Պուտինը փորձարկում է ՆԱՏՕ-ն Նորվեգիայի հեռավոր Արկտիկական կղզիներում

Ռուսաստանի աճող հիբրիդային ակտիվությունը Շպիցբերգենում վախեր է առաջացնում, որ Մոսկվան կարող է միջադեպ հրահրել, որը կփորձարկի ՆԱՏՕ-ի 5-րդ հոդվածի փոխադարձ պաշտպանության կետը։

ԲԱՐԵՆՑԲՈՒՐԳ, Նորվեգիա – Մեկ դարի մեծ մասի ընթացքում Շպիցբերգենի բնակիչների համար ամենամեծ սպառնալիքը սպիտակ արջերն էին։ Այժմ այն ավելի ու ավելի հաճախ է գալիս Ռուսաստանից։

Աճում են վախերը, որ Մոսկվան կարող է օգտագործել ընդարձակ Արկտիկական կղզեխմբը՝ Նորվեգիայի մի մասը՝ անսովոր իրավական կարգավիճակով, ՆԱՏՕ-ն ռազմականորեն փորձարկելու համար՝ ԱՄՆ-ի եվրոպական պաշտպանությանը նվիրվածության վերաբերյալ աճող անորոշության պայմաններում։

Դաշնակիցները կասկածում են Ռուսաստանին Շպիցբերգենի ջրերում կարևոր ստորջրյա մալուխներ ուսումնասիրելու և ռազմական ոճի միջոցառումներ կազմակերպելու մեջ, որոնք փորձարկում են այնտեղ նրա ներկայությունը կարգավորող կանոնների սահմանները։ Քանի որ Ռուսաստանը ակտիվացնում է հիբրիդային հարձակումները ամբողջ Եվրոպայում, Օսլոն շտապում է ուժեղացնել իր ռազմածովային և հսկողության հնարավորությունները՝ իր հյուսիսային թևը պաշտպանելու համար, մինչդեռ Շպիցբերգենի տեղական իշխանությունները ներդրումներ են կատարում կարևորագույն ենթակառուցվածքներում և նույնիսկ ունեն տարհանման ծրագիր։

«Արկտիկայում և հյուսիսում ավելի շատ լարվածություն կա, և, իհարկե, նաև Շպիցբերգենը դրա մի մասն է», – ասել է Նորվեգիայի պաշտպանության նախարար Թորե Սանդվիկը: «Մենք գիտենք, որ Ռուսաստանը … օգտագործում է բազմաթիվ եղանակներ՝ փորձելով հրահրել կամ գտնել հիբրիդային սպառնալիքներ իրականացնելու եղանակներ»:

Չնայած Նորվեգիայի տարածք լինելուն, կղզեխմբի գլխավոր կղզին՝ Շպիցբերգենը, ռուսական քաղաք է։

Տասնամյակներ շարունակ Մոսկվան և Օսլոն հիմնականում կանխել են լարվածության աճը, սակայն այդ նուրբ հավասարակշռությունն այժմ լարվածության մեջ է։ Արևմտյան երկրները գնալով ավելի են անհանգստանում Եվրոպայում ռուսական հիբրիդային հարձակումներից և զգուշացնում են, որ Մոսկվան կարող է տասնամյակի վերջում փորձել սահմանափակ ներխուժում ՆԱՏՕ-ի անդամի դեմ։

«Ռուսաստանի ղեկավարությունը խիստ անկանխատեսելի է և ավելի ու ավելի հակված է ռիսկի», – ասել է Ռուսաստանի պատմության պրոֆեսոր և Նորվեգիայի Արկտիկական համալսարանի Շպիցբերգենի փորձագետ Կարի Ագա Միկլեբոստը։ «Ես չէի բացառի որևէ սցենար, երբ խոսքը վերաբերում է Կրեմլի՝ ՆԱՏՕ-ին դիմակայելու կամքին»։

