2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ի առավոտյան, ժամը 7-ի սահմաններում, Արցախի ողջ շփման գիծը միաժամանակ բռնկվեց։ Առաջին իսկ ժամերին կիրառված ուժի ծավալն ու հարվածների խորությունը ցույց տվեցին, որ սկսվել է նախապես ծրագրված լայնածավալ պատերազմ։
Հրետանին, հրթիռային համակարգերը, անօդաչուները, զրահատեխնիկան ու ավիացիան գործի էին դրվել ամբողջ ճակատով․ հարվածների տակ հայտնվել էին նաև բնակավայրերը։ Հայաստանը և Արցախը հայտարարեցին ռազմական դրություն ու զորահավաք։
Այդ առավոտ դեռ անհնար էր պատկերացնել առաջիկա քառասունչորս օրերի մարդկային ու տարածքային կորուստների ամբողջ ծավալը։ Պատերազմի նախադրյալները, սակայն, վաղուց էին կուտակվում․ բանակցային գործընթացը փակուղում էր, ուժերի հարաբերակցությունը փոխվել էր, իսկ դիվանագիտական զսպման մեխանիզմները՝ թուլացել։ Բաքվի հաշվարկներում ուժի կիրառումն աստիճանաբար դարձավ քաղաքական նպատակների հասնելու ընդունելի գործիք։
Ադրբեջանի ռազմական ծախսերի աճը, էներգետիկ եկամուտներով սնվող սպառազինումը և Թուրքիայի խորացող ներգրավվածությունը աստիճանաբար փոխում էին ուժերի հավասարակշռությունը՝ ուժի կիրառումը դարձնելով առավել իրատեսական քաղաքական հաշվարկ։ 2020-ի պատերազմը հենց այդ կուտակված անհավասարակշռության պայթյունն էր։
Թուրքիայի ներգրավվածությունը պատերազմին տվեց նաև նոր տարածաշրջանային չափում։ Անկարան Բաքվին աջակցում էր քաղաքական և ռազմական մակարդակներում, իսկ միջազգային աղբյուրները հետագայում արձանագրեցին սիրիացի մարտիկների ներգրավման մասին բազմաթիվ հաղորդումներ՝ Թուրքիայի աջակցության վերաբերյալ պնդումներով։
ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահներն արդեն պատերազմի առաջին օրերին զգուշացնում էին արտաքին դերակատարների ներգրավման վտանգի մասին։ Այսպիսով, հակամարտությունն այլևս միայն հայ-ադրբեջանական ռազմական բախում չէր․ այն վերածվում էր ավելի լայն տարածաշրջանային ուժային առճակատման։
Հետադարձ հայացքով պատերազմի ամենածանր հարցերից մեկը շարունակում է մնալ բաց՝ հնարավո՞ր էր այն կանգնեցնել ավելի շուտ։ Ռուսական կողմի հետագա հրապարակումների համաձայն՝ հոկտեմբերի 19–20-ին քննարկվել է հրադադարի տարբերակ, որի շուրջ կողմերը զգալիորեն մոտեցել էին համաձայնության։
Պուտինը ավելի ուշ հայտարարել է, որ Ալիևը պատրաստ էր դադարեցնել ռազմական գործողությունները որոշ պայմաններով, այդ թվում՝ ադրբեջանցի փախստականների վերադարձով Շուշի։ Նրա ներկայացմամբ՝ քաղաքը պետք է մնար հայկական վերահսկողության տակ, իսկ անվտանգությունը ապահովեին ռուս խաղաղապահները։ Երևանը այդ տարբերակը չընդունեց։
Այս դրվագը ցույց է տալիս պատերազմի ամենադաժան օրինաչափություններից մեկը։ Բանակցային հնարավորությունները պատերազմի ընթացքում արագորեն նեղանում են, իսկ յուրաքանչյուր ռազմական շրջադարձ փոխում է հաջորդ համաձայնության գինը։ Ժամանակի հետ դիվանագիտությունը կորցնում է նախաձեռնությունը, և պայմանները սկսում է թելադրել ռազմաճակատը։
Փաշինյանը հետագայում ներկայացրեց այդ առաջարկի այլ բովանդակություն։ Նրա խոսքով՝ այն ներառում էր շրջանների հանձնում, Շուշիի շուրջ պայմաններ և Մեղրիով հաղորդակցության հատուկ ռեժիմ, որը նա համարել էր Հայաստանի ինքնիշխանության համար անընդունելի։
Ամենամեծ կորուստը ժամանակն էր։ Մինչ բանակցությունները ձգձգվում էին, ուժերի հարաբերակցությունը փոխվում էր, և Հայաստանի համար ընդունելի լուծումների շրջանակը աստիճանաբար նեղանում էր։ Այստեղ պատերազմի գլխավոր դասերից մեկն է։
Ստատուս քվոն երբեք անվճար վիճակ չէ։ Այն ժամանակ է գնում, և ժամանակի ընթացքում ուժերի հարաբերակցությունը կարող է ամբողջությամբ փոխվել։ Դիվանագիտական լուծումը կարող է քաղաքականապես ծանր թվալ այսօր, իսկ տարիներ անց նույն խնդիրը կարող է վերադառնալ պատերազմի պայմաններով և շատ ավելի բարձր գնով։
