Վեց լարերի խոստովանությունը․ դասական կիթառի նրբագեղ աշխարհում․ Տեսանյութեր

Երևանի Կոմիտասի անվան կամերային երաժշտության տանը դասական կիթառի երաժշտության իսկական տոն էր՝ մի երեկո, երբ վեց լարերի համեստ թվացող աշխարհը բացահայտեց իր հնչյունային անսահմանությունը, իսկ երաժշտությունը խոսեց առանց ավելորդ բառերի՝ նրբությամբ, ջերմությամբ ու ներքին հուզականությամբ։

Դասական կիթառի վարպետ, ՀՀ վաստակավոր արտիստ, Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի պրոֆեսոր Հակոբ Ջաղացպանյանի և նրա սաներից երիտասարդուհի Բարդի Մինասյանի կատարումներով ունկնդիրների առջև բացվեց արևմտաեվրոպական և լատինաամերիկյան կոմպոզիտորների ստեղծագործությունների գունեղ աշխարհը։ Երկու կատարող, երկու անհատականություն, երկու թերևս տարբեր երաժշտական ձեռագիր՝ միավորված կիթառի հանդեպ սիրով և երաժշտության լեզվով։

Դասական կիթառը յուրահատուկ գործիք է։ Այն չունի նվագախմբի հնչյունային հզորությունը, փողայինների փայլը կամ դաշնամուրի լայնածավալ հնչողությունը, սակայն նրա ուժը մեկ այլ տեղ է՝ մարդկային ձայնին մոտիկ, երբեմն շշուկի հասնող քնքշության, իսկ երբեմն էլ ներքին կրակով ու ռիթմական լարվածությամբ լեցուն արտահայտչականության մեջ։ Կիթառի յուրաքանչյուր լար կարծես իր պատմությունն ունի, իսկ կատարողի մատների հպումը դառնում է այդ պատմությունը պատմելու միջոց։

Միայն անհրաժեշտ է լսել, թե ինչպես է մեկ հնչյունը ծնվում լռությունից, ինչպես է հաջորդը միանում նրան՝ ձևավորելով մեղեդային միտք, ինչպես է ռիթմը շարժման մեջ դնում երաժշտական պատկերը, և գործիքը, որ առաջին հայացքից կարող է թվալ զուսպ ու մտերմիկ, հանկարծ բացահայտում է իր ամբողջ հմայքը։

Եվ հենց այդ հմայքի մեջ է դասական կիթառի առանձնահատկությունը․ այն ունկնդրին չի պարտադրում իր ուժը, այլ հրավիրում է մոտենալ, լսել, զգալ և բացահայտել։

Եվրոպական նրբագեղությունից մինչև լատինաամերիկյան խառնվածք

Համերգային ծրագրի արևմտաեվրոպական և լատինաամերիկյան երաժշտական աշխարհների համադրությունն ինքնին հետաքրքիր հնարավորություն էր՝ բացահայտելու կիթառի արտահայտչական բազմազանությունը։

Արևմտաեվրոպական երաժշտության մեջ հաճախ առաջնային են կառուցվածքի հստակությունը, ձևի հավասարակշռությունը, մեղեդային գծի տրամաբանությունն ու հնչյունների փոխհարաբերությունների նրբությունը։ Այստեղ կատարողից պահանջվում է ոչ միայն տեխնիկական ճշգրտություն, այլև երաժշտական մտքի հստակություն՝ յուրաքանչյուր դարձվածքի, յուրաքանչյուր դադարի և յուրաքանչյուր շեշտի գիտակցված ընկալում։

Լատինաամերիկյան երաժշտական ավանդույթներն իրենց հերթին կիթառին հաղորդում են առանձնահատուկ գունավորում։ Այստեղ հաճախ զգացվում են ռիթմի ճկունությունը, պարային շարժման ներքին էներգիան, մեղեդու ջերմությունը և հուզական արտահայտության անմիջականությունը։ Կիթառը կարող է մի պահ հնչել քնարական ու մտախոհ, իսկ հաջորդ պահին՝ աշխույժ, կրքոտ ու շարժուն՝ կարծես իր հնչյունների մեջ ամբողջացնելով արևոտ փողոցների, հարավային գիշերների և մարդկային ապրումների բազմերանգ պատկերները։

Այս երկու աշխարհների հանդիպումը հնարավորություն է տալիս տեսնելու, թե որքան տարբեր զգայական տարածքներ կարող է ընդգրկել նույն գործիքը։ Կիթառը դառնում է և՛ մտորումների ուղեկից, և՛ պարի մասնակից, և՛ քնարական խոստովանության կրող։

Իսկ կատարողական արվեստի իրական արժեքը հենց այդ բազմազանությունը համոզիչ ներկայացնելու կարողության մեջ է՝ չկորցնելով ստեղծագործության անհատական բնույթն ու կոմպոզիտորի մտահղացման ամբողջականությունը։

