Մինչ Ուկրաինայում պատերազմը շարունակվում է, Մոսկվան մեծ ջանքեր է գործադրում՝ թաքցնելու կորուստների վերաբերյալ տվյալները՝ փակելով տվյալների բազաները և հետապնդելով նրանց, ովքեր փաստագրում են զոհվածների տվյալները։
Սեպտեմբերին Յարոսլավլի դատարաններից մեկը մի տղամարդու դատապարտեց 14 տարվա ազատազրկման՝ պատիժ, որը սովորաբար կիրառվում է երկրի ամենադաժան մարդասպանների նկատմամբ։ Ո՞րն էր նրա հանցանքը․ նա լուսանկարել էր Ուկրաինայում զոհված ռուս զինվորների գերեզմանաքարերը։
Քանի որ Կրեմլը խուսափում է հրապարակել ռազմաճակատում կրած կորուստների իրական թվերը, անկախ լրագրողներն ու ակտիվիստները լուսանկարների միջոցով փաստագրում են պատերազմի զոհերի իրական թիվը՝ բացահայտելով կորուստներ, որոնք շատ ավելի մեծ են, քան այն, ինչ Մոսկվան պաշտոնապես ընդունել է։
«Գերեզմանների աճող թիվը, անկասկած, խիստ անհանգստացնում է իշխանություններին, քանի որ այն հիշեցնում է Պուտինի պատերազմի ձախողման մասին, — ասում է Գերմանիայում գործող Լայբնիցի ժամանակակից պատմության կենտրոնի ներկայացուցիչ Յան Կ․ Բերենդսը։ — Այնքան շատ մարդ է զոհվել»։
Վերջին ամիսներին Ռուսաստանի իշխանությունները նախազգուշացրել են, որ զինվորական գերեզմանների լուսանկարումը կարող է հանգեցնել ցմահ ազատազրկման, իսկ Անվտանգության դաշնային ծառայությունը (ԱԴԾ) սկսել է շրջել երկրի գերեզմանատներով՝ օրինախախտներին հայտնաբերելու նպատակով։ Ամառվանից ի վեր Ռուսաստանի տարբեր շրջաններում ձերբակալվել է մի քանի տասնյակ մարդ։ Փակ դռների հետևում անցկացվող այս դատավարություններում նրանց պաշտոնապես մեղադրում են պետական դավաճանության, մասնավորապես՝ ուկրաինական հատուկ ծառայությունների հետ համագործակցելու մեջ։
Ուկրաինա լայնամասշտաբ ներխուժման սկզբից ի վեր Ռուսաստանի կրած կորուստները ապշեցուցիչ են։ «Russia 200»-ը՝ կորուստների հաշվառման տվյալների բազան, որը ստեղծվել է անկախ «Մեդիազոնա» (Mediazona) լրատվամիջոցի և BBC-ի ռուսական ծառայության կողմից, ներառում է մոտ 283 000 զոհված զինծառայողների անուններ՝ մանրամասներով հանդերձ նրանց մահվան հանգամանքների մասին։ Սակայն «Մեդիազոնա»-ն, որը տեղեկատվություն է հավաքում բաց աղբյուրներից (օրինակ՝ սոցիալական ցանցերի գրառումներից և տեղական լրատվամիջոցների հրապարակումներից), չունի բավարար ռեսուրսներ և հասանելիություն՝ փաստագրելու մարտի դաշտում տեղի ունեցած յուրաքանչյուր մահվան դեպք։
Այլ կազմակերպությունների գնահատմամբ՝ զոհերի թիվը զգալիորեն ավելի մեծ է։ Մեծ Բրիտանիայի արտաքին գործերի նախարարությունը և Նիդերլանդների հետախուզական ծառայությունները գնահատում են, որ Ռուսաստանի կորուստները գերազանցում են կես միլիոնը, իսկ Ուկրաինայի նախագահ Վլադիմիր Զելենսկին հուլիսին հայտարարեց, որ Ուկրաինայում մարտերի ընթացքում զոհվել է 700 000 ռուս զինծառայող։