Բարձր հյուսիս, բարձր լարվածություն

Տասնամյակներ շարունակ Շպիցբերգենը խորհրդանշել է նորվեգական «Բարձր հյուսիս, ցածր լարվածություն» ասացվածքը, որը ենթադրում էր Արկտիկական երկրների, այդ թվում՝ Ռուսաստանի միջև համագործակցություն կառուցելու ջանքեր։

Իր հեռավորությունից՝ Նորվեգիայից ավելի քան 900 կիլոմետր հեռավորության վրա գտնվելուց և սառցադաշտային ջերմաստիճանից զատ, դա պայմանավորված էր կղզեխմբի եզակի կարգավիճակով։ 1920 թվականի միջազգային պայմանագրի համաձայն՝ երկրները ճանաչեցին Օսլոյի ինքնիշխանությունը կղզիների նկատմամբ և դրա դիմաց ստացան ռեսուրսների շահագործման իրավունքներ, որից կարճ ժամանակ անց խորհրդային միությունը գնեց Բարենցբուրգ քաղաքը՝ տեղական ածխի հանքավայրերը արդյունահանելու համար։

Պայմանագիրը նաև արգելում էր ցանկացած պետության օգտագործել Սվալբարդը «ռազմական նպատակներով», այդ թվում՝ ռազմածովային բազաներ և ամրություններ կառուցելու համար, սակայն Նորվեգիան արշիպելագ է ուղարկում առափնյա պահպանության և ռազմական նավեր։

Սառը պատերազմի ամենաթեժ շրջանում Շպիցբերգենում՝ միակ բնակեցված կղզում, ապրում էր 2400 խորհրդային քաղաքացի, ինչը կազմում էր կղզու բնակչության մոտ 70%-ը։

Մոսկվան պայմանագիրը խախտելու կամ չեղարկելու քիչ դրդապատճառներ ունի, քանի որ դա կարող է հակառակ ազդեցությունն ունենալ և վնասել հենց իր շահերին։ Հաշվի առնելով, որ Ռուսաստանի հյուսիսարևմտյան Կոլայի թերակղզին (որտեղ տեղակայված են միջուկային հակահարվածի համար նախատեսված սուզանավերի երկու երրորդը) գտնվում է ընդամենը մոտ 1000 կիլոմետր հեռավորության վրա՝ «Ռուսաստանը զգուշավորություն է ցուցաբերել՝ խուսափելու համար լարվածության ցանկացած սրումից», — նշել է Միկլեբոստը։

Դա այն ռազմավարական նշանակություն է հաղորդում նաև ՆԱՏՕ-ի համար։ «Ռազմական հակամարտության դեպքում… հենց այստեղից ռուսական սուզանավերը կարող են մուտք գործել Հյուսիսային Ատլանտիկա, թաքնվել մեծ խորություններում և սպառնալիք ստեղծել ՆԱՏՕ-ի ու ԱՄՆ-ի համար», – պնդել է նա։

Այնուամենայնիվ, Ուկրաինա Ռուսաստանի լայնամասշտաբ ներխուժումից հետո լարվածությունն աճել է։

2022 թվականից ի վեր տեղական ռուս պաշտոնյաները քննադատության են ենթարկվել ռազմածովային ուժերի հետ անուղղակի կապ ունեցող երիտասարդական կազմակերպությանը հյուրընկալելու, մերձակայքում հրթիռային զորավարժություններ հայտարարելու և ռազմական խորհրդանիշներով ամենամյա շքերթներ անցկացնելու համար (որոնց ժամանակ նախկինում նաև ուղղաթիռների թռիչքներ են իրականացվել)։

Մոսկվան 2024 թվականին նաև սկսել է ուղիղ նավային ուղևորություններ իրականացնել Ռուսաստանից, իսկ անցյալ տարի հիմնել է Ռուսական աշխարհագրական ընկերության մասնաճյուղ, որը ղեկավարում է պաշտպանության նախկին նախարար Սերգեյ Շոյգուն։

