Այսօր ծնվել է մարդ, ով գրականության մութ միջանցքներում վառեց սատանայական մի ջահ, և այդ լույսի տակ մարդկությունը տեսավ իր ամենախոր վախերը, իր կեղծ բարոյականությունը, իր ծիծաղելի փառասիրությունը և իր ողբերգական միայնությունը։
Այսօր ծնվել է Միխայիլ Բուլգակովը։
«Վարպետն ու Մարգարիտան»-ն ընդամենը վեպ չէ: Այն գիշերային կինո է, որտեղ լույսն ու մթությունը պարում են նույն երաժշտության տակ։ Այն փիլիսոփայական բալետ է բարու և չարի միջև, որտեղ նույնիսկ սատանան երբեմն ավելի ազնիվ է, քան մարդիկ։ Այն սիրո մասին ամենահուսահատ ու ամենահավերժ պատմություններից մեկն է, որ երբևէ գրվել է։
Բուլգակովի աշխարհում կատուները խոսում են, գլուխները կտրվում են տրամվայի անիվների տակ, լուսինը դառնում է ճակատագրի խորհրդանիշ, իսկ Մոսկվան՝ մարդկային հոգու լաբիրինթոս։ Բայց այդ ամբողջ միստիկայի խորքում ապրում էր մի շատ իրական ցավ՝ ազատ ստեղծագործողի ցավը։
Նա գրեց մի ժամանակաշրջանում, երբ ճշմարտությունը հաճախ աքսորվում էր, իսկ գրողը ստիպված էր գոյատևել սեփական լռության մեջ։ Եվ գուցե հենց դրա համար նրա գրականությունը դարձավ այդքան անմահ․ որովհետև այն գրվել էր ոչ թե միայն տաղանդով, այլ նաև ներքին կրակով։
Նրա հերոսները քայլում են մառախուղի միջով, խմում գինի, սիրահարվում մինչև խելագարություն, դավաճանում, փրկվում, կորում… Եվ այդ ամենի վրա կախված է լուսինը՝ մեծ, դեղին, անհանգիստ լուսինը, որը կարծես հետևում է մարդկային մեղքերին։
Իսկ «Վարպետն ու Մարգարիտա»-ի սիրտը, ի վերջո, սերն է։ Այն սերը, որը պատրաստ է անցնել դժոխքի միջով միայն թե փրկի սիրելի մարդու ձեռագիրը, հոգին, անունը։ Այն սերը, որը չի վախենում ոչ սատանայից, ոչ կրակից, ոչ իշխանությունից։ Եվ պատահական չէ, որ հենց Բուլգակովն է գրել աշխարհի ամենագեղեցիկ գրական ճշմարտություններից մեկը՝ «Ձեռագրերը չեն այրվում»։
Այսօր, նրա ծննդյան օրը, թվում է՝ աշխարհի բոլոր հին գրադարաններում մի փոքր շարժվում են փոշոտ վարագույրները։ Ինչ-որ տեղ կրկին բացվում է մոմի լույսի տակ մնացած մի հին գիրք։
Եվ Վոլանդը, երևի, նորից ժպտում է իր խորհրդավոր ժպիտով, որովհետև գիտի՝ իսկական գրականությունը մահ չունի։
Եթե «Վարպետն ու Մարգարիտան»-ը Բուլգակովի միստիկական գիշերն է, ապա «Շան սիրտը» նրա ամենասուր, ամենահեգնական և ամենասարսափելի հայելիներից մեկն է, որտեղ մարդը հանկարծ տեսնում է սեփական այլանդակված դեմքը։
Փողոցներում թափառում է սոված մի շուն՝ Շարիկը։ Նրա աչքերում կա այն տխրությունը, որը լինում է միայն լքված արարածների մոտ։ Նա դեռ չգիտի, որ շուտով կհայտնվի մի տան մեջ, որտեղ գիտությունն արդեն անցել է Աստծո սահմանները։
Եվ ահա բեմ է բարձրանում պրոֆեսոր Պրեոբրաժենսկին՝ սառը ինտելեկտով, ազնվական շարժուձևով, գրեթե դևային ինքնավստահությամբ մարդը, որը որոշում է փոխել բնությունը։
Ոչ թե բուժել մարդուն, այլ ստեղծել նրան։ Կենդանուց մարդ սարքել։ Բայց հենց այստեղ է սկսվում Բուլգակովյան ամենամեծ ողբերգությունը․ երբ մարդը փորձում է զբաղեցնել Աստծո տեղը, աշխարհը ծնում է հրեշներ։