Նույնիսկ Ուկրաինայում ռուսական կորուստների ամենահամեստ գնահատականներն անգամ շատ ավելի մեծ են, քան Աֆղանստանում խորհրդային զորքերի կրած կորուստները (հակամարտություն, որը սկսվել է 1979 թվականին և տևել գրեթե մեկ տասնամյակ)։ Այն ժամանակ, ինչպես և հիմա, Կրեմլը ձգտում էր թաքցնել պատերազմի իրական գինը։
Աֆղանստանում զոհվածների հարազատներին արգելվում էր գերեզմանաքարերի վրա նշել իրենց մտերիմների մահվան վայրը։ «Գերեզմանի վրա հնարավոր չէր որևէ կերպ նշել, որ տվյալ անձը զոհվել է պատերազմում», — ասում է Հյուսիսային Կարոլինայի համալսարանի պատմության պրոֆեսոր Ջեֆ Ջոնսը։ «Որոշ հարազատների նույնիսկ ստիպում էին հուղարկավորությունն անցկացնել գիշերը՝ ուշադրություն չգրավելու համար», — հավելում է նա։
Ավելի ուշ հարազատներին թույլատրվեց գերեզմանաքարերի վրա գրել. «Հերոսաբար զոհվել է՝ կատարելով միջազգային պարտքը», սակայն «զոհվել է Աֆղանստանում» արտահայտությունը գրելը երբեք թույլ չի տրվել։
Ուկրաինայում պատերազմի սկզբում Կրեմլն այդքան էլ զգուշավոր չէր։ 2022 թվականի սեպտեմբերին՝ Մոսկվայի լայնամասշտաբ ներխուժումից վեց ամիս անց, պաշտպանության նախարար Սերգեյ Շոյգուն հայտարարեց, որ հակամարտության ընթացքում զոհվել է 5937 ռուս զինծառայող։
Դրանից հետո ռուսական կողմի կորուստների վերաբերյալ պաշտոնական հայտարարությունները քիչ են եղել։ Քանի որ «հատուկ ռազմական գործողությունը» վերածվեց երկարատև հակամարտության, Մոսկվան ուժեղացրեց թվերը թաքցնելու ջանքերը՝ փակելով հետազոտությունների նոր ուղիները բոլոր նրանց համար, ովքեր փորձում էին փաստագրել կորուստների վերաբերյալ տվյալները։
2024 թվականի ապրիլին Կրեմլի խոսնակը լրագրողներին հիշեցրեց, որ կորուստների մասին տեղեկատվությունը «պետական գաղտնիք» է, իսկ կորուստների վերաբերյալ տվյալներ հրապարակելը մնում է «Պաշտպանության նախարարության բացառիկ իրավասությունը»։
Նույն տարվա ավելի ուշ Ռուսաստանի պաշտոնական վիճակագրական մարմինը՝ «Ռոսստատ»-ը, սահմանափակեց հասանելիությունը երկրում մահացության ավելցուկային ցուցանիշների վերաբերյալ իր տվյալներին։ Այդ տվյալները հասանելի էին դեռևս 1990-ականներից՝ «վերակառուցման» (պերեստրոյկա) և «հրապարակայնության» (գլասնոստ) շրջանում իրականացված ազատականացման քաղաքականության շրջանակներում։
«Մեդիազոնա»-ի խմբագիր և «Ռուսաստան 200» (Russia 200) նախագծի համահեղինակ Դմիտրի Տրեշչանինի խոսքով՝ «Ռոսստատ»-ի տվյալները անգնահատելի աղբյուր էին կորուստների մասին տեղեկատվությունը ստուգելու, ինչպես նաև կառավարության պնդումները հերքելու համար։
«Մենք կարող ենք հաշվել յուրաքանչյուրին՝ ըստ անունների, բայց կառավարության ներկայացուցիչները միշտ կասեն՝ «սա կեղծիք է», — ասում է Տրեշչանինը։ — Սակայն երբ կան պաշտոնական տվյալներ, որոնք հաստատում են մեր հաշվարկները, դրանց դեմ ոչինչ անել հնարավոր չէ»։