«Մենք դրանք անվանում ենք «գորշ գոտու» սադրանքներ», – ասել է Միկլեբոստը։ «Սա ռուսական ներկայությունն ամրապնդելու և… Նորվեգիայի իրավասությունը վիճարկելու շատ ծախսարդյունավետ միջոց է»։

Արդյունքում՝ Նորվեգիայի հետախուզական ծառայություններն այս տարի զգուշացրել են, որ Կրեմլը «նպատակ ունի ընդլայնել Ռուսաստանի գործողությունների շրջանակը Շպիցբերգենում»։

Ըստ հաղորդումների՝ այս գարնանը բրիտանական, ամերիկյան և նորվեգական ուժերը Շպիցբերգենի ափերի մոտ հայտնաբերել են ռուսական նավեր, որոնք փորձարկում էին ստորջրյա մալուխներ կտրելու գաղտնի զենք։

Թեև Բարենցբուրգի ածխի պաշարները նվազում են, Մոսկվան չի հրաժարվում այդ քաղաքից։ Ըստ ֆինանսական հաշվետվությունների՝ Մոսկվան 2025 թվականին պետական ​​«Արկտիկուգոլ» (Trust Arktikugol) ընկերությանը, որը կառավարում է Բարենցբուրգը, տրամադրել է մոտ 1,89 միլիարդ ռուբլի (20 միլիոն եվրո) դաշնային սուբսիդիա։

Ռուսաստանի դեսպանը Նորվեգիայում՝ Նիկոլայ Կորչունովը հայտնել է, որ ցանկանում է տեսնել Բարենցբուրգում տնտեսական գործունեության «վերափոխում»՝ ածխարդյունահանումից դեպի ծառայությունների ոլորտ, և նշել է, որ «Արկտիկուգոլ» ընկերությունը ներդրումներ է կատարում քաղաքի պահպանման ուղղությամբ։

Բարենցբուրգի՝ խորհրդային շրջանի բազմաթիվ շենքերի վրա տեղադրված են շինարարական ամբարձիչներ և փայտամածներ։ Այդ շենքերը սփռված են կտրտված լանջ ունեցող բլրի վրա՝ հանդիպակաց ունենալով Վյորինգենի (Vøringen) տպավորիչ, ձնածածկույթով բծավորված սառցադաշտը, ինչը վկայում է Ռուսաստանի շարունակական հետաքրքրության մասին։

Սակայն «մենք չենք վիճարկում Նորվեգիայի որևէ ինքնիշխանություն», – պնդել է Կորչունովը։ «Մենք ընդգծում ենք Շպիցբերգենի պայմանագրի բոլոր դրույթների կատարման անհրաժեշտությունն ու կարևորությունը», – ասել է նա՝ մեղադրելով Օսլոյին ամբողջ Բալթիկ-արկտիկական տարածաշրջանի՝ ՆԱՏՕ-ի կողմից ռազմականացման «բացասական միտմանը» նպաստելու մեջ։

Բարակ սառույցի վրա

Նորվեգիայի զինված ուժերի միացյալ շտաբի պետ, փոխծովակալ Ռունե Անդերսենը հայտարարել է, որ իր առաջնահերթությունն է Շպիցբերգենում «զսպման և կայունության պահպանման միջև հավասարակշռություն գտնելը», ինչպես նաև հիբրիդային սպառնալիքների պարագայում «հանգիստ և զուսպ» մնալը։

Սակայն, հաշվի առնելով էսկալացիայի «ռիսկերը», զինվորականները ներդրումներ են կատարում հսկողության հնարավորությունները ուժեղացնելու ուղղությամբ, ասել է նա՝ նշելով, մասնավորապես, հաջորդ տարի ծովային քարտեզագրման երեք նոր արբանյակների արձակումը, ինչպես նաև «ռազմածովային ուժերի և առափնյա պահպանության արդիականացումը՝ տարածաշրջանում մշտական ​​ներկայություն ապահովելու նպատակով»։

