2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ի առավոտը ուրիշ էր։ Արթնացանք պատերազմի լուրով։ Ադրբեջանը լայնածավալ պատերազմ էր սկսել Արցախի դեմ։ Եվ այդ առավոտից հետո մեր կյանքը բաժանվեց երկու մասի՝ մինչև սեպտեմբերի 27-ը և դրանից հետո։ Հետո եկան 44 օրերը։
44 օր՝ ահավոր սպասման, հեռախոսին գամված աչքերի, անքուն գիշերների, անհասանելի դարձած հարազատների, ամեն մի զանգից սրտի կանգ առնելու և ամեն մի լուրից ներսից փլվելու։ Եվ հետո եկավ այն լռությունը, որի մեջ այլևս չկային հազարավոր տղաների ձայները։
Մենք պարտվեցինք պատերազմում։ Հայաստանը պարտվեց։ Արցախը պարտվեց։ Արցախցին կորցրեց իր տունը։ Հայ ժողովուրդը կորցրեց իր որդիներին։ Կորցրինք հողեր։ Կորցրինք քաղաքներ ու գյուղեր։ Հետո՝ ամբողջ Արցախը։ Ամենածանր կորուստը մարդն էր։ Տղան էր։ Որդին էր։ Եղբայրն էր։ Ամուսինն էր։ Հայրը։ Ընկերը։ Այն մարդը, որ մի օր առավոտյան տնից դուրս եկավ ու այլևս չվերադարձավ։
Այսօր՝ վեց տարի անց, ես ուզում եմ հիշել նրանց։ Ոչ թե որպես վիճակագրություն։ Ոչ թե որպես թիվ։ Ոչ թե որպես «զոհերի քանակ»։ Այլ՝ մարդկանց։ Մարդկանց, որոնք անուն ունեին։ Տուն ունեին։ Մայր ունեին։ Հայր ունեին։ Սիրած աղջիկ ունեին։ Երազանքներ ունեին։ Կիսատ մնացած խոսքեր ունեին։
Միգուցե այդ օրը նրանցից մեկը մտածում էր, թե երեկոյան տուն է վերադառնալու։ Միգուցե մեկը խոստացել էր մորը, որ զանգելու է։ Միգուցե մեկը ընկերոջն ասել էր՝ «հետո կշարունակենք»։ Բայց այդ «հետոն» չեկավ։ Եվ երբեմն ինձ թվում է՝ մեր ժողովրդի ամենամեծ ողբերգությունը հենց այդ չեկած «հետո»-ների մեջ է։
Երեկ սոցիալական ցանցերում շատերը գրում էին պատերազմի մասին։ Հիշում էին։ Հրապարակում էին լուսանկարներ։ Գրում էին անուններ։ Խոսում էին ցավի մասին։ Եվ ես ամբողջ օրը մտածում էի՝ գուցե երեկ պետք էր ոչ թե այդքան խոսել, այլ պարզապես լռել։ Լռել այնպես, ինչպես լռում են գերեզմանների մոտ։ Լռել այնպես, ինչպես լռում է մայրը, երբ այլևս ոչինչ չունի ասելու իր որդուն։ Լռել այնպես, ինչպես լռում է հայրը՝ որդու լուսանկարի առաջ։ Լռել այնպես, ինչպես լռում է մի ժողովուրդ, երբ հասկանում է, որ իր պատմության մի ամբողջ էջ գրվել է արյունով։ Որովհետև կան ցավեր, որոնք բառերից մեծ են։ Կան կորուստներ, որոնց համար նույնիսկ ամենագեղեցիկ բառը քիչ է։
Եվ կա մի պահ, երբ խոսքը դառնում է անզոր։ Այդ պահին միայն լռությունն է մնում։ Ես այսօր ուզում եմ գոռալ։ Գոռալ այնքան բարձր, որ այդ ձայնը հասնի այն տղաներին, որոնք այլևս մեզ հետ չեն։ Ուզում եմ ասել՝ Մենք ձեզ չենք մոռացել։ Եթե երբեմն լռում ենք՝ դա մոռացություն չէ։ Եթե երբեմն չենք կարողանում արտասանել ձեր անունները՝ դա մոռացություն չէ։ Եթե ձեր լուսանկարների առաջ կանգնելիս բառեր չենք գտնում՝ դա մոռացություն չէ։ Դա այն ցավն է, որը բառ չունի։
Ես այսօր հիշում եմ բոլորին։ Եվ ցավում եմ բոլորի համար։ Իմ հոգին ցավում է։ Այդ ցավը միայն հոգում չէ։ Այն մարմնի մեջ է։ Կրծքի մեջ է։ Կոկորդում է։ Ձեռքերի մեջ է։ Երբեմն այնպիսի զգացում է, կարծես ամբողջ մարմինս ներսից կծկվում է։ Կարծես մարդ կարող է ֆիզիկապես ցավ զգալ այն մարդկանց համար, որոնց նույնիսկ անձամբ չի ճանաչել։ Բայց ճանաչել ենք։ Որովհետև նրանք մերն էին։ Նրանք մեր ժողովրդի երեխաներն էին։ Եվ կա մի բան, որի մասին այսօր հատկապես ծանր է խոսել։ Անունները։ Մարդուն կարելի է կորցնել մեկ անգամ։ Բայց նրա անունը չհիշել՝ կարծես նրան երկրորդ անգամ կորցնել լինի։