Մոսկվան նաև սահմանափակել է տեղեկատվությունը զոհված զինվորների վերաբերյալ դատական գործերի մասին։ 2025 թվականի սկզբին ռուս լրագրողները նկատեցին դատական գործերի թվի աննախադեպ աճ՝ կապված մարտական գործողությունների ընթացքում անհետ կորած կամ զոհված ճանաչված զինվորների հետ։ Սովորաբար, երբ զինվորները ամիսներ շարունակ չեն վերադառնում մարտի դաշտից, զորամասերը դիմում են դատարան՝ նրանց մահացած ճանաչելու պահանջով։
«Թիվն աճում էր երկրաչափական պրոգրեսիայով. սա մեծ նորություն էր, — ասում է Տրեշչանինը։ — Սկզբում խոսքը 40 000 գործի մասին էր, չորս ամիս անց՝ 70 000-ի, իսկ ևս երկու ամիս անց՝ 90 000-ի։ Այսինքն՝ ընդհանրապես քանի՞ մարդ կարող է լինել»։
«Ռուսաստան 200»-ը (Russia 200) 2025 թվականին գրանցել է նմանատիպ գրեթե 90 000 դատական գործ, ինչը ավելի քան տասնապատիկ աճ է՝ համեմատած ներխուժման նախորդ տարիների հետ։ «Եվ մի պահի նրանք պարզապես գաղտնի հայտարարեցին այդ տվյալները», — նշում է Տրեշչանինը՝ նկատի ունենալով կառավարության որոշումը, որով 2025 թվականի վերջին սահմանափակվեց հասանելիությունը դատական այս գործընթացներին։
Ինչ վերաբերում է գերեզմանոցների լուսանկարմանը, ապա Տրեշչանինն ու նրա գործընկերները այժմ զգուշավոր են նման մեթոդներ կիրառելիս։
«Ռուսական ներխուժման հենց սկզբում, երբ այլ տեղեկություններ գրեթե չկային, գերեզմանների լուսանկարներն ու հուղարկավորությունների տեսանյութերը մեզ համար տեղեկատվության կարևոր աղբյուր էին», — բացատրում է նա։ Սակայն երբ Կրեմլը բացահայտեց այս մեթոդը, այն չափազանց վտանգավոր դարձավ։ «Մեր կամավորների վրա գերեզմանոցներում հարձակումներ էին կատարվում», — պատմում է նա։
Ըստ ռուս ռազմական վերլուծաբան և ռուս այլախոհ, հանգուցյալ Ալեքսեյ Նավալնիի համախոհ Իլյա Մատվեևի՝ Կրեմլն այնքան խստորեն է թաքցնում կորուստների մասին տեղեկությունները, որպեսզի ավելի հեշտությամբ կարողանա զինվորներ հավաքագրել Ուկրաինա լայնամասշտաբ ներխուժման համար։
«Սա պոտենցիալ զորակոչիկներին մոլորեցնելու միջոց է։ Եթե մարդիկ հեշտությամբ կարողանային պարզել, թե պայմանագրային զինծառայողների որ տոկոսն է ողջ մնում ռազմաճակատում, կամ թե որքան ժամանակ կարող է դիմանալ նորակոչիկը, ապա չափազանց դժվար կլիներ ամսական նույնիսկ 30 000 զինվոր հավաքագրել», — ասաց Մատվեևը։ Նա հավելեց, որ կորուստները թաքցնելով՝ Մոսկվան նաև փորձում է տպավորություն թողնել «արտաքին լսարանի՝ մասնավորապես Դոնալդ Թրամփի վրա՝ համոզելու նրան, որ Պուտինի բանակը պատերազմում հաղթանակի շեմին է»։
Կրեմլի կողմից սահմանվող յուրաքանչյուր նոր սահմանափակման հետ մեկտեղ՝ լրագրողները ստիպված են լինում հարմարեցնել իրենց աշխատելաոճը։ «Ռուսաստանը մեծ է, — ասաց Տրեշչանինը։ — Եթե մի տեղ ինչ-որ բան ճնշվում է, դա նշանակում է, որ, հակառակը, մեկ այլ տեղ ինչ-որ բան աճում է»։
Բաց մի թողեք
ԱՄՆ-ը Պուտինից «օրհնություն» կխնդրի՝ թույլ տալու եվրոպացիներին միանալ Ուկրաինայի շուրջ բանակցություններին
Մահվան վիճակագիրները. Լուսանկար
Ինչ ունեցվածք ունեն Տավրոս Սափեյանը եւ նրա մերձավորները