Հյուսիսային թևն ամրապնդելու նպատակով Նորվեգիան Մեծ Բրիտանիայից ձեռք է բերում «Type-26» դասի հակասուզանավային ֆրեգատներ, իսկ Գերմանիայից՝ «Type 212CD» դասի սուզանավեր։ Օսլոն նաև խորացնում է ռազմական համագործակցությունը դաշնակիցների՝ այդ թվում Լոնդոնի և Բեռլինի հետ, և այս ամիս համատեղ զորավարժություններ է անցկացրել Նորվեգիայի հյուսիսում գտնվող Յան Մայեն կղզու շրջակայքում։

ՆԱՏՕ-ի երկրներն «ավելի հաճախ են հայտնվում մեր ջրերում», — ասել է նախարար Սանդվիկը։ Նրա խոսքով՝ Շպիցբերգենի (Սվալբարդի) պաշտպանությունը նույնպես ՆԱՏՕ-ի պլանավորման գործընթացի մաս է կազմում։

Տեղական մակարդակում ռազմավարությունն ուղղված է լարվածության զսպմանը։ Շպիցբերգենի փոխնահանգապետ Կատարինա Ռիզեն նշել է, որ իր գրասենյակը տարեկան չորս անգամ հանդիպումներ է անցկացնում Ռուսաստանի տեղական հյուպատոսության ներկայացուցիչների հետ։ «Մենք լավ և կառուցողական երկխոսություն ենք վարում, — ասել է նա։ — Մեր պարտականությունն է ապահովել կայունությունն ու… լարվածության ցածր մակարդակը այստեղ»։

Լոնգյիրբյենի՝ Շպիցբերգենի նորվեգական հիմնական բնակավայրի քաղաքապետ Տերյե Աունևիկը հայտնել է, որ իշխանությունները ծրագրեր ունեն՝ լարվածության սրման դեպքում բնակավայրն արագ տարհանելու համար։

Հաշվի առնելով, որ Լոնգյիրբյենն ունի ընդամենը երկու ստորջրյա ինտերնետային մալուխ, մեկ օդանավակայան, մեկ ջրամբար և ներկրումից կախված մեկ դիզելային էլեկտրակայան՝ Աունևիկը նշել է, որ իրականացվում են «խոշոր ներդրումներ», այդ թվում՝ մինչև 2029 թվականը երկու նոր ջրամբարի կառուցումը։ «Այդ տեսանկյունից մենք բավականին խոցելի ենք», — ասել է նա։

Ցրտի գրկում

Մոտիկից դիտելիս՝ Բարենցբուրգն այնքան էլ սպառնալից տեսք չունի։ Տեղացիներից քչերն են դուրս գալիս փլուզվող մի քանի տասնյակ շենքերից։ Հնացած ածխային էլեկտրակայանից ծխի սյուն է բարձրանում, իսկ քամու տակ ծածանվում է խորհրդային՝ մուրճ ու մանգաղով դրոշը։ Բարենցբուրգը թողնում է անցյալ դարաշրջանի լքված մասունքի տպավորություն։

Վերջին շրջանում նկատվող հիբրիդային գործունեության որոշ դրսևորումներ պայմանավորված են նաև Մոսկվայի ուշադրությունը գրավելու տեղական ձգտմամբ, նշում է «Ֆրիտյոֆ Նանսեն» ինստիտուտի (ուղեղային կենտրոն) հետազոտող-պրոֆեսոր և Ռուսաստանի գծով փորձագետ Արիլդ Մոեն։ «Նրանք խաղարկում են ազգայնական տրամադրությունները… առաջնահերթություններ սահմանելու և ֆինանսավորում ստանալու նպատակով»։

Սակայն Պուտինի անկանխատեսելիությունը և ՆԱՏՕ-ի հարցում Թրամփի դիրքորոշման պարբերական տատանումները մնում են որպես անկանխատեսելի գործոններ։