Տարիներ անց էլ ամբողջական, պետական մակարդակով հասանելի և միասնական անունների հրապարակման խնդիրը մնացել է ցավոտ հարց։ Պատերազմի ընթացքում հրապարակված ցուցակներից հետո տեղեկատվության հանրայնացումը դադարեցվել էր, իսկ հետագայում տարբեր կառույցների տվյալներով կազմվել են մասնակի ցուցակներ։ Սակայն ես ուզում եմ, որ այս անունները երբեք չդառնան փակ փաստաթղթի տողեր։
Ոչ մի տղա չպետք է վերածվի պարզապես թվի։ Ոչ մեկը։ Որովհետև թվերը չեն լացում։ Թվերը չեն սպասում իրենց որդուն։ Թվերը չեն պահում որդու վերջին լուսանկարը բարձի տակ։ Թվերը չեն ասում՝ «Տղաս, ինչո՞ւ չեկար»։ Մարդիկ են ասում։ Մայրերն են ասում։ Հայրերն են ասում։ Կանայք են ասում։ Երեխաներն են ասում։ Եվ այդ հարցը կախված է մեր երկնքում արդեն վեց տարի։
Վեց տարի։ Բայց ինչպե՞ս կարող է վեց տարին անցնել այն մոր համար, որի որդին քսան տարեկան էր։ Նրա համար այսօր էլ 2020 թվականն է։ Ինչպե՞ս կարող է ժամանակը բուժել մի երեխայի, որը մեծանում է առանց հոր։ Նրա համար ամեն տարի հայրը ավելի երիտասարդ է դառնում, իսկ ինքը՝ ավելի մեծ։ Ինչպե՞ս կարող է ժամանակը բուժել այն կնոջը, որի ամուսինը այլևս չի բացելու տան դուռը։ Ժամանակը չի բուժում ամեն ինչ։ Երբեմն ժամանակը պարզապես սովորեցնում է մարդուն ապրել իր ցավի հետ։
Այսօր ես չեմ ուզում քաղաքական ճառ ասել։ Չեմ ուզում պատերազմի մասին հերթական վեճը սկսել։ Այսօր ուզում եմ պարզապես հիշել։ Հիշել նրանց, ովքեր գնացին և չվերադարձան։ Հիշել նրանց, ովքեր իրենց կյանքի ամենաերիտասարդ տարիները տվեցին հայրենիքի համար։ Հիշել նրանց, որոնց մայրերը դեռ սպասում են։ Հիշել նրանց, որոնց երեխաները մեծանում են՝ հոր լուսանկարը ձեռքին։ Հիշել նրանց, որոնց անունները պետք է հնչեն։ Բոլորի անունները։ Որովհետև ժողովուրդը, որը մոռանում է իր մեռյալների անունները, կորցնում է ոչ միայն անցյալը։ Նա կորցնում է իր հիշողության մի մասը։ Իսկ մենք իրավունք չունենք մոռանալու։ Ոչ մեկին։ Ոչ մի անուն։ Ոչ մի կյանք։ Ոչ մի մայր։ Ոչ մի արցունք։ Ոչ մի վերջին զանգ։ Ոչ մի վերջին «մամ»։ Ոչ մի վերջին «հայր»։ Ոչ մի վերջին «սիրում եմ»։
Սեպտեմբերի 27-ը ինձ համար այլևս պարզապես օր չէ։ Այն վերք է։ Վեց տարի անց էլ՝ բաց վերք։ Եվ գուցե այն երբեք ամբողջությամբ չփակվի։ Թող չփակվի։ Որովհետև կան վերքեր, որոնք պետք է մնան մարդու հոգու վրա՝ որպես հիշողության սպի։ Որպես նախազգուշացում։ Որպես պարտք։ Որպես անուն։
Այսօր ես գլուխ եմ խոնարհում բոլոր զոհերի առաջ։ Եվ ոչինչ չեմ ասում։ Միայն շշնջում եմ. Ներեցեք, տղաներ։ Մենք ձեզ հիշում ենք։ Մենք ձեզ սիրում ենք։ Մենք ձեր անունները դեռ պիտի բարձրաձայնենք։ Եվ քանի դեռ հայերեն մի բառ կա աշխարհում, քանի դեռ կա մի մայր, որ հիշում է իր որդուն, քանի դեռ կա մի մարդ, որ չի մոռացել ձեր լուսանկարը՝ դուք չեք մահացել մեր հիշողության մեջ։ Դուք ապրում եք մեր ցավի մեջ։ Մեր լռության մեջ։ Մեր աչքերի արցունքի մեջ։ Եվ մեր սրտի այն հատվածում, ուր ոչ ոք երբեք չի կարող հասնել։
Սեպտեմբերի 27-ը չի ավարտվել։ Այն շարունակվում է յուրաքանչյուր հայի սրտում,
ով դեռ ցավում է։ Եվ ես այսօր պարզապես լռում եմ։ Որովհետև երբեմն մարդու ամենաբարձր ճիչը
լռությունն է։
Խոնարհաբար՝ Սիմոն Սարգսյան
Բաց մի թողեք
Ինչպե՞ս բարեփոխել Առաջին ալիքը. Հովհաննես Իշխանյան. Լուսանկար
Փաշինյանի պայքարը Եկեղեցու դեմ բխում է Ադրբեջանի շահերից․ Տեսանյութ
Վերադարձ դեպի ԽՍՀՄ