Շարիկը դառնում է Շարիկով։ Սակայն հրաշքը չի ծնվում։ Ծնվում է գռեհկությունը։ Ագահությունը։ Անճաշակությունը։ Բռնությունը։ Այն ամենը, ինչ հեղափոխական քաոսի մեջ կորցրել էր հոգին։
«Շան սիրտը»-ը գիտաֆանտաստիկ պատմություն չէ միայն: Այն քաղաքական սատիրա է, մռայլ մարգարեություն և մարդկային բնույթի դաժան դատավճիռ։
Բուլգակովը այստեղ ծաղրում է ոչ միայն խորհրդային իրականությունը, այլ ընդհանրապես այն գաղափարը, թե մարդուն կարելի է մեխանիկորեն «վերափոխել»։ Որ հնարավոր է մի օր վերցնել հին աշխարհը, քանդել այն, և հաջորդ առավոտ արթնանալ կատարյալ հասարակության մեջ։
Բայց Բուլգակովը գիտեր՝ եթե փոխվում է միայն արտաքին ձևը, իսկ հոգին մնում է վայրենի, ապա քաղաքակրթությունը վերածվում է դիմակահանդեսի։
Որովհետև մինչ մարդ դառնալը նա ավելի մաքուր էր, ավելի ազնիվ, ավելի մարդկային։ Բուլգակովը կարծես հարցնում է․ իսկ ի՞նչ է իրականում մարդ լինելը։ Բավարարո՞ւմ է արդյոք երկու ոտքով քայլելն ու խոսելը։ Թե՞ մարդ լինելու համար անհրաժեշտ է ներքին մշակույթ, բարոյականություն, հոգի։
«Շան սիրտը» կարդալիս թվում է՝ ամբողջ աշխարհը վերածվել է մութ թատրոնի։ Դռները ճռնչում են, լամպերը դողում են, պատուհաններից ներս է թափանցում ձմեռային մշուշը, իսկ Բուլգակովը նստած է անկյունում՝ իր բարակ, հեգնական ժպիտով։ Նա չի գոռում։ Նա պարզապես դիտում է մարդուն։ Եվ այդ դիտողությունն ավելի սարսափելի է, քան ցանկացած դատավճիռ։
Այսօր, հիշելով Միխայիլ Բուլգակովի ծնունդը, անհնար է չհիշել նաև այս գլուխգործոցը։ Որովհետև «Շան սիրտը»-ում նա ոչ միայն երգիծեց իր ժամանակը, այլ բացեց մարդկության ամենավտանգավոր գաղտնիքներից մեկը․ տեխնոլոգիան կարող է փոխել մարմինը, իշխանությունը կարող է փոխել կարգերը, բայց առանց հոգևոր վերափոխման մարդը շարունակում է մնալ նույն կիսախավար արարածը։
Եվ գուցե հենց այդ պատճառով Բուլգակովը այսօր էլ այդքան արդիական է։ Որովհետև նրա գրքերը կարդալիս հասկանում ես՝ սատանան երբեմն գալիս է ոչ թե կրակով ու եղջյուրներով,
այլ շատ սովորական, մարդկային դեմքով։
Ծնունդդ շնորհավոր, կախարդական մթության և լուսավոր հեգնանքի մեծ վարպետ։ Ծնունդդ շնորհավոր, մարդ, ով ապացուցեց, որ երբ աշխարհը խելագարվում է, գրականությունը կարող է դառնալ վերջին փրկությունը։
Եվ քանի դեռ մարդիկ կսիրեն, կկասկածեն, կվախենան ու կերազեն, քանի դեռ գիշերային քաղաքների վրա լուսին կլինի, Վարպետն ու Մարգարիտանն կապրի։ Իսկ նրա հեղինակը՝ Միխայիլ Բուլգակովը, կշարունակի քայլել գրականության ամենախորհրդավոր փողոցներով։
Սիմոն Սարգսյան
Բաց մի թողեք
Փոքրիկ Իշխանի մոլորակից դեպի մարդու սիրտը․ Ներկայացումը՝ Դրամատիկական թատրոնում․ Լուսանկարներ
Սալոնիկի սիմֆոնիկ նվագախմբի կողմից Խաչատրյանի դաշնամուրի կոնցերտի փայլուն կատարումը՝ նվիրված Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակին
Կինոյի այնպիսի մի հրաշք, որի հայացքում միաժամանակ ապրում են կրակն ու խոցելիությունը