Եվրոպայում սաբոտաժի, կիբերհարձակումների և օդային տարածքի խախտումների աճին զուգընթաց՝ մեծանում են մտավախությունները, որ Պուտինը կարող է էլ ավելի սրել իրավիճակը. այս մասին հայտնել են ՆԱՏՕ-ի երկու դիվանագետներ, որոնք ցանկացել են անանուն մնալ՝ ազատորեն խոսելու համար։

Անհանգստությունը շոշափելի է նաև Շպիցբերգենում։ Բարենցբուրգում «մենք չենք խոսում [քաղաքական] թեմաներից», — ասել է Սանկտ Պետերբուրգից ժամանած մատուցողուհին (ով խնդրել է չհրապարակել իր անունը)՝ միաժամանակ խոստովանելով, որ տեղացիները վախենում են ՆԱՏՕ-ի և Ռուսաստանի միջև հնարավոր պատերազմից։ «Իհարկե, սա մեզ անհանգստացնում է», — հավելել է նա։

«Իհարկե, մշտապես խոսակցություններ են շրջանառվում այն ​​մասին, թե արդյոք Ռուսաստանի կառավարությունը ցանկանում է ճնշում գործադրել ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրի վրա, և որ Սվալբարդը կարող է լինել այն վայրը, որտեղ նրանք դա կանեն», — ասել է արշավախմբի ուղեկցորդ Յոնաթան Սվենսոնը, ով հինգ տարի ապրում է Լոնգյիրբյենում։

ՆԱՏՕ-ի երկու դիվանագետների խոսքով՝ այդ մտահոգությունները փարատելու համար դաշինքը պետք է դիտարկի Սվալբարդի օդային տարածքում պարեկություն իրականացնելու, պաշտպանական օդային ուժերը Նորվեգիայի մայրցամաքային մասի հյուսիս տեղափոխելու և մերձակայքում համատեղ զորավարժություններ անցկացնելու հնարավորությունը՝ պայմանով, որ Օսլոն համաձայնություն տա, իսկ միջոցառումները համապատասխանեն Սվալբարդի պայմանագրին։

Այնուամենայնիվ, առայժմ ՆԱՏՕ-ն կղզիների շրջակայքում իր ռազմածովային կամ օդային ներկայությունն ուժեղացնելու հրապարակային ծրագրեր չունի։ Մինչդեռ որոշները մտահոգություն են հայտնում, որ դաշինքի ներկայիս դիրքորոշումը բավարար չի լինի Մոսկվային զսպելու համար։

Տեսականորեն, Ռուսաստանի համար «իսկապես հեշտ» կլիներ գրավել Սվալբարդը, եթե նա Ռուսաստանի հյուսիսից հատուկ նշանակության ուժեր տեղափոխեր և գրավեր օդանավակայանը, նշել է Նորվեգիայի ռազմածովային ուժերի թագավորական ակադեմիայի դասախոս Ստալե Ուլրիկսենը։ Սակայն նա հավելել է, որ նման սցենարը քիչ հավանական է։

Այդուհանդերձ, Մոսկվայի կարիքը չէր լինի լայնածավալ օկուպացիա իրականացնել։ Վերլուծաբան Միկլեբոստի կարծիքով՝ Ռուսաստանը կարող է արտակարգ իրավիճակ ստեղծել, որը կազդի տեղի ռուս քաղաքացիների վրա, և ճգնաժամի կառավարման ուժեր ուղարկել. քայլ, որը կարող է միանշանակորեն չակտիվացնել ՆԱՏՕ-ի՝ փոխադարձ պաշտպանության վերաբերյալ 5-րդ հոդվածը։

«Ամենավատ սցենարն այն իրավիճակն է, երբ Մոսկվան հնարավորություն է տեսնում փորձարկելու ՆԱՏՕ-ի միասնականությունը», – ասել է նա։ «Հնարավոր է՝ Նորվեգիան օգնության կոչ անի դաշնակիցներին, իսկ Դոնալդ Թրամփն ասի. «Ոչ, մենք չենք վտանգի Ռուսաստանի հետ մեր շահավետ գործարքները հանուն այս փոքրիկ կղզու»»։