Վարպետության փորձառությունն ու երիտասարդության որոնումները

Հակոբ Ջաղացպանյանի և Բարդի Մինասյանի մասնակցությունը երեկոյին առանձնահատուկ նշանակություն էր հաղորդում նաև կատարողների միջև եղած ստեղծագործական կապի տեսանկյունից։

Վարպետի բեմական ներկայությունը երաժշտական փորձառության, տարիների ընթացքում կուտակված գիտելիքի և կատարողական մշակույթի մասին պատմող ինքնուրույն խոսք է։ Դասական կիթառի արվեստում տեխնիկական հմտությունը ձեռք է բերում իր ամբողջ արժեքը, երբ այն ծառայում է երաժշտական մտքին, երբ մատների ճկունությունն ու շարժումների ճշգրտությունը վերածվում են հնչյունային պատկերի, իսկ կատարողը կարողանում է յուրաքանչյուր ստեղծագործության մեջ գտնել նրա ներքին տրամադրությունը։ Բայց երաժշտական ավանդույթը կենդանի է մնում միայն այն ժամանակ, երբ փոխանցվում է հաջորդ սերնդին։

Այդ առումով Բարդի Մինասյանի ներկայությունը համերգային ծրագրում պարզապես երիտասարդ կատարողի մասնակցություն չէր։ Այն նաև հիշեցում էր, որ երաժշտական կրթությունը միայն գործիք նվագելու տեխնիկայի յուրացում չէ։ Դա լսելու, զգալու, ոճը ճանաչելու, երաժշտական մտածողություն ձևավորելու և սեփական արտահայտչական լեզուն գտնելու երկար ճանապարհ է։

Սանի համար բեմը յուրահատուկ փորձություն է․ այնտեղ երաժշտական տեքստը դադարում է լինել միայն ուսումնասիրված նյութ և վերածվում կենդանի հաղորդակցության։ Յուրաքանչյուր հնչյուն պետք է ծնվի տվյալ պահին, յուրաքանչյուր դարձվածք՝ պահպանի իր բնական շունչը, իսկ ստեղծագործությունն ամբողջությամբ պետք է ներկայանա որպես միասնական գեղարվեստական միտք։

Վարպետի և սանի համատեղ ներկայությունը խորհրդանշում է նաև այդ ճանապարհի շարունակականությունը՝ փորձառությունից դեպի նոր որոնումներ, գիտելիքից դեպի անհատականություն, երաժշտական ժառանգությունից դեպի ապագա։

Երբ երաժշտությունը խոսում է լռության հետ

Կամերային երաժշտության երեկոներն ունեն իրենց առանձնահատուկ մթնոլորտը։ Այստեղ ունկնդիրը ոչ միայն լսում է երաժշտությունը, այլև զգում նրա ծնվելու ընթացքը։ Լարերի հպումը, հնչյունների աստիճանական զարգացումը, մեղեդու շնչառությունը և նույնիսկ դադարները դառնում են ընդհանուր գեղարվեստական պատկերի բաղկացուցիչ մասեր։

Դասական կիթառի պարագայում այդ մտերմությունն առավել ընդգծված է։ Գործիքի հնչողությունը կարծես սահման չի դնում կատարողի և ունկնդրի միջև։ Այն հրավիրում է մտերմիկ զրույցի, որի ընթացքում երաժշտական միտքը կարող է արտահայտվել առանց բարձրաձայնության, իսկ հուզական ազդեցությունը՝ առանց արտաքին ցուցադրականության։

Այդպիսի համերգների արժեքը միայն հնչած ստեղծագործությունների շարքով չի չափվում։ Կարևոր է նաև այն զգացողությունը, որ մնում է վերջին հնչյունից հետո՝ երաժշտության հետ մի փոքր ավելի երկար մնալու, լսածը մտքում շարունակելու, որոշ մեղեդիներ կրկին հիշելու ցանկությունը։

Կոմիտասի անվան կամերային երաժշտության տանը կայացած այս երեկոն դասական կիթառի արվեստի հանդեպ ուշադրություն հրավիրելու առիթ էր՝ հիշեցնելով, որ երաժշտական մշակույթի բազմազանությունը ձևավորվում է ոչ միայն մեծ նվագախմբերի ու լայնածավալ համերգային ծրագրերի, այլև այսպիսի մտերմիկ հանդիպումների շնորհիվ։

Երբ փորձառու վարպետն իր արվեստով և երիտասարդ կատարողն իր որոնումներով հանդիպում են նույն բեմում, երաժշտությունը դառնում է նաև փոխանցման ու շարունակության պատմություն։

Եվ գուցե դասական կիթառի ամենամեծ գաղտնիքն էլ հենց սա է․ վեց լարը բավական է մի ամբողջ աշխարհ ստեղծելու համար, եթե դրանցից յուրաքանչյուրին հպվում է ոչ միայն վարժված ձեռքը, այլև երաժշտությունը զգացող սիրտը։

Սիմոն Սարգսյան