Նոյեմբերի սկզբին այդ գինը արդեն ռազմաճակատում էր որոշվում։ Շուշիի անկումից հետո իրավիճակը հայկական կողմի համար դարձավ ծայրահեղ ծանր։ Նոյեմբերի 9-ի լույս 10-ի գիշերը Հայաստանը, Ադրբեջանը և Ռուսաստանը ստորագրեցին ռազմական գործողությունները դադարեցնող հայտարարությունը։ Կողմերը մնացին զբաղեցրած դիրքերում, Քելբաջարը և Լաչինը փոխանցվեցին Ադրբեջանին, Լաչինի միջանցքում և Արցախի շփման գծի երկայնքով տեղակայվեց շուրջ երկու հազար ռուս խաղաղապահ։
Քառասունչորս օրերի ընթացքում Հայաստանը և Արցախը կորցրին հազարավոր կյանքեր, հսկայական տարածքներ և անվտանգության ամբողջ նախկին համակարգը։ Շուշին ու Հադրութը անցան Ադրբեջանի վերահսկողության տակ։ Պատերազմից հետո Հարավային Կովկասի ուժային հարաբերակցությունը հիմնովին փոխվեց։
Սեպտեմբերի 27-ը այդ պատճառով միայն հիշատակի օր չէ։ Այն պետական մտածողության քննություն է։ Պատերազմները հաճախ սկսվում են տարիների ընթացքում կուտակված սխալ հաշվարկներից՝ հակառակորդի հնարավորությունների թերագնահատումից, սեփական ռեսուրսների չափազանցված պատկերացումից, դիվանագիտական ժամանակի արժեքը կորցնելուց և անվտանգության համակարգը անփոփոխ համարելուց։
2020-ի քառասունչորս օրերը ցույց տվեցին դրանց գինը։ Հիշողությունը արժեք ունի միայն այն դեպքում, երբ այն դառնում է պետական գիտելիք՝ ուժերի հարաբերակցության սթափ գնահատում, արդյունավետ բանակ, գործող դիվանագիտություն, վստահելի գործընկերություններ և վտանգը ժամանակին ճանաչելու կարողություն։
Սեպտեմբերի 27-ի ամենածանր ժառանգությունը հենց սա է՝ երբ քաղաքականությունը ժամանակին չի լուծում հակամարտությունը, ժամանակը կարող է այն փոխանցել ռազմաճակատին։ Այստեղ են պատերազմի հիմնական դասերը։ Ստատուս քվոն կայունություն չէ, այլ ժամանակավոր հավասարակշռություն։ Այդ ընթացքում փոխվում են ուժերի հարաբերակցությունը, արտաքին միջավայրը և հակամարտության քաղաքական գինը։ Այսօր չընդունված դժվար լուծումը ժամանակի ընթացքում կարող է վերադառնալ արդեն ավելի վատ պայմաններով։
2020-ի նոյեմբերին պայմաններն արդեն թելադրում էր ռազմաճակատը։ Շուշիի անկումից հետո հայկական կողմի դիրքերը կտրուկ թուլացան, և նոյեմբերի 9-ի լույս 10-ի գիշերը Հայաստանը, Ադրբեջանը և Ռուսաստանը ստորագրեցին ռազմական գործողությունները դադարեցնող հայտարարությունը։ Կողմերը պահպանեցին իրենց զբաղեցրած դիրքերը, Քելբաջարն ու Լաչինը փոխանցվեցին Ադրբեջանին, իսկ Լաչինի միջանցքում և Արցախի շփման գծի երկայնքով տեղակայվեցին ռուս խաղաղապահներ։ Այդ պահից պատերազմը դադարեց, բայց տարածաշրջանի քաղաքական ու անվտանգության ամբողջ կառուցվածքը մտավ նոր փուլ։
Քառասունչորս օրը Հայաստանին և Արցախին արժեցավ հազարավոր կյանքեր, տարածքային ծանր կորուստներ և անվտանգության նախկին համակարգի փլուզում։ Շուշին ու Հադրութը անցան Ադրբեջանի վերահսկողության տակ։ Հարավային Կովկասի ուժային հավասարակշռությունը փոխվեց հիմնովին։
Սեպտեմբերի 27-ը հիշողության օրից ավելի է․ այն պետության ռազմավարական հասունության քննությունն է։ Պատերազմը սովորաբար հասունանում է շատ ավելի վաղ՝ տարիներով կուտակված սխալ հաշվարկների պատճառով։ Հակառակորդի ուժի թերագնահատումը, սեփական հնարավորությունների գերագնահատումը, դիվանագիտական ժամանակի կորուստը և անվտանգության միջավայրի փոփոխությունը ուշ գնահատելը ի վերջո արտահայտվում են ռազմաճակատում։ 2020-ի պատերազմը այդ կուտակված սխալների ամենածանր հետևանքն էր։
Հիշողությունը իմաստ է ստանում միայն այն ժամանակ, երբ վերածվում է ռազմավարական գիտելիքի՝ ուժերի հարաբերակցության սթափ գնահատման, արդյունավետ բանակի, գործուն դիվանագիտության, վստահելի գործընկերությունների և վտանգը ժամանակին ճանաչելու կարողության։
Սեպտեմբերի 27-ի հիմնական դասը սա է․ չլուծված հակամարտությունը ժամանակի հետ փոխում է իր պայմանները, իսկ քաղաքական նախաձեռնության կորուստը որոշումների կենտրոնը աստիճանաբար տեղափոխում է ռազմաճակատ։
Բաց մի թողեք
Այս իշխանությունը խոստանում էր հաղթանակ, բայց բերեց պարտություն և ցավոտ զիջումներ
«Գույնզգույն թիթեռները» պատերազմ բերեցին ու մինչեւ էսօր էդ պատերազմը չի հեռանում մեր երկրից․ Եսայան
Պատերազմից վեց տարի հետո մեր երկրում տիրում է ներքին թշնամանքն ու պառակտվածությունը. Ծառուկյան