Այսինքն՝ ԿԲ-ն միաժամանակ ստիպված է հաշվարկել և՛ տնտեսության գերտաքացման, և՛ հետագա սառեցման հավանականությունը։
Ուստի խնդիրը 6.5-ից 6.75 տոկոս անցումը չէ։ Գլխավոր հարցն այն է՝ Հայաստանի տնտեսությունը կարո՞ղ է պահանջարկի արագ աճին զուգահեռ ընդլայնել իր արտադրական և արտադրողական հնարավորությունները։
Եթե տնտեսությունը կարողանա պահանջարկի աճին զուգահեռ մեծացնել նաև իր արտադրական ներուժը, այսօրվա գնաճային ճնշումը կարող է մնալ որպես ավելի մեծ ու արդյունավետ տնտեսության ձևավորման ժամանակավոր ուղեկից։ Եթե ոչ, աճը գնալով ավելի շատ կարտահայտվի ոչ թե արտադրանքի և եկամուտների, այլ բնակարանների, ծառայությունների ու վարկի թանկացմամբ։
Կայուն աճի իրական չափանիշը ոչ միայն արագությունն է, այլ այն, թե այդ արագությանը համընթաց ընդլայնվո՞ւմ է արդյոք տնտեսության կարողությունը ավելի շատ ստեղծելու, արտադրելու և արտահանելու։
Բաց մի թողեք
ԱՄՆ-ն սպառնում է ԵՄ-ին պատասխան քայլերով՝ ԵՄ բյուջեում եվրոպական արտադրանքին նախապատվություն տալու պատճառով
Պարտատոմսերի շուկայի հետ կապված մտավախությունները խոչընդոտում են ԵՄ-ի՝ էներգետիկ ճգնաժամին ուղղված ծրագրի իրականացմանը
Ինչու է ՀԷՑ-ն իրականացնում պլանային անջատումներ, որոնք են հիմնական պատճառները․ տեսանյութ